Digitized by the Internet Archive
in 2010 with funding from
University of Toronto
littp://www.archive.org/details/systemdertheologOOIeib
£ c i b n U c n §
(Den lattinifcten Sf^'c jui- »geitf)
tn^ Seutfd/e überfeine
» e n
^rofefforen im birrt)()f(icl)cn ©eminar in gjlainj;
mit einen QSorreöe
» 0 n
J^rtt* iorenj ^otler^
ftjemarigem ^rpfeffcr tjct Slrftt^ftif iu .^ei&eitfrg.
X-i
3Äit Slpprobation öeö bocfcrcürbigen ©cnfrölüifariatö.
%• "^ -^ »%-'*V'-V '^<'X.''W''%^-V^^ 'X.-'-V'-^ -»^'-S-'^ «iv.-w-w -^^-^
^Olainj 1820/ -
ID
/?;^
Qnoi'ies perlculoJnm rerum statnm et torporem aoshnua praesenicni ,
perversaque consilia considero , tolies pudet tne uustri in conspectu pos-
tcrilatis. Manifeslissimum est in eo rem esse, ut omnia in Europa susquf;
deque vcriuntur; et tarnen perinde agitnr ac si omnia tuta esscnt, Beam-
que haberemnt fidejussorem tranqnillitatis nostrae. Interea de miniitl^
litigamas , magnorum incuriosi. £a res facit , ut propemodnm taedcar
praesentis tempoiis historiau rogiiaie. Usque adeo Germani nostrii acti-
bris sioistra aliomm )odicia coafirmarans.
i'j- epist. LEIBNITII ad J. Lt-DOLFUM .
12. äecenib. 1698, insirta Otio Hj-
ttOTcr. p. 118 et tcq.
<X B R A /e-j^;v
0 ' AÜ6 31961
\\
'«4592
ÖJ 0 V f) e V i (^ t.
Oorigeß 3a^c (1819) crfc^ieti 5a^ Systeiria
theologicum Leibnitii in 9^ari6 , ncbfl einec
franjoftfc^en Ucbarfcfsung» — • ^ie man ju icibi
nt^cne 5)ianuffript gcfommcn, wixb in ber nad},-
flc^enben ?Borerinnerung berichtet» — • .^at^olicfcn
iinb ^voteflanten tt)irb eö wo^t nic^t mnviUfom.'
men fet)u , enblic^ einen 7(nffd)(nf ju erbalte«
iibec bie ©lanOenöleJre beö größten ÜO^anneö, bet
»ieKeic^t je erfc^ienen*
^(nf bie ^orerinnening ber franjofifd^en 5fud.'
gak, foIj]t eine nmftdnblidjcre ^orrcbe jn ieib;
ni^enö (i^njlcm ber IBcologie/ welche ber gele^^rte
rn
n
i^ou iu X)fUtfd)lanb 6cfd)lcuni9t tvür&c, unb baö
CIBevf nocl) mejr Jtucrcffe cvt^kltc , gutigfl unter;
ncbmcn wollte. *)
O 25ie SIlifgabe beö ©\)flcni5 bcv X^cologie mit
emcv fran3ofiffOen Ueberfcl^ung lrul•^e iUCift in einem
Suli'bffte tee ♦jorticfflid^en ^^\irifer 3c*unial? — l'Arai
de la Religion et du Roi — ßngcfunbfgt. 5tud) im
Conservateur ( j)cft 46, 5(ugu|t) mvb ÜPtl S^xn, F.
2)c Sa 5}?cnna{6 baruber ein fiaftigcf» ^Qovt ge*
fprocI;cu ju Xeibnil^enö eivigcm ^'lad)ml)nu
CKrtg uub 2Bei^.
^ 0 r e r t n n e r u n 9
^ e e f r a n 3 p f i f d; c n j? c i- a u ^ g e b c v e.
5er '^beologie üon ieibni^ — ein ^öerf, bas
noc^ nie erfc^icnen m\b von bet größten ^ic^ti^fciu
if^, 5)^an wirb ba [eben ^ ba^ ^i^f^*^ 3^^P^ Ü}ian:t
niemale aufborte, ftd) mit ben ©laubenßpunftcn ju
befd)aftigen, weld)e bic ^^atfolicfen unb ^rotc)tan^
ten entjweien; unb bicfcö 93ianu[f;ipt fann a{$ fciit
religiöfeö '^eflamcnt angefeben werben» 5[öir c^lam
bcn baiJelbe geeignet, ba^ gro^e ^crf bcr ?öcveini^
gung aller c^riftlic^en Kommunionen ju forbern^
^r. (I*mert} wn^tc , t^a^ bk^Q^ OJianuffript üor;
^anben fet) , unb unterließ ba^er nid)tö , um baf.'
felbe ju erlangen. Sr füblte n)of;l , üon n?eld}em
^ntereffe bcffen ^efanntmad}ung für bie Katpolicfc«
tudre» (£r entbecfte enblicb, ba^ ba$ ^anuffript,
von ieibnife felbfi gefd)rie6en , in ber ^ibliotbef
öon Jpannover, n)ot>on .Gr. gcber ^ibliorf;eFac
t|^, fid) befiUbe. ^n einem Briefe, ben ie^terer
an .^rn. (Emern fcbrieb , unter bem !t5atum beö
19. ^(ugufi6 1809, benad;rid}tigte er ifpn, ba^ er
[l*J
IV
Ort einem fi)jlematlfcl;cii ivatatoge &cr gattjcrt leib;
nifit[d}en Äorreßpoubcir, arbeitete; unb fd)irfie i&m
nacl) unb nad) met^rcre 'J(bfcl)viftea üou verfd}iebeneu
*if;ci(eu bicfer i^orreöponbenj, — untev anbern bie
.^orceövonbcnj von 3&^o tod)für(t liefert ^urd);
Iaud)t ber 0rdfin (Sopfpia von ^')anno\)cu
mit i c i b n i ^ , nnb jene üon i e i b n i ^ mit bem lanb;
orafcn Svnft \Jon ^effen-'OJ&einfelbö, anben,
wie »6r. Jeber vermuibet , (je(]cnn)artige6 ^:ü
9crid)tet war. X)a5 ?(nfud)en um bie Scnbinuj be6
iÖIanuffriptcö nad) ^^ariö wmbe ben 31. ^idiuö
1810 (}emad)t , unb ein ^efd}(u^ ber baniaü^en
ütegicrung unter bem X^atum beö 17» @cptember6
ndmlid)en 3«M erlaubte, ta^ ^Tlanuffript ju hc!
jic^en, uub biefcr ^efct^l warb am folgenben 16.
Dctobec »^errn ^ebec an^ebeutet. (X*r beeilte fid>
foglcid) , ^errn (Smeri) baüon ju benac^rid}ti(jeu
turc^ einen 525rief vom 27./ ber alfo beginnt: y)^jlit
5) vielem Bergungen, mein »^crr , ge^orfame id>
»bem Q3efe6le, ben id} geficrn erhielt , '^i)mn ba^
»tütanuffript von Icibni^ jUjufd}icFen.cc *) (go-
*) .tJnö ?9?anuffiipt von Scibnilä ift m .^Icfn^S'^fiP/
l}albgevani:eit, mit öielen I^md^ftvicbcn unb Oxucf?
weifungeu, fcic oft fd;n^er ju ent3ijfcrn finb, weil fci>
Zd)\-ift \tl)v fc[;lt'd;t ift , nnb biarcilcn fcl}r fein in
im D^ucfweifungen. (rö finb and) einige leiten ,
baib »5t» Smcri) baifelOe in bie fpawb: 6efam, U:
fdjafttgtc cu ftd) , eine mit gru^ner (Sorgfalt foiiaj
tionirtc ^bfc^rift iuad)en ^u lajjen / «nb üon biefcc
7(b[d)nft rour&c biefcö ^ßcrf abgcbrucft» ^ic 97o.'
tcn , wcid)c man beigefügt f^at, finb t)on gefc^icften
?Oidnncrn gemacht it>crbcn, bif Spv, Smerp cvfud)t
*^atte, ba$ i)J]anuffript forgfdltig ju burdigc^en»
SSlun i^at bic Originale von ben Briefen, bie man
fo eben angcfufprt f;at, wie and) tcn ^cfc{^f, ba^
iÖianuffript ju üerfcnben. ($3 ifl wo^I ju bemerfen,
ta^ auö bcfonbern Uvfad}en bau *3nanuffript ber Q5t^
bliot^cf von t^annovct nod) nic^t junicfgeflellt
n?orbcn, fonberti nur eine "JlOfcfyrift bavon, weld^e
um bie ndmlidje 3<^if abgefd)i(f t tvurbe , unb beti
Xitel flirrt : Systema tlieologicum.
QRac^j'ie^enbe ^fuöjuge auö lcibni|;en6 ^oxt
rcöponbenj mit feiner X)ard)laua7t bem ianbgra«
fcn Scnft von »^effcn.-D^fpeinfelbö mögen tvof;!
ieibni^enö "Jtbjldjten bei ber Verfertigung bicfi5
^erfeö , wie aud} bie ^erocggrunbe , bic bcj]"cit
5Befanntmad}ung verhinderten, cntrdt^feln»
wo bie ev|Tc obere ^cile, iregcn bem Q(Itertl;unic beö
^apiery, l;alb jci-nagt ffr.
Saö 3Bevf ^at feine Ucbevfrf)rift*
2luf bie 5!)ccfc fcljvicb man: Systema theologlcuni
Leibkitii,
vr
» (icl)cr!i , bc[^ bic p6ilofopfnfcf>cn 3*^^'f<?^ / voo'con
»id) ^^"«^»^ '»> mdnom lef^tcn Briefe fprad) , bcn
»(ycOcimniifcn Öc6 (E()riflcnt()um6, alö wie: bcc
D)X)reicini9feit , bcr 9jU'nfd)tDcrbun9 , ber
j^Suc^ariftic imb bcr !J(ufcr|le^ung ber ^6u?
■iy\>et nid t ivibcvfircitcn. 3i<-^ begreife bie 'ITioglic^;
))feit biefcr ^inqc ; imb weil föett biefefben geoffen?
y)haxn t^at, fo I;alte id; \ie für a>af;r. ^f^ ^;^^^(?
))Vor, bcreinfl eine ©d^rift gU wer fertigen
)nit>er einige ftrittige fünfte jn)ifd)en beu
))Äat^o(iciea uub ^coteflanten, unb twenu
:i-)bic^elbe bcn Q3eifaH von vernünftigen
5)unb gcmd^igten ?Oidnnern erfpdit, fo n)er;
y)i)e \d) Wild) bar über red)t fe^r freuen. ^U
y)U\n man barf burcf)auö nic^t n^iffen, ba^
»ber ^erfaffer bawon nid}t ju bcr romi;
y)fd)Ci\ Äird)e gebore. Xicfe einzige ^(ngaOe
:)Mnad;t bic bcjlcn ^inge ycrbdd}tig.
»3" ^ci» Briefe, ben id) an J^rn. ?(Iberti;,
» "Profelibr bcr 'Ideologie ju Uipjig, fc^ricb, ^abe
>^id) offen ^eraußgefagt, id) ^alte bafür, bap, wenn
3) man burc^ bie Knerfcnnung be5 ^^rimatö bee ^aht
»fteö bcn liebeln unb 9}^t|;br andren , tt>eld)e bi:
y)^\v6)e bctaj'^en , jlcueru fouute , fo würbe man
»Unrecht (^aben, es nic^t ju t6un»
»^ie meipcn (Einwürfe, mi:^c man gegen Dtcm
1^^
TU
»alö gegen Mc ^Dogmen; ^a nun abec bicfe ©ebrdu;
:» c^e effenr(icl) miiibilligt (inb , fo i^oun öie (Ein?
»ivürfe auf.
>>3» J^iufif^t &<?^ üDogmen 6eflc6t, wie mic^
pbeud)t, bie t^auptfc^wierigfeit in öer *tvans5fub-'
)) jlantiation . ♦ . ♦ ^<i) i}<\he in betreff ber wirf;
»liefen ©egenwart ^eweife gefunden , b'ie au6 bec
))'D3iat§ematif unö ber £fiatur ber Q3ewegung §erge;
))nommen finb, unb mic^ fc^r befciebigen ♦ ♦ ♦ ♦ ♦
»^fsbod) ined)te id) wiff^n, ob bie 7(rt, wie id) eö
» erfldre , in bcr römifc^en .^ird}c angenommen wexf
»ben fonnte.
))^ie jt^tbarc fat^olifc^e ^\vd)C i^ in aUcn
T!)©laubenöpunften , bie juc @e(ig!eit not^tvenbig
»jTnb, burd) einen befonbern, i&r verfpcoc^enen ,
»^eiftanb beö fpeiltgcn ©eiftcö untruglid).
y> 3c^ 6abe feit me^reien ^(xi^xcn fe^r oft barubet
»nad)gebac^t; allein ic^ fonnte noc^ fein ^littel
»auöfxnbig machen. *) Sw. ^oc^furfKic^e 'X>ind)i
5) taucht fef;en , iio,^ id) ^od}berfe(ben mein ganjeö
y>S^cxi aufbccfe , unb weil id) meine (E^re barein
»fcfie, aufnd)tig jn fepn, fo §offe id) , ba^ biefeS
y> fuc ©ie allein gefc^rieben fci)n wii'b : benn ic^
*> Sei'bn !{j entgegnet ten 53mvurfen btv Srtn^grafe^,
u^arum er ]id) n;d;t cjfcutlid; alö ^vUl^olicf ci-flavte.
riii
)>wunfcl}c inid) bei ^it^nc" *a" tcd)tfci'ti(]cn. ^a^
»und) ncd) bringcnbcr bcu^oßcu f^at, nüd) fo frei ju
»crfldrcn, i|l, weil cß mir einfiel, ba^ \)ielleid)t
y)(^w, ^oc^fürftlid)c ^urd)laud}t mir be^Tcr
>>alß ^emaub oiiö biefer Uiifjcw.^bcit ^^etfen fonntcn»
>^X)cnn id) gejlcbe 3^P»f» frcimiU^ig/ ixx^
y)'i dj in ber romifc^cn Äird)c fet}n wellte,
»was eß auc^ immer feflen m6d)tc, wenn
))eö nur acfd)c(>en fann mit einem wafpren ©eijießr
7»frieben unb j:ner öewiffcnörube , bie i<l^ ani^t
3) ijenie^e , inbem id} überzeugt bin , ba^ id) meiner
)) (Seite nid)t5 unterlaije , um einer fo crwünfd)tcn
D) Bereinigung tbcillpaftivj ju werben, 5ßenn ic^
5)Wii^te, ba^ (Sw, J^oc^fur|tiid)e X)urd)(aiid)t
:>:)bie (Sad)e ju «^erjen ne^^nen foUten, fo würbe ic^
y)imd) bcfiimmt erfldren ubec bie 7(rt, wie auß bie?
)^fer Ungewißheit ju fommen fet), wofür id) (^wr,
))X)urd) landet bcn üci-binbliri)fien ^anf wijfeu
D) würbe,
»3«>'f) ijberfenbe baß Ucbrige, woüon ©ie wo^l
^MvilJen, unb bm u. f. w,
2iüe biefe 7(ußjüge fmb nac^ einer Qfbfdjrift beß
Öriginvilß, weld}eß in ber !enii3lid)en ^ibliotbe! »on
»^annoücr liegt, unb bem t^rn, iSmevp gngefdjiclt
werben if?»
3« bent C[ßerfc beß ^ervu y. Starf: ^§eo;
^«Iß Oa^mabl, ober über bie ^^ercinigunö;
; :^^
bct ücrfci)icbenen Oielitjionö^Soci ctatcn,
(6citc 209 C^Cuö^abc von 1817) ü':\t man folfjcnbcö:
»3cl) tonnte 3^ncn nod) ein anDercö weit YOid-)i
^niijcrcö Unbeit auö ncucrn Si^ifcn anfuhren, bas
)) (Sie ned) mc^c bcfremben wirb , weil bei- 0ele^ct?,
:>n'>on bem eö i\i, nid)t nni* ein 0clc6vtec ber crftcn
)^ö3uo^'c, fonbcrn aud) ]db\i *])rote|uint unb ^f^iio?
»fop^ gettjcfen i'fü ♦ , ♦ Unb bies ifi fein anbcrcr,
))al6 ber gro^e leibni^» ^a§ cu bie ie^rc von
)) ber ^dU ^ccifattigfcit gegen bcn ©ocinianer 'aB i f -'
))fowatiuö ücrt^eibigt unb beriefen hat, ta^ \ic
))mit einer gcfunben Vernunft jid) fc§r gut »ertrage,
))wirb ^f^nen Ocfannt \emu ^tber ba<s ifi eö nid)t
»allein, foubevn in feinen 'oon Um &interlaf|"enen
))fd)riftlid)en '^(uffdfjen, bic in ber ^ibliotbcf ücn
))^annot>er aufbewahrt werben, tjert^cibißt er
))auc^ bie lehren ber fat6otifd}en Äird)e, unb jwac
»gerabc in benjenigen Q^unften auf'ö 2riad)brü(f'üc^;
))fte, in weld}en bic ^roreflanten üon benfelben ah
))ge&en, unb eö ifi ju bebauern , ba^ man bicfe
D)nic^t burc^ fcen ^rucf befannt machte» o:
.^r» (Smert) wollte bicfeö wichtige ^cxf fcl6(l
5um ü^rucF beforbern; ber %ob aber i^crfpinberte i§n.
^ir wollen einen feiner lieblingöwnnfdje erfüllen ,
inbem wir baö © i) fi e m b e r 'X 6 e o 1 o g i c v o n 4 e i b?
ni^ begannt mad)en» ?OI6d)te bod) ber SEunfd) beö
^rm ^mert), in betreff beö Ct^ri|"tlid)en DvcligionSr
verein« , rcaltflrt werben ! ^od) nicmnlö war cd
not[Ml>cn^iy]er , ba^ \id) ble (SSrijlen gcc^en i^ie c^e;
mcin)'d)afrlid;en ^clnb: vereinigen. — (Bo weit bct
franiojTfdje »^erauSjjcber.
3fn einer jroeiten ^orre&e ber nan;lid)en parifer
?Cuö,3abe wirb nod) cm 3^"^3"'t5 ^O" -C^errn von
^urr anjcfutn-t, welcher in feinem fiet'^enten Xbettc
beö 3<?"'^'^»^lö V^^^ ivnn|"li3efv1)id}te, SRurnbercj 1779^
(B* 129, ii^"^^ Systema theologicuin gelegen ^u bat
ben berichtet, m:b termut^et, baf|"e(be fei) jwijd)en
hcn 5«&rcn 1671 unb 1680, ober boc^ nid}t lange
^ernac^, abgefaßt roorben»
))^a6 ^(utoi3rap^um,cc fd}reibt »^err v. "lOiurr,
))ftnbet ftc^, aber obne Titelblatt unb ^orrebe, ju
)) Hannover. Spcvv ^ofeatb unb ^ibliot|>efar ^ung
»^at biefeö fonberbare ^erf, ba^ mc^r Tiuffeben
)Mttac^en würbe, al<5 alle übrige leibni|tfd)eJpanb,'
^> fd)riften , auf 1 59 Jolicfciten abgefd)ricben ; 1 e i b ;
>nif5 vertOeibigt in bemfclber. bic fatf\oiifd}elKeligioii
»fo ernftbaft, f:lbft gegen biejenigen fünfte, wor;
>>uber jwifd^en ben ^Prcteftauten unb ^atv^olicfen biö;
:)^er am meif^en geflritten wirb, ba^ , wenn leib-'
5Mxt^en6 ^anbfc^rift nic^t auf viel taufenb flattern
>^gcnugfam bemcrfbar wäre, man fd}wcrlic^ i6n für
)•) ben ^erfajfer r>-;lten rennte. (S5 ift voll cMer Sim;
:»plijitat, o^ue ^oortgcprange unb ^Cnimojttat , in-'
:i) fonber^Acit aber voll (Sd}arfjtnn6, a
^^-^^^ ■%- 'V^^.'^W^*^^. ^-^-v ■V*.-V^%.%^^-^V.''
(ginfciten&e ?Boj;cet»c
3 u c
@t)ftemö Der S^ologic
t> 0 II
§, I. ieitmif^cnö 0ro^t\
X/a0 Scibnf^ einer ber größten 5?Zannci' ber (^elef)vtcn
5ßelr tt?ör, {|1 nicl;t allein baC-' \l\-tt)c\l feiner Sanbc^Ieute ter
.^eutfcl^en, fonbcrn niict) bev Qlufilanber. Sie 3{fta Orrubi«:
torum ton J^eipjic; nennen i()n einen über ba^ gemeine
£ 0 0 jl ber -D? e n fcl; e n e r f) a b n c n © c i |l. S5er granjofe
S u g r a i fi n e nannte ben 25 jafjrigen £ e i b n i Ij bcn a^ u n*
ber baren (3ac(}fcn, ber bnrd; bar^ ülufcrorbcntlidjc feinet
0^ci|Tc^ bie anbern in Qv^taumn iii^t (CommercU Epistoli-
ci Leibnitiani T. prodromi (£. 138')). Sa^ Nouveau Dic-
f"nnaire Hisiorique jablt if)n unter jene ^.n'iDileg irtc
.^inber ber O^itur, bk 2lUei> untcrnebmen unb 211 le*
p^lndiid) auf>ful)ren, balt ibn für einen ©cicbrten,
ber hm Gattung ber G3ele()rfamfeit anß>\d)lo$ unb ftd) af§
ein '^11 1 e t-' u m f a \ic n b c c^ Genie jcfgte , irelcl;c Urj\ eiv
XII
falj^clcl^ifiitiifcit ifim and) ^ellcv bin* anbcrn bamaK' h\
G'iu-opa Icbciibcu ©clclnrcn cini\\umt. X)ci- 5<lmiu] üon
Gi'.ijlanb lumntc iljn fein Icbcubij^ee- ^iöin-tcvbucl; , tev (jvo|le
^gd^ivcijcv 95onnct eine IcbcnMi^e Cf iic)i)Hopebic , bcii
i^vpiltcn ^M)i(ofopl)cn , cincö bcr ticfbcufnibi'lcu (^enie;?,
bie je auf dTbeu (^ctrcfcn finb. .X5ci- ^arblnal be
S5auffet, bcr nn^f)( nidK ^crne feinen ^) öffnet in cinis:
(^en cd;ötrcn feijen mi\]te, (;eftcl)t icbod; i)a[i i^biefcr bc^
vuOmtß ^MHlofopb S)eurfd)lanb ja G'uropa in eiftauncn
feilte , we.qcn bcf^ örojjen Umfangö unb bcr 9}?annigfalti(^s=
feit feiner 5lenntni|Te. dr ivar, fa^^t er, 2:(Ko(og m\t>
ÖCLMiieter, D?icru]M}»fifer m\i) S^cd^r-^gelebrter , ^olitifer
unb .fjiltorifer , unb man fteUte ihn an bic Q^i^t aller
(53e(el;rtcn feinet 3a^»"^»nbcrt^« (Hisi. de Bossuet T. IV*
e. J'JÖD.
Sein S^riefwed)fef mit Surjlen unb gurftinnen , mit
großen ^?errn unb I5amen, ©taats^manncrn unb Ojelebrtcu
aller gcbilbeten OKuioncn (Jurovene», ja felbfc au(fer bem^
fcfben , Oat laum fcincö gleid^en , ben beö ^" ras? um 5
cHüa aui'gcupmmen. Senn er \\\U' md)t nur Giele^rtcr,
er war aud) ©elr* unb ^taatumann, vp(( ?njcnfd;en!ennts'
nln , eben fo befannt mit ben ycifd^iebcncn Sieligionen, alö
ter ^olitiF unb ben Staatöeinrid^tungen mcl;rcrer Sauber,
bie er bereifet battc.
9?(cbr opn bem großen 9??anne ju fagen, \il l)icr bei'
iT'rt nid;t, unb weisen feinci^ QlUgemcin aneriannten ©e?
JT:d;tcC' unb Scrbienjlteö uberflijpig. Söer 33e»eifc ihmh
(Iiefacjten v^cvl.ingt, febe fein £i>b in i>ben cjenannten 5(f(en,
bem >')}antbeon bcv X^cnt\d)en ; bem Sebeu unb ben ^^ilbs^
tiiffen groj5er ©cutfd;en, fein geben »on Die u föi II e,
l'ubaig, ^u0mann> JSailc unb Äaftncr u. f» ir.
Xltl
^, II. 'Jafo bicfee fein ^33cve ^ed;ii
intcrc||"ant»
ßriuec^ fc>Id)cii groilcn 3}?anne6 23ci-f ift fcljcit
für fiel) intevcffant; intercj)"antei- ba^urd; , bn^ eö, fo
I ölige rtufi^efunbeii , fo lange bem bavnad; Iu)Tevncn,
ja ei? t»cvlangcnben, ^uMiium öovcntfjalteii nnutc, wcU
cljei? ohm 3tvc:fcl aiu^ einer Urfad^e gefd;af), bic man gcr^
nc wi'ffen nied)te , unb iroßl am f:d;er|Ien au'5 ber S*infid;t
befclben evratbcn binfte ; enblid; l)5d)ft intereffant
wegen ber {)5d)ftcn 5Ü3id;tigfeft i^cö bcI;anbcU
tcn ©egen|1anbefv ber für bte 9??enfd;I)cit ber fjeiligjTc
tfl, ober iiod) fci)n foUte. &n füld}cö üßerf ift bao tf^eo?
legi fd;e ©»ftem öon iJeibnilj, ivekteö ^icr aiU'
bem Sateinifd;en Inö X)entfd;c uberfel^t crfd;eint.
§, III. 0&fd}on n\d)t baö cinjtge bc^ t^cotoijifdicn
^n^ar Ijatte b;efer cl)riültd;c ^M)iIofo^I) fd^iMt früher über
cjnjelne tbei>I^'gifd;c ober fanonifd^e ©cgenftanbe gcfd^vic*
ben , inbem er tbeilö m befonbern 31b{)anb{nngen , tl^cilö
furjcr in Sdviiftcn unb 5Sriefen ft'd; barubcr geauifert l^at.
Xlnb eg fd;e(ni I;icr ber red)tc £)rt ju fei;n, bay 3erftreu*
te 5U fammeln unb bcm nun ami Sid;t trctenbeu Söerfe
iun-5ufel2en , tljeil^ um bic 2(ed;tbeit beffelben and) aui?
innern 5?Zerhna(cn barjutl-uii; tbeil^ ju jcfgcn, bajl Die?
iigionefad^en \d)vn fe()r fvub, unb fortwal}rcub burd; t>a$
ganje £eben bit^ ju feinem Xobc eine Äerjcnf^angeicgcnbcit
Veibnil^enii war, ivir alfo mit ©runb anne{)iiien borfen,
er babe fid; mit feinen obcrflad)Iid;en Äenntnijjcn begnngt,
fonbern gefud;t in Willem fid; ^^^erubigung ju t>ei-fd;affcn.
XTV
fcubii'vte»
« '^d) hnU , fc()n'c& er aw Z\)Q ni ö c^ 23 u v n c t , iibcv
bicfe uid^ricje TiOtcvic ri!cl;t cOci' ^^övti'c geiumimcn , alö
tiad) Um \d) nicl;r als? jcl)nnial baiubcv 9ebrtd;t unb wiebci*
gcbacl;t, unb rtiifKi'bcm nodf; bie S^iemungcn nnbercr ge^
V«iuft Ont^e. .Il'a!? IhU gemacht, baf^ id) in 9??atevicn, bic
üLMi bei- blofcn 5''ct>ad;nnu) abfangen , febv ju S')<(\\\t bin.
SPilt ben Hici)len meiner £ebrfal^c bin icl) enblid; fertig ge^
ivcvben , nad;bem k\) ftc 20 S^^bi'e btnd;gebad;t bartc.
Si^enn id> babo fcbr jung ju benfen angefangen (im 23rie*
fe an !ii3at^nage l7i/6 in ber §ebrifd)cn 25iieffammlung
^. lOS üeiftd^crt er: ta^ er fd;on tJor 17 3«bven über \^k
Uien|'d;l!d;e ^^'^^ibcit Jif'^^c'i^tr Sutber De sevo arbitrio,
Salla gegen 35octiuö \\\\i> "i^k (Sd;oIa(tifer gclefcn , ja
bcjfer a(6 jeljt geFannt \)C^>0 , unb bod> \)Ci\:>t \d) oft nad^
neuen d'inil'clKen an meinen (i5eban!en geanbeit unb mtttt
gcanbert. OJur eifl nad;- 12 ^a\)xtn ftnbe \d) m\d) üctlig
berubigt, unb bin ju 2)empn|lrationen in foId;en 9??atcrien
gelangt, bic feiner I>emcnfIration fabig fc^einen. « 2In
ben namlid;cn \)c\\i eö : w5Ii3enn "i^k fd;bnen ^ntbecfungcn
^^aefaly in ben tiefftnnigen Slßijfcnfd;aften ber ©ebauj«
fen, 'i^k er über "i^k Söabrbcit bcö ^briftentbumö üerfprad;,
ein grcpcre^' (IJem'djt geben fotiten: fo trage ic{; ju bebau^^^
ten , "i^a^ meine glucflid;en (Jntbecfungen in eben tk\i\\
SBiffenfd^aften , meinen 5J?ebitatictnen über t>k D^eligien
feinen Sd;aben tbun tverben. 5;)enn meine SJiebitationen
finb bie S^-ud^t eineö grbpern unb langern gleipeö
alö j?r. ^a^fal auf X)k ?ebren ber gecffenbartcn 2;bec(o^
öie gcwenbet Hu
XV
§, V. Un& auö DiclicjlojTtat gcirdfptt (^at,
5öcun mir ©itt ncd; ciniqc Seit ©cfuubf'eit iinb Sebcn
fd;etift, fai}rt Vcibnilj in tiifcm 25iicfc feit, fo r;offe tcl;,
tilg er mir genug 9??u0e unb ^^i'^^ibe.'t bef^ Getjteö geben
irirb, boniit id; bic 2ßunfd;e erfüllen fann, bie
id) fcir meljv aU 30 ^aljxc getfjan Oabc, bcig
9?ieinigc juv Svemmigf eit , unb jum Unter?
vid;t in bem iiM'd;tfgften fünfte bcijutragen.«
3n biefcm S3riefc erftebt man, ta^ er bfe 5vird;cn'oatcr (tu*
birt, unb t^ic neuern 2)ert[;eibiger bi6 ju feiner ^eit be^
nul^t I}at. Unb mit tveld;em ^rnftc er in biefem Stubium
i^erfubr, au'j^ert er in jwei ^Sriefcn an Qlrnaub, \vi> er
fagt: i^Sn 9}üitte meiner i>iclen Gefd^ifte, glaube kl)
bod), baj3 mid; nid)t? fo jlarf befd;aftigt, aly baö , waö
mir über ba^ künftige Seben @enM*J3f)eit geben
!ann,« unb: «3n einer' iiad;e üon fold^er 2G id)tigs
!'cit (um'c bie ber 9;eIigiLMO nid;t mit aller mogIid)e«
(5)enauigf eit unterfud;en Ijti^t i'ic t>erratl}en.
X:ial)cv üerfd;affte id) mir unb Iaj5 mit greger Slufmerf'fams
!eit alle ^d;rift|teller, tt'eld;e am OiBrcjftcn unfern C^Uum
bcn angegriffen , unb jene , weld;e il}n am grunblid;ften
t»ertbcibigt l^aben. ^d) wollte mir hierin niü;t iiit geringfre
9?ad?lapigFc{t t>crjuirerfen l:)abcn.« ^k Ufd)amt ber
grogc Wlam fo üicle ^eltleute, ja (JJeiftlid^c, bic fic^ fo
wenig behunmern, mit Im Grunben ibref^ G3Ktubeni^ ftd;
unb aU SeOrer ^k Sugenb begannt 5U mad;eu ! 2)al;er fo
»iele £ieifien unb Snt'^ffeventiften; ja 2ltl)eiften!
J. VI. ^ieö ©tubium fiUprte i{>tt jur Offenbarung,
5HJeber i>aä eine, nod? Hß' anbere war Seibnil^. ^1ld)t
ba6 erjtc/ »iehveniger Hö le^te» X)enn er war ein £>fs=
ÄVL
feuOiU-ini^'ocl;vi(l. «^*ja5 ift UMd)tiöei-, fd;rcibt er Art
^Mictiiu-, Ep. 3, 1679/ alö t^ic atcligion? ift ei^ nid;t
inu^emcin tibftlid; uab aiii^encbm, mitten in tem ^Icnbe
tiefest Scbcny mit GUnritlOcit ju lernen, ba^ iviv 5111- Uw
fr e r b I i d) f e i t, unb jwai- 511 einer f 0 1 d; e n erfdjrtjfcn fi'nt*,
alö Vfir l)offen f onnen , oter w i e f i c u n ^ 0.1} vi ft u ^
Ie()vet. 23eireifen, ta\^ (Iv ber tiud) fo iM'ele SBeiffa«^
ßungen ferhnibetc S^teffiae» unb Cirlbfcv beö
inenrd;lid)en 03cfd;Ied)te? ift, — i^kf-^ ift nad; bem 23cweifc
t^pin .Dafeyn ©otte» unb ber Unftcrblicl^Feit bei-
Seele bev UM'd)tigfie Sieivci^ aller 93cu>eifc ; unb id;
fel^e wirHid) nid;t ein, umö man ücn bev ^^iftorie unb Öe*
lebrfamfeit fiir einen gvojiern 93ortbeil erlangen fann» 3a,
bao Stubium beö '^(Itertl;nmö fd;eint mir faft feinen öhs
bcrn OhiBen ju baben, alß> baß e^^ un? in «ctanb felJt, bfe
alte ^Ißiirbe unferey 9ludlid)en 3"Üiinbe^i, unb
ivenn id; mid; fo au^^briufen barf, u uferet 2lbelö, bcn
wir burd) bie ClSiebergeburt ber S^aufe 3efu
(ibrifiü 5u üevbanfen baben, an bcn Sag ju legen
unb getreu y.\ crbalren. — Sap ber Urheber fo großer
Singe üom ^jimmel ijl gcfenbet tt?orben , bezeugen bit
a<3e iffa gu nge n , t>k fo öielc S<ibibunberte t»or feiner
CiH'burt ]nib i>erhnibigt nnn-ben; t>k ^unber, trclc^e feine
junger in feinem 9?amen üerrid)tet böben; tk unöergleicfj?
lid)e i^eiligleit feiner iil)\-c , i'k vStanbbaftigfeit ber 9}?av#'
ti)ver, unb ber Sieg be6 Äreujeei. « 3m fi^nften
Sßriefe an .^öuet gicbt er ibm ba^i ^3eugnip, ^>b<n^ er ben
5}auptpunft, namlid;: ta^ t>k ^H-opbejeibungen in 3efu
erfüllt WLH-ben fer,en, fd;cn beriefen l)abe. Unb vok Fonntc
and;, fäl)it er fort, eine fo beuninbeinngei"Durbige lieber^
cinftimmung taßi ^er! eineö ^ufaüö fe^n? ^d; febe eä
alö einen befoitbern *18inf ber g5ttliri;cn vScrfcl;ung an.
xvii
ba^ bic cf)nrt(fcl)e Siclfj^fen, bereu <8itten(ef;rc fo r^cüig \]i^
»in* unfern Singen mit \o benMuibrung^ttnu-bigen 5)?ei'fmas
Icn ff! au^ijejeic{)net worbem« '^m streiten a3n'efe an
<£pi3clfui^ tcluujptet er, brtp, ba ©ort bic 5?ienfd;cii
nie oI)ne eine uuif;rc Sicligion l äffen tonnte,
unb ce feine gäbe, t>k in Diiuff(cl;t auf ik &xünl>c bcu
©uiub UHU- bigfett bcr cOrirtlicl;en gl cid; ju |T eilen waxc,
]0 fei; bic 9? otfjircnb igfeit, \ic anjuneOni cn ,
eine nnmittetbrtre S^'^^gc biefer beiben ununi;»
ftoplid^en äöal^v Reiten.« Sn ben Adnotationibus 51t
2;olanb(^i •ccbvift : (^briftentl)um ol^ne C3el)eini;:
niÜCf t)k wobl t^k 3bec ju einem f\ui)oIifcI;en .Kfltcd;ie^
inuo olrne @el}einini|7e erwecft Ijahen mag (»S, 8^. ÖBef*'
f e n b e r g auf ber .^efjrfeite ) fagt £ e i b n i (j : « bajj bic
cl)riftl[d;e Sieligion nid}te in fid; entl^alten niü(7e, M\\t-> bei*
vöernunft juiüiber ift, tiM'rb allgemein jngcgeben; ahet
ic^ felic nid;t ein , wie ft'e nid;tö entljalten f iMtne , tva^
über tk Vernunft ijt, ober iraö wir 9??enfd;en nid;r be«
greifen fonnen* A^enn \>k gottlid;e 9]atur, bie unenblid;
ijt, ijl ja felbft notl)n>enbig unbegreiflid;. — 2)a Xolan!?
felbjT-, unb taf> mit ©vunb jugiebt, ba|3 unfer ^peilanö
Söunbcr getl;an ijabCf fo räumt er ein, w^nn bie
golge rid;tig ii^, ta^ man in ber cliriftlidKu 9\eligion ct^
waö glauben mup, ira» über bic ^iJernunft ift* ^cnn
voiX^ ftnb 5ßnnber anbei^ , aU ai:irfungen , bk ein enb*:
lid;er ^^crftanb auy ben Gjefel^en ber cifd;affencn {Uatur
nid;t erflaren fanu/ fo öicl fd;arf|umige (J*igenfd;aften er
md) l^aben mag. — 0^id;t!^, fagt er weiter, l;inbcrt an«
junebmcn, ta^ unC^ ©ort ^^el^rfal^e offenbaren ftnne ,
bie wir nie begreifen fonnen, obfd;on wir fic gewi||ermaf#
fen bod) crfennen , unb fic fogar gegen ticn äJorwurf be»
UßibcvffH'UcOe vertl;eibigcn fonnen, — Qlucl^ fann eine
[2j
^al)vl)clt f boren Oji'unt» \\u\n \\kl)t anheben faiin, bocl; m
i?er £)rt>nun); tt^ J?eiI(S t>oii c^reilcv ffiicOtigFcif \c\)n , tvic
m tcr £?itmiJii3 bei- 9?aruv bie 5?ia|.5m*rnatel imnicv eine
©acf;c v>L>n (^rrfiem ^2Bcrtbe bleiben trirb , füllten and) bic
^^b•.)f^fd;e^ UifadKH f^^^n^ n"f^ unbefvinnt bleiben.« .t^at5
tiefe ©e^vlnfen SeibniUcnö wal^re Cjefinmtng Wflvcn,
^eugnijTc feiner vch\v'bfen Ueberjeucjnny^, erlauben Me S?er?
fillJer bcr ActorumEruditorumLipsiensiutn, 1729, *C.36S,
barauö fol;:jern ju binfcn, bajj er nfcljt öorauefebcn !onnte^
fein 5Jirief an 2;oIanb, unn-in er ibnt biefc ij^emerfun^en
mittfjeiltc / »terbc je inei ^'^ublifum foinincn; \\>k it-> aiicl;
crfl llld in t>cr (Eamnilnng ber di;rifien !Xolanbö
gefdjafu (Eben bie§ Ia(5t fiel) üim beut oben citirten ^Briefe
on 23a^nrt)?e fagen, ii^o ei- erinnert: "'}}ian mnffe nicr;t
©ebeimniijc crflaren, oter gar \>k Öiunbe berfelben an*
^cben irollen. ölber man gebe ^Dtx ber S3el)rtnptung , ba^
man gvunblicl) auf aV^t d'immufe antunuten fbnne, nid;t
3« weit u. f. u\M
Sßeitlauftiger bebanbclt unfer beutfd>e ^bilcfopb ^\i\t
iÖZaterie \\\ feinem ©effn-ad)c über t^k UebereinKimmung
te5 ©laubenö mit ber ^ernnnft, tvorauf^ bieö Si^enigc
genüge: §.23: « 5}?id) vrnn^crt, bail O.Vanner ihmi .^opf
ten Unterfd;ieb 3tv>!fd}on bem: iviber unb bem : über bic
«öernunft beftreiten, unb bap 25ailc *) mm biefer 3abl ifc,
*) ^inen oiiii'iulf«" Sinfiia ^eibniftenä, biefen Sivn'ffrc
für fcie Otff'ilböruiiij su benu^.n o^fr gar iu öfnMn;Kii ,
flirl't bog Sonccpt 8u bem ebfn aii,]fr'ül)rtfn ^riefff naailict:
,,Q5iU[e üb^c bflc, trau er C^utfä oiir (Bunft ber SltIi(]ion
tiie iiHb ba fiU, fln;U!]r:ifen; wq fr bann tauKn^ i'ctcnc
JDinge t)or4ubiin!ii':i gciiethigt ftoii rcurbe, baij ©etflfire jii
i^rtl}r;bi3en/ unbtvrtä brr 9if(ii]ion foroobi/ alö ibmfelM
unb i^ocl) \\l biefei- llntcvrcOfet» fcfii* wohl öcgviinbct.
(Eine 51öa()ificit Ift über bie 25cn]uufr, ivenn unfcr Oieift
ober nuc() jeber erfcOaifenc @eift fie uid;t bcgrctfen fanii/
unb eine fi>fd)c ^löafn-heit \\1 md) meiner !\?;einun<.3 i)\c hz\a
ligc 3>re! einigfeit unb bie 5lßunber, ircldjc aUeitt
©Ptt 5ufommcn. — §. 27. ^ebcrmcinn gibt 51t, ^a\, bfe
©erKimniffe nad) bei* ^iscrnunft bctrad;tct, tribcr aU
len cd^ein fuib, unb nid;tii irahrfd^einlfd^'!;. an ftcr) OvV
bcn ; aber ef^ ;i"t genug , bap nid;te Ungereimtes^ in \{)i
uen i|^, unb man fie nur burd; .Demonftrationcn wiberle*
gen fann. — (SUiein) cfi ift eine unter grunblüten ülOec^
logen auf'gemfid)te ^<x^)t, y^ay, '^k ©runbe ber ©laubanu-js
bigfeit, ^c.t- 2(nfc[)cn ber b. '^<i:)X\^t üor bem 3\id)ter(luf)(
fcer ^^ernunft ein für aUemal recl?tfertigen , bamitbic
53crnunft ber £)ffenbarung alö einem neuen
Sidpte in ber golge nad^gebe unb berfclbcn alle
tbrc 5ffiabrfclöeinlid)fciten opfere. — §. 51. £>ri5
gcncp bat bem (Selfuö gescigt, rrie öcrnunftig baii ^brfs
fientbum fei), unb voarum bcd; "Qk mei)Tei; (ibi'i|rcn o'':/\\t
Unfcrfud;ung glauben mütTen u. f. tr.
Üluö biefen unb anbcrn <£tellcn erbelTet, ix^^ ^t'xhw'xi^
eine, int ad;tcn ©iiuie bce ?öcrt^v geoffen bavre 91c--«
ligion annafjm ; in ber '^olo^z rrerbcn n?ir fefjen , \xk er il;^
rc (Sjef}eimnij]e fcgar au6 ber Vernunft öcrtl;cibigfc, \v,'^^\n
erfprießlid) ffjjn tcrfte. Crfinc Sinn^iirff n'.'^n bfe Svc'i«
(jion flU n>i;)fr(i9fn ; trollte ber ju befctdtne ifcibnii}
nicbt iibirnfbmfn/ n^etl fr fürcbtet? , feiun ncd) nicbr ;u
reiben/ uub fo ein Uebfl ju (liftcn, roclcbfö iu !)fijen fr ficb
nictt moctte fq^mricbfln bcrfen. Utinam uotaxent rd anta
Retatem sapientes et «cribeates.'
[2 *!
.\x'
tciricfcn unnten fbnnc.
^» VJI. ^cwafprte ifpn toor &em 3nbiffcrenti6mu6.
^bcn fo trcntcj n>av Scibnilj ein 3nbiffercntifr lu
SRucfftdK ber i^evfd^icbncn chvirclid;cn Ojlaubcnf^fonfcfftoncn.
£)af3 iviifüd) ihm ^Cl• Q^on-oinf gcmacl^t UMiibc, ev Ijabe
fvin Swilf" <^lff" l)erifd)cntcn ^\iitl)cicn an^upaiTen QCf
iüd)t , belehrte mid; bac^ ^^anthcon II. im Scbcu ?cffing^>
@. 135, ober cf' bcmciFtc juglcid?, bap eben biefcv Sefs»
fing ijerabc bufi (^cgcntbeil gc-eigt habe, intern er bc^
nv'cö, bail Seibnitj bei Unterfnd^uncj bcr Üßahrbeit nie
önf angenommene 9?ce;nungen 9\ucfjtd;t genommen brtbe.
Snicin n)ii u'pllcn ihn bavuber nM'eber felbft vernehmen. 3n
bem ^^r;efived)fcl mit ^ e 1 1 i f c n 1690 feSjt er yprauo , ba|;
Oh'emanb ftc^ jn einer ^ieligionc^partbie halte, ober fie mit
einer anbern üenrted;v>Ie , of^ne ta^ er meine, cv tl^ue eo
mit G)rnnb: baher mufie jcber einige Unterfud;iing
önfteüen, fonft ivarbe ja an^ ber O^eügion ettt^a» ^iii':
iul)xl\d)tt-> werben. 3m folgcnben *cd;reibcn bel^au^Hcte
er: ta^ «eö gcf^ hrlid; fet), wenn man fid) n\d)t
ouf ben orbcntlid;en 5Begcn bee S^cilt-< befind
be. 2)ie0 erHecfe, bie Slßidjtigfeit ber Äirdjc
ju 3 eigen unb »erbinbe ju SBieberücveinigung
alle benf baren Slnftrengungen üorjufcbrcn.
Höelje benjenigen weldje bic Xrennnng na()r«'n
unb ebne auf ^ernunftgiunbe ju bcven, auö Ijalt-^^cml'^
gern Gigenfinnc i>k ftate 2)auer bcr Slrcnnung trnnfdjcn.«
3a, er fagte gerabc ju, bap uid;t allein in J^unbamental^
artdeln , fenbern aucl^ i> bcr g e v i n g f t e 3 v r t b u m g e ?
gen ben ©lauben, trenn er mit ^(uftebnung gegen
bie ved^tmapige ©ewalt (mit i>aleftarrigfeit) üerbunbeü
XXI
i'fl, t>crbammc.« ???an niuije f\-eiUd) ftrf; itn tcn Oilaurf
bm halten, irel(I)ci- uoii ber Äird;e gutjjefjcifen ift;
mu- erfi^bcvc eö eine gvunMict;e Unrcrfud;uug über bfe
9."'?erfmafc bcr n'>a(n*cn Äircl;c, bcien Ungelcr^vtc
iiicl;r faf)icj finb. ^cllifoii fuibc 9\cd)t bei bcv S3ti)auvii>
tung: «bfe öd;tc Siebe 03i>tteö bbi'fc bi'c öoii
&ott ge offen bnvtcn ai^abvbcite» nid;t auf bic
Seite feigen; lUid; i'a^ Urtbcü bcr 5\ird;c nid>t
x>crrtd;ten, unb muffe firi) alle mogIid;e .Oiubc
jjebcn, beu göttlichen Qöillcn ju evfennen unb
ibnt nad;3uf onimen.« .Di'cfe StcKcn finbcn ffd; im
21n^5uge bev Veip^igci- Äritifcv 1692, ©. 2+1, unb in ber
fcl^onen Sdjrift bco Slbtsf^ ^red;tl: gricbenebeneF)mcH
;i\rifd;en 95 offu et, Seibnil^ unb ?}?Dlau, für bie
Qßicben^ereinigung bcr Äatbolifcn unb ^Vfcteftnnten. ©ulj*
had) 1815, e. äl.
©tarf'er noct? beireifet ber eitfte 53rief «n Sbfflev üo»
l69S, bii0 unfer ^>bifofopI) bem 3"biffereiiti^nutf^ gar nid;t
gunftig wav, »G:^ ift nid;t ju bejweifeln, im^ eine frei*:
tvillige S3ernad;Iafftg^(?!g beffen, wntß jur 6iforfd;ung
ber üöabrl)eit in bem, unu^ ju iviifcn norfnrenbig ff!, ev*
fi-^bevt viM'rb , eine Sunbc fei> Unb bao ift, rcc\ß> num
hti eigentlid;en ÄeBern (haereticis fürmalibus) j)avt*
nacfigfeit nennt. Ucbrigenö fann jeber aud) unfreiwillige,
aber gcfa[u-(;d;e 3rvt{)um , fei) er aud) fonjl mit feinent
^^evbied;cu t»erbunben, mit ?)ied)t fo im ^aunie gebalten
n-erbcn, baf^ er nid;t ]d)Ciiie ^ \vk irir einen tjc^i aßutb 23e#
faKcnen anbinbe«, obfdjon er unfd;ulb!g ijl.« T. IV. Epp.
colleci. Korihülti , (g. 268. Scljon im brftten unb cr)ten
föiiefe \d)\-eibt er an biefen GJelebrten, i:a^ er tk ^xou^
ftanten gegen bc« (Jinrouif bef^ Snbifferenti^muj? öerj!
tl^eibigt I;abe, inbcm fie ja bic ilel^cr, aber freilid; nur
XXII
bic I^avnuicf i(^C!i, t^ei-bctntmcn; ja bi'e .^athoficfi'n
fe>t)en tavUx nad;giebigcr ((aver)/ intern iM'ele f. f. v>or^
3uc;(icl)c 2^I)eoU\o,en Icl)iren , \>H]; fclbft ef)uc (2d;iilb »unvif*
feuic ^pcii^cn, alfo uod) ir.cbv un|'d}ulbivj irrcnbe (5(>ri|lc»t
(h.ierelici iiiad-riales) füiintcii >IU'r3eil)un(^ i()vcr «ciiiibcn
crl)alten unb fcli»; trcvt'en, ircnn fie nur föott über SlUeö
liet'ten Cfolol'd) thaten unb tlmn wollten, u\t^ ©ott üon
tbncn ycrlangc) *3. 'iU. u. 'i S. Uel>n'.qcu& beivjifct fd)on
böö 95e|Ivebert bce> fronen 9??nmic? , öic »protcftanrcu mit
teil ^atl^plid'cn in eine 5vird;c 311 v^ereini^en, ta\] cv n[ici«
jeu^t wnv, baj5 man nur in einer wahren ilird;e bie
<SeIij)Feit er galten tonne. Sßie eifrig aber, ivie rcb*
Kiel? yon 2(nfang er Me? öefd^aft ubernonmieu unb geführt,
iinb UM'e nur ^'^olitif feines.^ S')cfci-> ihn abgehalten, barin
fortjufaliren , unb ten beftgefinnten 2(bt D}ioIanue , mit
tcm er fo febr, alo mit ^^abriciu? barmonirte, fortfab''
ven ju laiJcn, b^U unfcr 3(bt ^h-ecbtl ireitlanfliger, wie
Aud) 25auffet im Seben55offnetö bargetban. 3(ud) wir
ererben auf bie\t ^ad)c ^nrucffonimcn. Unb nun fragt cfi
fid;: ju wcld;cr Gonfeffiy geb&vct Seibnilj?
«Seine Sd^riften jcigen, ta^, er
§. VJII. ^cin (Becinianer, fein ^(ntitrini;
tarier ift»
9110 l'^QJ- ein SCerf in (rnglanb crrd;icn, bcffen QUitct
fclbfr tk (cociniancr nid;t ant itr in itarifd; genug
fanb, trieb erJJbfflern an, baiyelbe 5U roiberlegcn, alö t'ie
(iufgewarmtc?cbrc beäSlriu'ji/ waC-» aber nid)t fowcbl niit
^> e r n u n f t g r ü n b c n , ale ourd; hk (3 d;rift unb bie alte
£eOre ber .^ird;e bewerfftelligt werben !cnne. ipiebei fd)irf'te
er ibm einen ^Man ju einer 31bl}anblung , woraus* id) nur
folgenbc Cv\l^e öUiM;ebe, Unter ben öorau^gefdpicften -iU-io«
xxiir
iwen Uh^ ^it? ä^^eitc: «$n?o c6 um bic ©tfal,u' ^Cl^ S^cihS
5U tlnin i'i^, brt i'fl bev cigentlicOc Sinn bcr (Ec^vift
inib bcr *2inn bei* waljvha^t huOclifd;cn ^Viicl}e
cl)nc offenbare 9]orhn^enbföFcir nfd;t 511 verlafen. « Untir
ben ©al^en, bie burcl; 2atc bei- *Scln-ifr iinb bie Ödiflei^nn^
beö fKiIigcn 9ritertO«tttö 51t beivcifcn iravcn , ifl bei-
elfte: «Die T;. (Scl;vifr fd;reibt C:in-:{lo folite Giften fci;aftC!i
311, bie allein bem uniT^vcn I)od;ftcn ©ott jufon:^
incn, wie, bajj er ewig, Sd?5pfcr aller Singe fe» u. f. u\
Unb r;iei* fei; feine 9lPtf)ivenb:'gfeit, oom e!gentlid;en 2ömt*
ft'nnc ab3nge()cn ; (2(}riftuö fei) d\o anjii beten, irie
bann baf^ wai^rOaft fotf)oI ifd;e Slltertfjnm ii)m
bie Slnberung i\\\b t>ie ©ottln'i't fd;on t>pr bem
9?icanuin jugeeignet l;abc; aUci^ biefc? fbnne üont
I)eiligen ©eifre eben fo gefagt unb beivicfen iverben ; alfo
folge, ta^ (3ott cinjig in bcr (Bubftanj, bveifac^
i n b c n ^ e r f 0 n e n f e i;. Epp. T. 1 v. Ep. VIII. p. 254—
262*
'Bdjon fruf^cr, nantlid; l67l fcl^vieb Seibnilj im DU#
men be^^ S3aron^i S3o ine bürg eine bcfimbere ^d)vift in
^orm eines? ^riefcö unter bem Sitcl : Sacro sancta Triniias
per nova inventa Logica defeasa. X)er SSrief irarb an
ben Cy^cffen \^tt-' ^oclnö gerid;tct, unb tbut bar, baf^ eine
gefunbe 2}criutnfrle(;re bem ©lauben an bie$ ©ef^eimnip
nid}t nur nidn entgegen fei;, fonbcrn Diclmebr 93eivcife an
bie ^'?anb gebe, t:}ic (rimmV-fe bcr »cocinianer fiegicid; 511
ivibcriegen.. ^ e f f i n g bemcrfte bei biefer, 'Sdjvift : »^cihf
«iljcn ift bie ^cf)re ton ber .Dreiefnigfeit ein ©ebeimnij^
filier übernaturlid) ge offenbarten 9ieIigion, unb
a(y biefeö fd;icn fie bem ^Oilofop()en C^^a ein 6Jef,H'imni(5
feaier 9]atur nad) nid)t ttcrtlanben (begriffen) ircrben
lann unb nid;t verftanbcn werben feil) ungleid; u berein?
ftimircnbcr, fllf^ hie ^ecinianifcl^c t>7?cimm9 , n^eldjc tH
Qkhänmi^^clk tci Selji'f öufl^ebcn , unb bod^ bie iibcvs=
naturfid;c C^ffcnbrtatncj bctTfItH'n Uicl^r fafneii laffni irellre;
Mc bdCv n^ai> fic 511 cvnarcn vercja^c, mir ni>d) nnciflai*
Imici- mnd)c, intern fto eben bei-'))cvfi.Mi, tk ftc i()ier Oioft-
lldyU.t cntficibc, unt in ein Mcfci' Ok'fcl^bpf ücrtwiinblc,
gngleid) niclit t>icl ircniger a(i^ eine (^ottlid^e Qlnbctunc}
jngeftc^e, fc Olbi^ctteiei, b. i. t\( ^yercOiung einci' ffeincu
imtergeDibnctcn Gi^ttce, neben einem gv6)lcrn unb Ifohcvn,
yiebfge — gegen biefcn Unfinn, unb taf, C;ctt bind)
ein 0^cfd}opf b;e SBclr i^^abe erfd;aifen lcf\en, eni).Hnre fui)
Xeibniljen^ ^UKlofipbie , mit t^cxcn ^cck er ]o fcbr im
SßibcriVrud) flanb , unb ben ©runb nller narurli;:
d;en unb jeber (le offen t nrten Sicligicn fo gc^
irflit fau! yernid;f ete.« ^\intI;fon H. 1. c p. 141. (^p
fprid;t t>om (Bccinianiemufi fcgar äw Seffing, unb bn
rbcr bic ^^crfajfer ber ^gtunbcn ber 3(nbaci?t fTeUc»
i[)n \o ungcfd)enet bem anbadjtigen ßbriften 311 feiner QkU
ftci-cvf;ei)ung unb 9]nl^ann.Ynbung auf, unb ju^ar mit cbax
ipiefcm ir:ber|Vrud;ef oUen Unfinn , ber alle 3i e I ig i 0 n
vcvnid;tct. (f. tie wolyUyimhm ®arnnng gegen t^iq'cf-'
25ud), ^liain^ lcl9, unb i^k *3d)vift: \^k (2;tunbcu ber
Slnbad^t ('m äöcrf be^^ 6atanP, l8l9).
SlSenn überSeffing glaubt, i>ay, itibuiii jufriebener
uiit benjenige« igocinianern ifar, bk Sefmn n:d;t
anbeteten, fo hat er nur in fiureit 9ied;t, ba|5 er einen
Si'rtl)um vrcnigcr, trcnigcr Siift'i'ff<T"f"3 ^^' biefen nie bei
ben anbern fanb. I)enn bie öottbeit ^e{i\ war ibut
c'nc beilige l'ebvc, i\\\b teffen ^Ir.betung eine rffeubave '^oU
ge, wie fd;Dn au^ S'bigem erbellt. X)od) baüon jeugeu
uic^ nuin-ere ^EteUcn. 3m IV. 25riefe an £a (^voje 17 6
ibd S'louhclt L1t\ e»379) b^i^t er-: «Süfl^ i:ie eo^
XXV
ctniancv bctv;|fr, fo wuf5 man ^eiietm, bö|5 fi'c ft'cl) fein*
tcn ??t u l) a m e b a n e v n iiaOcrn , unb obfc()on fie 9?? u (; a *
mcb nid;t aB einen ©efiinbtcn ©otte^ annefjmen, fo foU
gen fte i[)m iricl} in feiner Jpanptlehve, in wie weit er bie
.'4>reiein!9feir unb 57?enfc(;werbnng i^cnrirft. Sd; erinnere
tnicl) cei'wegen in einer *^d;rift bei^ (^omeniuö gelcfen ju
Ijaben, bap ein 2urfe, ircld;er einem polnifd^en ^oc'ma^
ncr jn^jcbcrr Initte, fid) i^erwunbcte, ba^ er fi'dj nod; nid;t
babc bc\i{)mi:m Infcn. *) ^aljx ift e^, ba^ \ic 3efu
*) Ratten rcir bimt)e nictt mel!)r Ucfacbc un3 au »erttjunbern,
fl[ä biffec 3:urfe , t)n§ unfcr Sreibarger UnioerfalgefcMcbts
fctirfibcr ü. Spotte cf tiefe Operation nod) nicfct an fid) l)at
Dornebnien (öffm/ ta 5}»u(,'>ameb tkftm ^Pr.bilfcinbf bec
©ottgefonbtf £f()rer bec einaio reabren SHcIis
ßion ift ; fo'3'ici) bog (El)riftfnt{)um fie nid)t fi'i;n fciinte.
JDenn fo fcfcrfibt er in feinfc nllgemcinen ©efcfeictt?/ grci^
fcurg iSi'^, '3. 2*^8: ,/ICarura redre STiObumeb ju ycr^
fi(t>teii obtT 3U l)OiTfn ? SBcn ©ott jum 2BtvfifUöe einer
n)fltuinff()renben SSerdnbcrunß erfc^ren , tut fann nictt
Di'rdcfctlid) frtv;i , unb eö mag bt'jnjeifclt «erben / ob ein
55offroict)t je eine rocitreictenbe bfeibenbe iDerdnberunfj bcr*
»orgebracfct Ijabi.^' (^(fo/ bo ber 5}(Ul}amebiöniu6 fcton
fo lütiiie, fo n?eit rfid)t/ ift eö jireifen^üft/ ba^ hin @tifs
ter ein ^eferoictt reor!) „Qö?eaen eineö S!JJenfct>en ^unte
fflnn bic 'Bdt nid)t bnuernb bü§en (offo ift (al^d), nai
^öuluö an bic ^ciwa 35. i« fagt/ ö(fo bie (Erbfünbe eine
§übe(?); aber bie Srfir.biinö eimä ©enieg, eineä 05 e.
öeiftcrten ^d'ixmvixte (rcic bie U5 TAal)otaetl) bie«
nen i!}r jum bK'ib^iben Ofnnnn." (Sllfo n^eo mit jebem
S5fftri'bct;/ bii Surffn aU C[;riftcn au raadjen, roelcfeeö
toct) £eibniß im 2»3tfn ^liefe, i. 55./ üon Äortboft
ttaiifcbt/ inbem er tofTr/ boü baö burd} bic SeTte tWa«
tumebö anfiortf t:eib»ntl)um ein 2d)ritt au lim oiel
XXVI
eine cffcntl:df)f 'i'^evcl^runci tf^eiK^e« , ivclcl;e il)m bic Wiu
j^amcbcincr i^eiftigen: ahcx ce< |'c(;cinf, bicfc (;nb ()icvln ccn*
fcqucnter, a\t^ bi'c (^ociniiinci-. .■Tcnn »rcju ein blofc^ Ge*
erbflbncrn Cfrirtcnibume fridrni tvi'rbf > »fiin fö ofs
hcrifi ofrfiinbiiTt tturbf ) ,/?Oiühonifb nat ^o ^obrc
oft. 3t'ßt V'frnafim er bcn beb cm 5Kuf — trot mif clö
©cttßffnnbtcr frörcr bec fiiuifl »rabrpn SRfli«
flion. £*fr PfrmrfTfnf Ql^i'trüofr ! olfo ruft fromnuc
Uiitrilli'. !Cfnnpd> ift ?0?nl)omfb(< /mupflfhrc : Gf" ift
nur ein ©ott^ lic iM'iIioftf, bic frlnü-iMiftf 2BalKl)i'it '^Mi
ober jibcö f1lltlIlUl•rvic^fct< 3ub'.nfinb i'ibfr «ooo, j^^f3
(J(>ri|lfr.fir.b tri 6ou ^«[^re oor ihm funr.te) unb nucb bcc
iinlaurfre 3ut'<H} • (ald bo*/ ober nur, unlaura / nirt^t
Ii'i9fnbi'.ft •) 55?nbonifb ift fein (JJropbet, möd'te ert»
ircbec n(ö üBfric^tiflc ^dbntmd)unQ unb (gcbrearmerr i /
cbet flid beiffanifr SBetrua/ um bie ^auptlebie n>irf»
famcr einjufctärfen ((}üt ta^ «co()( fciefe ^aupttebce notbiii?
itt 5öftr>in böäu o*'fiQnet/ entbecft nicfct fd;äb(icb?)
ober enblicb burcb eine freiere ZXüWin^ brö SBorte» <Pro=
pbi't entfcbulbig t, ober (gor!) Qebillifit rirtrn,
n'enn er nicbt biitd> feine -^trenöe in Sürtfet}un(] , Jjurcb
feine Jparte in '?il)üiirtun(> feiner sjJrcpbftrnn^mte (unb
iKüt in brr e n ti e r n ^Bc'^eutung. Denn er beste bie
freiere ber neuern 'Proteftanten unb be§ «ervi pecori»
ber fatbolircjj (icb ri'niunbm 5^acbfoIaer nocb nicbt gefeben/
nodb nicbf gebort) fofcbe O^acbficbt iiernjiift batte." Sllfo
für:: ber 05 e trüget SKöbomeb irdre au entfctulbi«
gen/ ?a au biUigen/ Riebt ober ber mit brm ^(tn^rrt
iu ber 5:ini;ü!;-nte friner unmittelbaren Drfenbatniig
Cbiffe gßb er nc4) SingeHanfcniB Slottecfö üor) brcbenb
fobcrnbc unb bcnn ireingenbe unb bintpergiefenbe
Sriegi-r; tvofür er ibn fcibft ©, C73 u. 275 cngifbt? bod>
nein 4 i!f,(fcbcm er feinen 53;fil)omeb //mit gerecbter (?nt,
rüflung cuf feir.tr bliittcflecfteu 5£a(;n, reo aüe ^Jlenfcteni
XXVII
fd)6vH önt^crcn ? ^dhft eine öitcl) ncd) fo grof^e ?PcrtM'r#
bung bcp (2^d;i'pfc;i' mit tcm Oü'jcOcpfc , iiui^ tcn Gultuä
»ii(l?t anbcin. — Q(bcr tcöircgeu uuip mnn t»ic 23creinis
rfittf mir Si'ißen flf treten n?urtc(7, »frfefgt Hne, fo nic^
nni büd) mn Q3ttra(tfunQfn Mc «gtronqe bfö Urttjrifö miU
t.rn : öic 5)Jcgfi(tff it bor ©»'fbftrdufitmig , unb bie (jift^
flrti<i? Sinwirfuiio ber ^crrfclM^'t (ircl)( fin @d)rfibfc!)Irr/
ftctt i)irc,"cv''u(bf) auf böS tneniUlicttc ö^imutl).'' Saufctet
iiäi ü'oc: ein ©ottflefanbtec £el)rer ber ei 11519
watrcn Svfiigion fo fiUfcDlid), bfl§ er fluct) fltle Sö?cn=
fcbenri'chte mit Si;§'n trct.n su bürfen [\i) übfrflfuget, imb
l)at flud) (ifi einem folcben ©otteölieblinii baö ®ift bcc
S^ntii^Äu&jt ober .f^»rrfcfci.ft fo viel Ckrocft ^ tat er eä
nid)t öfrid) surucfilo^in , ober burd) ©egentti-ttel biffen
Ärflft fct'tv^d'en , ja tifrfieren ttr.iiti-. SDorum i)aüe bied
©irt feine Sffirfutii] bei tem, tvildjftti ber (Satcn bie Sdei«
4)e ber 2BeIt seigre, unb fie ibra ü'de au fct'Ojfen »erfprod)?
2/b.T nid-t nur baä pffentlid)? 2eben 5Ka()0«tiebö finbet
an Spotte cf einen Si.tr(tu(b''air, fop.bern ciucb fein «Pri«
»atffbeii. © 278 ()ei(t e« : /, 'Kenn mir feine Unentl^nlts
fflinfeit im <piinrfe ber £icbe (1)^/ eine Äa'in'nfeitr fonber«
bar SU unfern Seiten , »»0 felbß oon einem Ibeofooen fie
fl{5 erfaubt onflCfleben tf irb ; frfiiiq? nid?t nnq) 'Pfluluö,
1. Äor- VI. y., unb bp* itMrb (le ncd) burd) Slima unb
€^itte entfctHibiöt) öu^n.()mfn^ fo n?ar ti unfcijiilbig, er^
bfluenb/ tflbelfo^.'' ^l\ü nc.t ti ta^elloä, bü§ er, um
feineni SBeibe feine Äranfbeit ju iierbergen^ \\)t voricg ,
bie §rfcl)finun!icn ^ai^riefg Ourjten ihn iu 55cben; \\\ fcj«
ne Untreue ge-KH feine ©eiber, ifr S^fbrud) cuferbaulid)»
ober bod) it>ol)I , bü§ er fie priiodt.' , unb bie QeU6iid)e
Qüiub-A^ baiii becn:>er,en ben 2)Jänr.frn öcb/ »t»e:( ftiii
SSeifpiel 'iir.urren erittecft tatte? 3ft ^:f{renöetei unf^uU
big, tcteüoßr erbnuert? fib ^fiile im 5lrtial 9};at)Cs
twcb^ tfo tne« ncct' a:;bre Cirbay(id;fiih'n tiefer >lrt «n«
xxvni
ucii , iipcl) bic 33crfd;lC^c^f^eit bcr brei ^^crfe^cn, uub bct
jwci aoivfungcn Cproduciions) u^e(cl;e bic fj, (Sdjrift \u\6
ircfFni lrir^/ tric bfn Wriic^t-finoib fi-tnc? i?ffrftä'-ß u f. w.
Unb irie fann nun Siorteff i'cn D?fl()omfb, wflcbrc
SBidirf'bfrd tilaubt, unb frine ©^e^I•u(^)o ja 5?furf(^nnbe
obfnbrfin olö il)m Don Oott b^fonbcrö rrloiibt üot;
gab, (a(\(n <5. 437: fr Übe fnne Jfhr? «uf fine fft)r ne»
fd)icfte SEi'iiV (geibniß fa(\t l- c. er bobi- cft unflC:
fcbicft orniifi fnn.' 53orfd)rirtpii mit t>(V nflti5i-Ii£ti'n SKe«
lifjion ütrbunbi'n) mit bfm ©[aubm ber ^ubtn unb dliri«
(It'n in ^crbinbun.i Ofüßt (alfo n>ibrrfpi'fd)cnbc iCingi üiTj
finiflt?), ia olö bii' 5l r 0 n e bcrü-lbcn borfieftfUt, bfc
5nl)flU bflöon (ft^-. „Siiif rivifie Sldinion ift eß , rcclcfce
©Ott in mft)rfrfn ouffinaiibfr folflcnben DfFfnbflrunneii ,
ober immrc ttoUftdnbiat'r unb »ollilönbigcc nacb bcm jifi»
fifnbin 55fbürfniffe ober ber (\\-^^(xn Smpfdnßlicbfeit bur(t)
feine ^'u^ertraMtf n unb ©efonbten, aumni bur* ^
^^ropteien von bffonbcrö (irablenber S^en\id;)Un ner»
fünbigt bot, n^mficb: SJtom , 9Rocb, "Hbra^am f SKofeö,
Q,l}xi\ivi unb SKobomfb / üon nji'Ictfn'jeber bie \y>ül):(n ,
bocfc nur biö «ur (5rfd)cinun3 bfö örcit-rn t)lfl5)fül9frö,
«icm'ioenbfn 50?ittfl bcg .fjcilö gftricfi'n ; SWabornfb ober,
bc(Ten 2(nfiinft ebriiTuö porgefagt (reo bccb?), bfc 21Ilers
größte, unb feiner nubr tiM'rb i^ra feigen.'' SBenn Silots
tecf üfrficf)ert, bie^ flel)f im Äcrnn, fo bcmerft ein gtünbs
lidjec ec(cl)rter unb J;ißorifcr , bieg U\) tfl(i':J> , üif(mti)c
ftebe in bin labten sguren: einft trctbe nod) SJiobbi fcm^
nieii/ trelcter bie Oiienfcfeen iur reinni ^rfeniitnig ©ottiö
ru(iren jvetbe. £äcterlict) i|l (S , trenn unfer .^iftorifer
»ec|i{{)crt/ S3ifl()omt'b bo'^e nicfct nur "Qlt Sinl-eit ©ottrö,
fonbern cucb ü'inc öeiOigfeit mit p!)i(of»pl)irct)ec
©trengc bennefcn. !Die Äantifcte <pi)!lüfDpI)ie fii.u
iö< fecß r.ictt fiiitpfil bic €.ri;ltnj ©otteö bctviefen itnctn
fn ©Ott Uhxt , obne 0)ptt fclbft ju üci'tJielfartfgen. • -
9}?an muß fehr sjcnrc^en unb rtu!?fd;trcifenb fenii , uvnn
man tue Stellen te^ 5llfcranf' , irelc()e mit 5}evef)vung öcn
Sefu^ Cihnfnii? vcbcn , alr- iinterfcl^ot^en üoigibt, wie jene
teil ^liniuei, 3:acituy unb ©ucton ten ben ^hriV
fen*). 9??ii- |*d;emt, bap ba» (Soncil öon 9licaa buicf)
fcnnf , unb roie trare ber orlt-tttale "J^icbtec unb 5?rif(j?r i
unb mit oft i5 big 17 SBeibcrn unb mffirei-fn 5?i'b^tt)tibern
umafbfnf '-i^cbirarttifr jur pl)ilofop()ifd>en (Strenge gefom-
men? tJocb genug »ora 2obe 5!)?a()oitiebfi, trclcbeö öuö
bif fo gfpriefftivn Slnbncbtötlunbett anRjmmten , nbec bars
iibrr nacb S5crbi-'nft in ber f*on citirren @(irir't gt'gfn (Te
<^eite 96 5ur^d)tgcroi efen mürben. Uebrigenö reiberlent fict)
baö SHottPcf 'fd)e ?ol) 5}Ia()omfbö »on fclbft, unb f«n«
it)m nur sur ^cbflnbe gi'rfi(1)en. Düd) foüte er bie iffiortr:
//Sr orrnabm ben t)o^ern 91 uf — biö „einjig
trabren 9?iIJgion" ni(tt afö fein, fcnbern o(ö 5}?a;
()oraebö Urt{)ril bingeff^t baben , fo barf \d) i()n fcfilicb
nicfct 2ur ^ef4)neibun3 perbömmen/ (ibcr einer großen Un^
befonncnbrit mit SKectt ßnflagen , ta obi»ie gteüe ibn bei
Sielen jum 5)?öl)umcbancr machen fann unb fct)on ge*
macbt bot-
"y £eiönio mög bier \i'\i ©feile im Slugc gel)abt l)fibfn,
ivelcfce Slbuf feba in feinen Annalibus Muslemicis, bie
3?eiöfe 17^9 biTöu^gab , anftibrt, «nb bie, jii einan
cljriftlictcn itonige entflobenen Sln^üngrc ^^iflbontebä gc;
braucbren , ü\i man i()re Sluelieferung oerlangte / um für
Gbriften geb^iiten su werben. //Sbtiftuö fen im Socon bnö
äBoct ©Dtt-jö/ roeicteö er in War.a gelegt (;abe." SSJoM
«U(J> b!£ i9te <gure iüJiarla/ mo bie SJerfünbigung Tl<k.
rid , über mit fob^ibarttn Bufd^en, eradbU trieb: bag ixt
fll6 eine 3""9fro" empfangen uiib gibobren bobe / i&r
@ol)n flkr ein Seichen bfc ^Hmactt ®ofteö unb ftiner be^
XXX
feine ^n(fd;cibunj3Cit juu' eine in bei' ,^ivrl)c \d)o\\
I;cn'fcl)cnbc Seigre f c ft g c fc t? t. CrsS i)l wahv , baij
man (Stellen Älterer 9?ater finbet, bevcn 2hu^biucfe nid;t
gan^ rfcl^tig waxcn , allein bicj? (^cfd^vif) , ivcil nion bte 9;cs
benc-avten nod; nicl;t bcftimnit, unb oft nic(>t UH'^tjl i'^erfian*
fccn I^ötte. 'X:>k Urheber bcr «Scftc bev Sinti;* Xri*
nitaricr Inibcn unfere iKeligion, ftntt ju reiniqen , bei*
tiabe t>ertilgt. — Co ift ein @Iutf , ba|l bic 3:uvfcn ben
SRatl) OUuferifv cinfö pfaljifd^cn ^^rcbigcixi , bcr eine
^Serbinbung jUM'fcOen il)nen unb ben QIntI« trinitarien flif*
ten ivolltc , n:d)t benufjtcn. « * )
Qlllcin nnuben ivcfil felb)! "ak !turfcn mit W\tn ?eutcn
in >8erbinbung treten wetten, ^a. Seibnilj in bicfem nam^
Iid;en SSriefe fic bcfd;ulbigt, •»•»'i^Ci^ fie iljrc -^uf^nOeit in ber
^t\)xt nod) ivcitcr treiben, o\v> bic 5}Zuf)amebrtner , inbem
ftc nid;t jufiiebcn \>Ci^ ©el)eimni|l (ber 2)rcieinigfeit) ju
bcftreitcn , unb bic |tarf|len 95cit»eieftellcn ^n oerod;tcn,
and) bcr naturl;d;>cn ^fjeologte fd;aben. ."J^cnn ftc fpred^cn
©ort bic vBprl)crfcf)ung jufi^Uiger Dinge ab, befämpfen bie
Unfcerblid^fcit ber mcnfd;lid;cn ©eele, unb öu^ SBegierbc
fid) red;t weit t»on ben Sd;olaftifern ju entfernen, flurjcn
fonbern ©nobc frt) fik 5lttf / \i\« öii fofnc octttiitc ^iaiu
ftat chuibcn reürbfn. So nnbe id> t-ö in bfc frnnicfiicbi'n
Ucbfrfcßang t;^s 2!lcoriiii »on !Du SKm'r, ?imftfrbam, VE.
37, I. 55. 10. 273. go^an fefte out) fy. Sc S&rificp&
@ct)lofferö SBeltgcfcb. II. 03- J. 1^. @. 221.
*^ 3)a jii}t iiT ©ociiiicni^niuö fo ilarf um ficb gegriffen bot/
bQ§ fö rccl)l »ifle 91euftfr geben fonnte; ftnberbnr renin
fo, rcif in ber gfnnnntcr. flllgimeintn SSeffgcicticbte Slot^
tccfö Qflfbrt »iib^ fo mocbte Seibni^end ^mnl\xni
tcn c()riruid>cn (^urjlrn ni<bt gleicbflultig \i^n.
fie flttec^ itm, uniö bfe S'heologic ©vof5eJ? unb Gn-f^rtbe*
iteö OvU, iinb befc(;vanfen foy3iiv bi'c OJotrf^eit. — i!(ud>
i)t eß> eine abivcid;cnbe l?cfn-e , git fagen : man fbnne ofjnc
Scnntnip ©otre.^ heilig leben, u icibnife gibt 311 Ijalt c5
abex für binOiT fd;\rci- uiib t)kl)\i feiten, aber in öutTevor*
bcntlid;en Umftanben nid;t unmöglich, bap i'm 5(ti;)ci|c
ntcvalifd; gut lebe ; aber ^"^rbniniigfeit bringe leidet u»&
Sag taglid) ba5U , unb er fd;licßt: «@o fdKi"cn hk (So?
cinianer \o\vohl tk naturlidje alö gecffenbarte 3ieligic>n in
ber $tf)eorie unb ^raviy I)erabäun.nu-bigen , unb i^r einen
guten il^eil if)ver © d) b n fK i t e n ju rauben. « d'ben bte^
!Iagt £ e i b n i ^ in einem ber ^\-kfc an i^cn Sanbgra?
icn ocn .^peffen^OifjeinfcIfci^ t>on ben Söl;«« 16S3 unb
1681, bie S3bf?mcv im SJJagajin für ta^ Ätrd;enrcdn
l)erauegegcben hat. «3'i; l)eifc bic öefi'nnungen ber <2e*
cinianer nid)t gut, unb finbe fefir fenberbar, ta^ fie 3c*
fu^ (Sbrijtuö gbtt(id)C Cöre erzeigen, ba fte itjn bod> nur
für einen puren 5?ienfd;cn galten ; i>a im ©egentbeil t^k
fatbplifdjc Äird}e nur bic ^bc^ftc ©ottI)eit anbetit
Calfo feine 3(bgbrtcr fmb). 2[ud) baben bie igocinianer
fcbr ubelgegrunbcte ■J}?einungen Don^ott unb ber (ceele. —
3bre Q3orftel(ung ihmi C3ott ift febr niebrig. Sa eö fd;einf,
ba^ fie il)m bic ^^rfeining , aU ber ^vciljilt entgegen gc:?
fdjt, abfpred)cn. .X)ie ©eele niupte nad> 3^ncn naturl!==
cl;er 'ißeife mit bem ^brpcr fterben, aber bic ©nabe ev-
balt fte.« Unb in einem S3riefe an 5Irnalb Hagt er,
ba^ ber <£ociniani^mu!3, ber ^id) bod) bem Wli\^
bamcbaniiimuo unb O^aturali^muC' mebr , a(u
fon|l was?, nabcrc, ftd) fc^on flarf genug fuble, fein
5?aupt in ^ngfanb , ja im .^per3en Seutfd;Ianbi'' ju eri^c^
ben, Unb b\c{c ©cftirer feigen eo , wie bic greunbc
biefc^ S^aturflliömu^, voibcx wclct^e xoix unfre
XSLxa
21 n g V t ffe r Id) t i u ni u \\i n. w SlBic üiVI nc)t(;igef i]i tita
fe^ 3U unfrcr ^^it !
Xxif, aber Scibnif^ i\ld)t Ulm 5(ufrufc jum ^Jrngriff
jtcbcii blieb, fa(H'" »V'ir fd;on oben jii 2lnfang bi'efc? §*
llnö oft Um er auf bicfe ^Sacl^e jurucf» 3" bei* Sibilant*
lung über bie Uebcvcinftfmniung bc^ G)Iauben6 mit bei"
SSciiumft bei'ilt eö §.22: «GJcuMjJe i^cI;nftficUci- gaben jii
Icid)t ju , t>aö bie bcilige .Dreieinigfeit fcem ©luntfaJi wlf
bcif^vec^f/ UH'Uter fcftfel^t, bap wenn j\rei Singe elnä
mit einem dritten fi'nb , fte and; unter fi'd) eint^ fc>)n. 211^
lein n:enn trir fagen: ber vBater ifl &ott , ber ^oI)n i|t
(53ptt, bcr l). ©eift i|t ©iHt, unb bod; ift nur ein ©Ott, fo
f evftcbcn tvir im leisten Sa^e b i e g b 1 1 1 i d; e © u b f t a n 5 ,
in tcn üinberigeu eine g[>ttlid;c ^erfoii. u — 3n einem
«Briefe an 25ai'nagc (bei gcber »S.82) fagt er: n'iS}lan
lann mit 3uücrftd;t fagen, ba^ c§< brei relative SKealitiiten
in einer cinjigcn abfc^Iuten Subftanj gebe.« 9}?an öcrglei*
d;e ben IX. a3r. an Xbfficr I. c @» 26'i*
§. 51. S?on ber Uebereinftimmung {nd^t Seibni^ abevf
mal bie angefod}tncn ©cbeimnijfen ju fc^uBen , unb fagt:
»» 3?ian muß nid;t immer t^oUftanbige S3egri|fe »erlangen ,
Will felbft a5efd;affenl)eite für bie (Sinne, wie aßarme, ^\d)t
u. b. gl. fold;e a5egriffe n!d)t geben !bnnen. Sie ©el;cims
niiJe ftnb einer G'rflarung fäb'g , aber feiner i^ollfommnen.
(i$ ijt genug, t^ai^ trir einen analcgifd;en 33egriff babcu
baben. — Söenn wix t>on ber ^Bereinigung bcä
^ßorte ©Pttee mit ber menfc^lid^en D^iatur reben,
fo muijen trir un^ mit einer analogifd;en ^-rfanntni^ bcf
gnugen , bergleid;en unfi hie -Sereinigung ber (Seele mit
bem Äbrper öerfd;affen fann, unb trir mü^Jen babei flcl^en
bleiben, baf, voix tit 9}?enfd;tr erbung für bic öcKbm*
mcnfte ^Bereinigung , weld;e ä^ifd^en bem ^d}6f^fev unb
einem ©efd;5v^fe mbglid; iiT, I^alten. «
SXXJII
3ii ^e>• Scl^rift Causa Dei fpricf^t er fo üon SI)viftui^:
».Der j?auptgnin& im'c befte Steifte ber (|5efcl;6pfe 511 \\\\hs
len, war ber (55cttmenfcl; (3-i«v;i-e«"«?) aber ber alä
DTtenfd), auf bi'e l)hd)itc (Stufe cvfioben m biefer dUihe ber
ebelften crfl(;affuen X)inge feini muj^te, a(ö ein Ü^eil ober
bfelmebr aly ba^ J?aupt berfelOen/ weldjem nUe ©eraaft
im Äimniel unb auf Arbeit gcaeben tvcrbeu i|'t.« Uni>
§. 110: «2{ufer COriftui^ unb ba/^ ycn Q)ütt \>oy»
gefe^euc, bfö ans Qnt^^ baucrnben Äaltcrt
on 30"/ gibtj? feinen ©runb ber Griva^hmg
(jum ewigen Jeben) ober ber ©laubens^gnabe.?«
^Scweife genug, ^a^ £eibnit5 nicl;t nur bie bem <Eo,^
cinianii^muii entgegen gefeilten .Dogmen annabm un^
ycrtbeibigte ; fonbern aucl; bicfc <£ef(e i^cxadjtlld) unb ge*
fabriicl) fanb. ^2Öie weit gefdl;rlia)er aber wirb ^ic ^u uns
fern Reiten , ba man öon ilmen nid;t mcbr bel;aupren
fann, waä §. 18, t»on ber Ucberein)limmung £cibni^
lobt. ?»^^eibe pi-orcftantifd;e ^artbeien, fa(\t er, ftnb un«
ter einanber einig genug, wenn eö auf einen .^tricg wibcr
bii 6 0 c i n i a n e r anf bmmt. Da bie ^bilofopbi^ i^ie]e\:
(Scftirn- bk rid;tig|'le nid)t itt, fo bat man ffc oft glucflid)
befiegt.« Sn unfern Xagen .fann man mit 2Babrbeit ]'a^
gen, nid;t nur febr i^iele Scbrer ber beiben pi-ctefrant!fd;eu
^^onfeffionen, fonbern aud; fatboIifd;e Uahm ful; ju i)ic\a
tiefte gefd}lagen, nnb arbeiten lun-einigt , fogar in 3(ii#
bad;t!;rt""f^L« / 1^^ au'o^ubreiten. 2(ber jablen b\c\c OJeucs
vcr aud> uur einen Seibni^ unter ben 3f;>i''gen? *)
*) 2liidb ben ©rütiu!? bccfai bieff J^errn nicbt au ben 5bri*
aen iätikn. ©enn et oer{ir§ grafn \ia^ (Snbe frineö Sebeiiij
jeben ©rtatten bfö Socinianiömug, bnn er in jüngecii
3fl^cen fi* nöbfrtf. (2r crflarte (jerflöeäu, ^ai et ufere
[3J
XXXIV
§, IX. icibuil) i]i nic^t refca'inivt»
llnb 511 u^elcl;er bcr l)CiTfcl;enbcn cOi-irtlicl;cu AvivcOcit
h\n\\ mau nnfcni ^l.M)iIofopfH'n mit ^ilHiljil.H'it vecl;ncn? luni
bcr äwiiiölifd; ^ falt>fnifd;en fd;einr er rcljcn bof^wegcn nldjt
511 {cm, ^a er in bcr v^'prvul^e ber .*<.\nbo(ifcn im fo ehcn
flngcful;rten £^rre ri>n i(n- rc^et; »»Orin 3ibeil bev^^nne?
tc|Tantc», bic \id) Sic form ivte ncitucn.« Q}cw\^ tvuvtc
er nid;t an Sfriu^It-en, im ev für ben ^i-crfaffer ber->
5öerfy: De la rerpefulte cJc la foi t)!Clt , iveId)Cö nun
aber u^cuiöfreuf' mef^r O^icole 3Ui5efd;iicben whi» , gefdjric*
htn l)i\he\\: «59ir {uamlic^ er unb 53eincburß) *)
n>unfd)teu ber .^ird;e ©iucf , bajj ftc einen 9)?aun c\-i)a\f
tcn Oat, bcr bcn immer nMcberfjeltpn (Fiun^eubungen ju
Seibc ßiencj , unb tic einmal in bit ÄI.*mmc a,etriebcncn
geinbe n;d)t ju 2lt^cm f'cmmen lief?. — 3d> au'^ertc, baij
id) nun nid;t zweifelte , bic (iiej^uer trurben nun , uacl^ in
tie Sfud)r (3efd;Ia9ner ^ralerei i^on ber Ue bereinfrim?
t)ie 2ci)re brr ©reicinigfeit unb ber Wenf^^wers
bung 3cfu Sbrifti Sllleö flUube, n«aö bif r6mi =
fcbe Äircbe unb bie Uniücrfüüt 311 »"Pariö Ubxe. 2lfs
man il)m feine frubein ©cfinnungcn uornjötf/ nntmortfte
er: ,,Sö iVj) f^in SBunt>er/ bog feine Q5furtl'fi(ung tdglicb
mit bem 5Utcc reifer mxhe, ba bieß feine Unferböltungert
nrt öffd^irften £curen , unb eine unnu^grfcr2tf idme be-
»irfe. ©ütfuetö ©eüticbfe ucn 03 a uff et/ IV. @. 3i5.
*) ©iefen großi'n Gtöntif.ir.Qnn , ber nacb fiiunbficbec gors
fcbung unb reifiicter Utt-rrlfgung iiatbolif nnirbe (f. Beug-
niffc für bie Äiccbfnßen^alt u f. ro. (g. aöo), farofterifirr
£eibnijj: „ cet excflleut periomiage^ qui reunit ä
uae capacite extraordiuaire ie plus graiid. zele poar
l'aait^ de l'^jlis« et ia rei'orme des moeur« "
mung bcr 53a tcr, jUHtr 511 ttl SKu cf, 3119 Mafen / aber
fid^ fluf ifive Xn'aiit'r, btV nod; ii!d;r völlig Deftcgt wovbe»
fiiib, 3Unicf ji'eOen, b. f. auf bat^ Qdgument t^on tev Uiia
i\\b^liil)Uit f auf rvcldm' itdcI) cmjtgen StfU^c bci^ fd;»?oit«'
f■cn^cll ig^d^wannj? felbjl if)roi- SdunKjcid^ncten, fi'c ftd; ncd)
fliifiTd;t erhalten ju fonncn trafnien, itiib troi^ ber Ue*
fcei-cfnfttmmiiiig aller cl)vift\ichcn Ovationen
im b n H e r 3 rt Iir (; u tt b c V t e brtö ®efd^i cf ertencn laffen ,
man muifc cf)cr fn cilUn <Btclku uneigcntlid;e 5tur^bvuue
(ilv Uugei-eimtOeitcn jidajfen.« 5Scnn mau uhm'p bap iii
bem genannten fran5ofifd;cn 2Ser!c bfc fat[;olifd;e 2cl)re tov*
5{igl!d> tvibcr bic ber fegenanntcn rcfcnnivtcii ^vi'vdje ai\ß>
ber i^rabition iH*rtfKit»igt ^virb , fo wirb man obige SreUe
Seibnii^eu!^ t^crfreben, unb fcben, tn^ er fid; freuete^
bi'e leljte bi'y babin nn'berlegt ju fer;en> aB man nfd;t feine
5iiflud;t, irie in anbern ©efn'ininiffen , ba3u nimmt, baj5
man bct}auptet, bie tatr)olifd;c unb jum Xl)cil t^le ixlta
Iutl)erifd;c ^eijve fe« ber 5Jernunft juwiben
Qlber and) gegen bicfcn (rinunirf fdpül^et Seibni^ bejt
Glauben beider C^onfefftonen/ fonberbar gegen bie bartere^
ober jef^t ijcrgejogene 3aM'nglifd;e 2lbme:d;ung öon ber al^^
ten Sebre* <Bd)on 1671 öerfprad; ber fubne junge ?}iann
bem ^^^rjog t)on 25raunfd;irte!g:=Suneburg eine matbema*
t i f d; c X)c m 0 n ft r a t i 0 n tum ber Senranblung bei^ Q3i cby
unb ©cinfi im 5{tenbmablc (ber 2! r a n ß f u b fl a n t i a t i 0 nj
JU liefern, f. comruercü Leiunitiani Prodromus ©* 1326^
unb fd;icfte fic wirt'Iiff? im nanilid;en 3abre an 2(rna(b,
ibid. <S, 13S0 e* Siefem Ijatte er fd;on üorber gefd;rieben/
«»er brtbe bier ^al)ve lang (alfo ftit feinem 2iten 3«bi"C)
fid; ein ©efd;aft barauö gemad;t , iik 9}?oglid;feit ber ®e*
Ijeiraniffe ber (5nd;ari|tie ju jeigen, ober vodd)et^ auf (rinc^
I)inau j'laufe ^ fic fo ju erfltireu/ baß burcl) eine unnnter*
13*]
iMTcI^cnc iiiib i^eiuiue 'iliuih^fe \m über tit 3cttIi\T;c ^Ud)\
öuf ^Min^ivicn ober "^-^eftuKue fonuiicn , bic cntirebev fuv
fid; tlav c^cl• ff()pn juc^cj^cben ftn^, unb er glaube roir!Ii\l>
tn^U cjcfommcr. JU )'ei)n.*t 3-1 K'«f» Remarques sur la
pcrct'ption reelle et substantielle du Corps et du Sang de
»otrc Seigneur, tie Äorr^olt im HI. iJ3. ber ?Sriefe,
e. li 1 mitrbcilt, fraßt er: «r^b c:^ \\ld)t t^cniunftfg fes),
in biefer <^acl)i , um) nuvilicl)., bei fc>eiu bucOftövblid^en ©in?
nc JU bleiben, um be» (cociniatiern uid)t eine X'tjxne
3U ^üncii, unb iM'cß tiefte» niel)r, weil bic Älrc^c im^s
in er einen aMr!Iid;en (reelle) ©».miuij j)e glaubt
i)at , wie iVdd) alle oricntalifd;c .^ivd^en nod> glau«
fccn. i^Unb nun fretlt er mctap(n;f!fd;c förunbc an^ bem
Sj'Ccjriffe i:i> iUnperü auf, um bar^utbun, i^a^, auy bem
tud^ftablidjen (Einne ber (Jinfeijuuöeivevtc '-^qix feine Un^
aiuv]Iid}feit ctev SBiberfinnigfcit anjunebmen fei;; ^5ott
fci) nid;t an ^^k waturlidje £5vbnnng ber .Dinge fo gebun*
tcn, tail er auö Cirunbcn einer bbbern £;rbn«ng ftc nid;t
iinbern fonne. « l'lud; in angezeigter 5>Lnrebc jur 2:beo*
bicce, Den ber Uebereinftimmung, liuignet er, ta^
tk »abve ©egemvart beß J^eibe nnb bey 33lutä 3efu in
j)erfd;iebcnen £)rten einen ^^iberfprnd; entbalte. 95eibc
Stellen finbcr niv-ai UH'itlanftiger im ©eifte beö ^eibni^f
ivelel;en ein vi'Pt<^|tantifd)er ^rebiger berausgab. ^Bitten*
6erg 177.1 H. 11). 115 u. 119. 3m XXil. «Briefe an ga«
fc r i c i u ^ fd>reibt er : „ ivenn ^ a l ü i n gcirupt ijatte , wa6
id^ öon ber Oiarur beö Äer)>erci gcleint \jO.\)t , fi) tuurbe er
nid;t, wa6 (Sallirt an ibm tabelt, gefagt \y^btw\ ««ber
Iv.h (Sbrifti fei) 5?i^n uny \^ weit ertfcrnt, a(ö ber .li^immel
V)pn ber (Srbe iü. wt« Utiter^cjycn bebauei« ISetbnilj
fd;cn, baß Sieformirte feiner 3eit in biefer Sebre niebJ:
jwinglifd), öIö falüinifd) bi^d;teii, boffte aber, ftc unu-beu
XXXV il
öcifcre ©eft'iuuiM;3cn i)iuu'fMiien , in \vdd)cv ^;offiuin<5 ^J:
]id) abev fci)i- gctiUifd^ Ijat,
^voav l)(\t 111 biefeni Dogma fonu^'f}!, n(o tiocl^ m anbcru
? e i b n i fj nnl?eve ßJriin^fä^e , o.U "^yivina^cl unb ^c,U
öin, nber eö finb foIdK, bte ci.iift) £iitOcr Ief}i'tc. (rr
t>eildijt alle brei, ci-ftenfi bann, t^x\i ci* bi'c Xrauc-;'
fubftantiation annimmt,
§. X. 9^id)t :2atlut6ci-ifd>.
(^d)on hh'tQw \vk , \vk er fditjcv i'ambev eine .1>cmcn:?^
frration ücifpvad;, §. 9/ tüic ei- tcr 5\!rd;c G)!urf aiiinfd;te,.
ta^ tVe Sebie von 3(vnalb (unb blefe wax Uine anbere,
alii bi'c UtMi\d)t')., fo (^nmbli'd; s?cit(}elbic5t trorbcn. %\
bem 35iiefe an biefcn, fal)xt er mK(; bcr 3(cn0evun3, er
glaube bajii Cbiei^ 4)o^ma beweifen ju fiMmen) geFonts
«len ju fei;n , fort «nb lobt bat^ ßon^il t»on Sribent wegen
teil »cielid; gewabiren Shiebrucf*^ : ^ranefubftan^f
tiation, we(d;e er in bem ^ßegriffe ber reeilen G)egcn^
irart entljalten ftnbet, UM'ebfefe in jenem. 25jrau? m6d)te
nun fretlt'cr; ßevm nnfer jum 5(u^g[eia)e» fo aufgefegte unb
geneigte ^i>ilofo).'bfd;Iiet?en, ba^ fca? Xribentinumber2{ugöi:
burgifd;en (^oufcffion nid;t juunber fet) ; allein eö ift bod)
fe()v offenbar, bau I)ier Feine 5i5ed;fe(begr[jte jratt f)aben,
inbem jivav. bie üranf'fubjTantiation bie reelle Gegenwart,
aber bk^z \\kl)t jene notlj^vcnbig cinfdjlic^r. Sn bcr iUnges«
biugifd;en (ionfefiion wirb i)on ber S^ranefubftantias?
tion gcfc^iviegen , ja, wie Hl ben\KatI;oI(Fen im X. Slrti*
Fei bei ebv)trano, Di'oüccfer ''llii^.]aht ton 1576, (£. 53
ber Slu^brucf : «Unter tcr ©ellait bec^ 25rob^ unb »IBoin?«
öebraud}t, fo baj5, hk ^atljoIiFen t>ermutl)en burften, man
benfe wie ^k. QUlein man weiy, wie (um gclinbc ju rc:*
len) unaufrid;t{g bie ^'^''-^tifiantifcl^en 'Xl^eologen bei 'iJer^s
faiJuug bei* Confcffi'on ju SBcifc gtcnöcn, tt>fe 5war Jii?
ti)ev l)cimlicl) ju biefcm 35ctia9Cji vietf), &od; fi), bvijj
er immer aaffer bcm *2piel blieb, bann aber fielcö ihm-^j
TCrtrf, unb man 5??eUuicI;tl)oncn foa,ar 5^erratl> an bei*
^ac(K bcö ^votcftanti&muö v»pvu\iif, unb bffenrlicl; ^anj
anberö leOvre (man fet;e £utf)evf' f\u()oIi|'d;es* 9}?omiment
'OjUux \xä$ ba0 £utber in einer CeUaticnf^vebe bfc
Xcljrc üc n ber X v a n i? f u b f t a n tiat i o n «einen ( ci n f i q c n
2(rtifcl nennt, ein lofes? ('•iebidH, in bcr falfdpen nn?
»crftanbcncn ^fiilofcpbie tct> 2(viftoteU^, ivcld;er, [jats
te er fi> iraf- beim £cben geln>rt, aufgerufen t)arre: 3ßcl#
cl;er Teufel bat fi? grobe ß:fel über mein a3ud) gcfi'iijrr!«
9}ian ireif;, baf; er bicfc l'ebie einen «3»*i"tbum nennt, taf
raux^ uiel Ülbci6tterei gefi^Icjt ^ bafj alfo feincinvegs? ein
Ü)Iaubcnf^artiFcl barau^ ju macl?en , ireilö in ber Sd^rift
nid^t flarlid) ftebe, fonbern (bmt? ihr Dktienalifien) lau*
tcr Philosophia, ratio unb 9?ieufd)enbiinfel ift.« »Siebe £u^
tberö OöcrEl ücn SiUiId), XIX. ä^ 1587 — 1593, ai:d)
16C9, unb XVII. 729. X}od) n.-a6 braucht eC-^ üicl? l^'ib*
tiiB erfennt felbfl, bafj »bie C-v>angclifd;en, C^'>tk ftd;,
jum Untevfd)ieb ^cn ben Siefoniiirten, in einem befon*
fccrn 53erfianb fo nennen«) bie £cbre »on bcr^vani?«:
f u b f t a n t i a t i 0 n t^ertrerfen , unb fie für wenig gegran:*
tct in ber <£d;rift bähen. 2lud> geben iit leine GiufÄIicftf
fung be& Jeib'o Gbrifti im 35vcbe ^u , fie fobcrn nid;t ein*
tual eine 5>ereimgung beiber (Subllanjen, fonbern nur e:u
5Peifauimenfewn , fo ba|l be.'be ju gieid;er 3eit em)>fangen
u^erben.« ^on bcr Uebcreinfrimmung 1. c. 2(ud) ycran:^
terte man ben X. «htifel ber .^onfeffton burd) i'k 3Goite:
j^mir bem 5'reb unb bem ^eiu, une bieiVÄof^pinian,
^d)lu»'relb«ra unb .s^)c;M)ufiu'o, feine .^atbolifen,
I
beFennen (f. Wicusslon amicale sur rEfablissetncnt et la
Doctrine de l'Eglise anglicane et en g^utral sur la lUfor-
mation, Londrea l8l7, T. I. e. 2Sj.)/ «»ö tr)r:l6 5?? e;=
lan6)tl)ou 5um 23cmnivf feiner fpateni ^pinneigung sunt
Äölomi^nuiö nwcl^en. SBettlaufriger madjtt fcl;on bicfeu
S^onrurf ter gvunMid; t»ou ber Sal}ii)eit tev Jntr^oIifcl)ca
^\;ird;e unrerridbrcte nnb in jebev Suuf [id)t üortveff.'id^e öU'ft
!)}?arfi3raf 3afob üon 25abeu, in bcn OJiorfüen ici^
tieö Ucbei-trittJ? gu bicfer Äird;e, ÄoUn 1591, IV. g}^otii).
SSefonbervi in unfvcr ^ad)e , S. "'20 — 331 , imb 381».
S)ocl^ genug bai^on; SeibniB badete, um'c bev üon i.'jm
fp fe^r ücre[)rte ©rotiny, \\'\% ber oon ibm wegen feiner
gemajjigten ©runbfal^e gelobte @d;ottlanbifcl?e Sßifd^of
gorbefin^v ii"t> fein geliebter 9JioIanut^, alle iibcr
öiefe, wie "^'xt fatf)oIifd)e Äird;c. S)er crfte fagtc im Vo-
tum pro pace ©. 51: «3d; benfe, 'iiQ.\^ alle unfere grojje»
S^i^V'Wf'^^ff" '^'^^^i^ üerfieOen, wa& "^'xt alte ,^ird:^e unb
nocl^ t)\t gried;ifd;e nub.Iateinifd^e Äird}en (cfjren; ober ftc
tl)un alö wüptcn fie nid;t^> baüon , um \^<i\ bcnen fdjrcicu
ju fbnnen, "(jxt nicf)r auf bic (2iune o\^ \::i\\ ©eijt ad;ten.
^•(3 if^ aber nad; "^txx 53atern nnb fclbft einer -IDiengc ^x^l^--
flanten nniiM'bcrfpved;lid; , "iXK^ unter ben 5cid)cn \:>\t
^<xd)t , aber auf eine fuv unferc (Sinne nid^t ert'enntlidpe
^eife ba ifr. gorbefi, beffen SBer!, ber gvc unb unfrei
'PbiI'-^f'-"'V'bcn Jabriciuo ju i)e(m)Tabt, glaublid; wegen
be:? £eibni<5ianifd)cn UrtOcils: »bic ßcntroi-^crfen wur?
"t^^iw mit groger ?}?äf5igung unb Öelcbrfamfeit bebanbelt
(Epp. 1. i^. 38) I7')l, unb bciTcn icben \\\ feiner S5ibIios
tl)ef IV. /|6l (lerauegab, tenrirft nid)t nur '^'\t 3i^!nglifd;c
Scl)re, wie Kortbolt \\\ ber 5^ote jum 68 S^riefc jeigf,
fonbern (we(d;ce ber nid)t fo, wie fein Äelb, liebevvife £u*
tl;evancr, unb woM aud; in ben Excerptis Fabricü (2.465
teftanten, u'^elcbe ©ort ^ie OKMralr abfpvcci;en, ^n? S^iob
in ben i'ctb Cbvifti veiuninboln ju Foniien, ift 511 vun-wc*
c,cii itnb i]efa Inlid; (üiscussion 2S9, j\^o nod) nuincve
ßiojlc ^ficcloqcn ©rojlbrittiiuicnt^ fuv bicfc fatholifd^e l^*I)re
f^n-ac{)en). Unb fo fonntc ScIbnK^ mit aBa^/l•()cit fachen:
vtba^" iHMi Jsi^vbce über baß b. lUbcnbmabI G)efaqte ftim*
mc (^rofjtcn '^bcilf- mit feinen (5i1Kuiin<3cn ubeitin. .Duo
ncimlidje gilt i>m\ Wlolawut-' «icc() mebr. Erfaßt \\\ feinen
Cogifafionibus privatis, biif^ ev nid)t *^(aube , nmn ncbmc
etum^ c\(c\c\} bic ^Inafoqic bc? (^jlanbene an, wenn fraft
^cv GinfcBinnj^öivorte im 5lbenbmc»bl eine gcbeimnlfi'ocKe
S.H'ranbei-ung j;eqlaiibt wnce , fo tfCi^ nnö bem äkob ber
Scib (fbrifti irevbe (man febe 'inM'fucti? Sllevfe, XXV. ^.
©. 3' 3). Died) beftimmter bcifjt e5 in feiner Summa Con-
troversiae de Eucharislia : w^d) erl'enne mit ben 23ateitt
£;)rient6 unb £)ccibentfi eine tvabvc Umanbernng in ber
^•ud;aviftie , t>k man burd) tic Sötntc Transmu(atio,
Transelemenlalio , Transsubstantiatio , irckl)e^ tic (yiie*
d)cn buvd) fiiT»v<n6>Tn auf'biud'cn.« Cr fagt 3war, man
ibnne biefen Üöcrten eine gelinbcre 23ebeutun9 geben, acer
cnbigt mit ten Domren : 11 ^u) u n t c r U'» e r f e i}\e f, bei*
(I-ntfd)e[bun(5 bcr ,^ird)c, gei^n weld;c fi cl^
fein ^vernünftiger anfirerfen Fann.tt 9>üffuet.^
Sßeife XXVI. g. 54. (?? unterliegt a[fo feinem '^ivd\\lf
ta|l aud) SeibniB iiie 2:ran6fubftantiatton bcr Ü\f
ti)olifd;ett Ä;rd;c tertbeibigt babe, \ric bief; fclbft ^rptc*
fiantcn eingcrranbcn baben. 3(i;> b:e S5crliner ':iiic, beutfcbc
S3ibliDtr;cf, im SInbang jum l. bis. XXVlil. «Banb, l. m^f
tf^eihing , ©. 232.
Öluf^ in n\itdfid;t bcr ^rcibeit tft Seibnf^ mit Su«
tbcrn itnb non; mc!ir mit Cialis' 11 im iiibcrfpvud;. X'a^
bicfin- mit fciV.fv tobrc fon bev ^rabcfliiirttion tic Freiheit
5cniid;tc f uwv nidjr allein böö allgemeine UiT^eil bei- Äa«
tljclifen , fonbcvn auri; vieler Jutl^eriar.cv, ire[d;e ibv toi-?
Vravfen, taf? fic ^ur ^i^cv^wciflung , cbcv 5U einer fd^^tli»;
^^en ^2id;erl)eit, alfo ju einem lajievljafren Selben führe*
Quodsi enini Deus, fflgt '^'\t Forinula Concordiae iS. 8OO.
Electos suos ad vitam aeternam praedestinavit — Conse-
quens est, quodsi ad vitain aeternam siim electus nihil,
saluti meae dccedet, etiamsi absque omni poenitentia oin-
nis generis scelera atque flagitia designavero, verbum 1 1
sacramenta coctemsero, neque unquam de poenitentia co«
gitavero. — Ex opinione hac (de absoluto Decrelo) mul-
li absurdas et perniciosas cogitationes hauriunt, quae aiit
securifatem et iinpoenitenliam aut angustias et Dcsperatio-
nem in nientibiis iiominum gignunt et confirniruit. 5ßcn
Xutljer bcuM'ef^ baö fatl)olifci}c SPJonumcnt aui^ if)m, uh£>
bem 23efenntni]7e ^Manfi?, bup er '^xt grcil;eit bee ??iCii*
fd;cn eben fe ivie CaltM'n laiigne, S, 130, i?erglid;cn mit
©. 57» ^ l ö n f 5iel;t ^, l3l bcr öei'd)id;tc bev entfteOiing
teö ^jrDtefrantifd^en £el}rbegriffö bie veformorten 6c^riftfiel*
lev an, wcld)e, UM'e fogav ?utl)eraner als? (5l)i;traui",
^faff unb ^allirt, un'ocrljpblen bcl^r.u^ptetcn, bt'.|l '^\t
9}Jeinungen Sutl^cvs? '\\\ ber (cd;rift: de servo arbitrio
mit ber Seigre ber Diefovniirten uberein fame ; ©panf^eim
unb Xurrctin, \iO,^, er norf) harter gcrcbet \)<x\it , aB \^\t
X(K'-''I'-'>g<^" i()i'"- -^i'ClK.
greilid; irirb i^eibniljcn aud; \iix ?Bormiif gcmad^t,
"^o.^ feine ^■f)ili^fcv»bic ber J^i'cir^eit bco 9)ceufd;en nid)t gun^
ftig fei). Qiilein bicvuber l)at er fid; felbft unb anbrc ibn fi)
vert^eibigt, ba^ trenn man aud) nid;t ade feinen Äi)potbefen
de Harnionia praestabilifa, de Commerclo inter Corpus et
aniinam gemo.d;te Giiuriirfe als? i^cRfemnicn o^&jt^\i<:r\ anfcbcn
fanii; pber vritt; tttan ifjm tocl? ge\vlj5 feine Jcfne iinf(*Av*
fcen bnif, bic otfenbav nad> feinen ^•lüarmicjen mit b^
grcibcit frreitct, rccit entfernt, baj? ev t>iefeii .^Ucinob ber
f)?tenjii)l)eif fo ivie Luther niiilluinbelt, obcv fe voic CöU
s>in untergraben' hatte. i<ert()eifiqt ifl er irorbcu von beut
^craufif^eber feiner 5i5riefe M o r 1 1) o 1 1 IV. a.\ ^errebc ; von
9\cinbef (Jvorterung ber p()iI^»fophifrf;en 9??einunq t>cn ber
H:irii,onia pracstnhiliJa U. a, Cir fclbft VerthcioifItC flcl) l«
ber fünften iintirert an Älarfe. (^«mi^ i\i ce», fciii
JSegritf lUMi ber Freiheit nioc^ nid;t q<in}, vid;tfg i(y>n0
baj5 er fi'c nid;t verworfen, fenbein tertbcibiyen woütC/
luib biejj t)pr5Ui5licO in ber '5.bccbicce nnb ber Causa Dci, in
ber erften §§.3;, 35 unb 45, II Xi). §. 326, 405^, unb
ben ^^(ntvpcrten auf SiailcVi (Jinunu'fe ; in ber Causa Dei,
§. 105. %}. )d)on in ber ^^IVrrcbc ber erften vgd^rift fd;eint
er bie beiben 9\efprniatpren Ivid;erlid) ^u niadjen, wenn er
fc^veibt: «.t)ic D}?cnfd;en finb faft ju allen Reiten bnrd; ci*
ncn 2rugtc{;Iui5 bennru(}ii5r u-^orben , ben tlt 2(Iten bie
faule Vernunft nannten, ireil er barauf Ijinaui? gient3,
fcae luan nidjt^^ tfjun , ober ft'd) wcntgftenfi um nid;ti?
befummern unb bem Jöang jum geaemravtigcn v^^crgnugett
feigen foilti, 5^enn, \a({te man, ift ia^ ^ufunftige notf)*
lucnbig, fo wirb baö , Ycai' QC]d)d)en foll , 9efd)ef)en, ic^
mag tl)un, wat^ id) wUL Dar Sufunftiijc ift abtv wotlj"
\renbfg, eimreber »eil Ojctt 5lüc? üLn-r)erfier)t, ba er 9lüeö
in ber 2ßcft regiert (bic? wax tk Sebre ßalüinö unb £us=
tbcrrO, ober Vücil 5iUe^ burd; b;e Q.U'rFettung ber Urfa»
ctjcn notbivenbig gefd}ic()t : alfo u* f. n>,
3?ieUcid;t aber fa^t man , bic S()eDbicec fei) nur ein
Sv'icl feines SßilK!? gcwefen , betreife alfo nic^t^. liefen
Ginwui-f beö ^l)Colpgen ^>faff hat jirar ber fran,5rfi;'d;c
Ueberfeöer bev ^bedogie Veibniljen? in ber ^HM'reiC
A
XLIIX
-l)cn I)im'C!\fc!ib bcuiUinn-ter, wie cv ci^ and; in ter 5Jcr?
ete be6 Esprit cjcttuin Ijüttc : allein cö mag n!cl)t^ fc^abcn,
uid) l)icr 33cive!fc tagcgcn anäufuftren. üöcnn Scib*
iil^ tlct-> ^iH'if" für cfn €piel bci^ äöi'ijcf. hielt, UMVum ifr
er fo fcl)i- bcfor.qt, t-aj? cy öon einem ta^n tudnigen (i3e«=
feOrtcn inii Deut|'d[)c ubcrfci^t, ba^ e^ nur yon einem Zi)tcf
log^cu rccenflrt irevc^e. 2Barum nnn.;fd;te er, tap ihm tie
Siecenfton femcö J'^'t^untei? jpanfd;in^ lunbcr, aB ftc er?
fd;ien , nvirc mitgetijeilt tvorben ; trcil ^v■^ö granjofifdK
von einem in tiefer (Sv»rad)e ntd;t gvunblid; (irfafjrnen leidn
mli^t^cvrcanben werten tbnne, Epp. T. III. 11, 15, l6.
Söarnm miflf.iHt iljni, baf] 23ubtcuf^ emc.Di)T<?vtation c.C:=
fjen fic cicfd)ricbcn habe , roorin er ii b i c g e f vi fi r l i d; c
9?? e i n n r g , baf, alle (15 c r c d) t i g f c i t , alle O.")? o r a ?
Vitat fid; auf eine bcC'pptifcI;e göttlid)c 51i3ill^
fuhr (dcspotico quodam Dei arbitn'o) grunbC,« auf«
ftellt, n:cld;cfi man, fngt er, rocnn id) nld)t irre, oft bei
imfcrn 2:l)Cologen fein- gefabelt hc.u 2)a tiefe Sebre (Sn^^
ther? servum arbiirium) beinahe t:e meiften rcformirtcn
S^beolügcn üerttorfcn Ijaben , fo fcIite mid;'^ irunbcrn,
trenn tie Unfrigen, c>f)nc fid) tagcgen ^n fefjen, ftc auf
ben 2Ifabemien bffentlid? üertl;eib[gcn laffcn, ircld?c mir
felbft bic '^ixnbanxentc tcr natuvlid;cn 2;i)eo*
legte ju 5cr fco reu fcl^ei'nt. Ep. li u. 15. ^j^antm
üevtroü e^ i{;n, bo0 5?anfd)iu? tie SScmerhmg feiner
Hcberfeouug beifügte: «(^r mad/C bat^ , wa^ V)on ber
gemeinen Sebre fcFncv ^i'rdje ab;5uweid;en
fd)iene, nidjt lu tcm (reinigen. Ep. l6. Slßcnn Seib?
xiiil i;:cr enriebert, er wtid^e nid;t üon ben ft)mbolifd;en
S5ud;ern ab, tvol)! aber fbnne er öon tcr gemeinen
Scljrc ber öelcövtcn abni^ctd^cn , cfjnc t>on ber gemeinen
$cl}re ber 5livd;e ab^4r.rc!d;en: fo fallen wir, irvtv- ücn tcrr
X.LIV
fi;mboI{fd)en t^oi'äuglicl^ftiMi ^ddjc 311 baittw i\i , iinb folKo
\mx , wie Sei billig wivllicl; von bcr banmiö iiocl) offcnt;
lid? öcrt()ci&förcn Jchic Siithci-ö'iu 9iucf'ftc{;t bcr i!el)ic
tHMi ber gvi'ibcit, unb irohl iipcl) in rtnbtrn ^unfien, imri)
^c^l Uvt(H'i(c fciiico grciinbcfi, nbroiu?. 5i3avum nimmt"'»
fccn ^>f)ilofüVl)Cn ''löunt'Cr, bCif^ fcaö Journal des savans fein
tg^vchvcrf fo fange unanf^eu'igt Inijc ; warum fvcuct c^
i{,)n, tajj c<^' 5ti Dioni unb 311 ©enf i-'On mand;cu (jutgc()£i|V
fen würbe, fdbtl 5?ial-ebvajKl;c cö nicl;r cicriin'5fd;aljte /
Ep. 42 ; ja , trtß cö uon XlKcIccjcn aller brei 9tcligii>nen
init cjri'tlcrm £ob, (\U er erwartet, fei; aufo,cnümmcn wer*
bcn, IV. En, VII. Hcsp, ; ba|} enblid; fojjar einige (3ea'l)rte
Sefnitcn, bfc \m\t in biefer «cadje t>er}\i/icbcue 0}?einungcu
gu Oabcn fcl^iencn, bod; barfn libereinfrimmten, bieeSBerPfe^
nid;t 3U tAerad;ten. Ep. IX. Resp. 9]ein, hk 3;i;cobtcce i)1
bai? 3Bcrf eines? relfgibfen Grnfreö unb srnften langen %^xf
fd^cncn Qln 2:olanb fd^reibt er baruber: «3)?eine ^reunbe
Ijabcn in mid) gebrungcn , "^k j^etradjtungen über '!:>\t
gvciljeit bee D^icnfd^en r.nb \^\t ©ered^tigfeit ßjctte^ inSxuciV
fid;t be^ Urfprung^ bcö Ucbclö ine 9veine j« bringen« (rin
gnter ^bcil bauen war fd;pn iH>rbcr ,yt ^pn^ier gcbrad^t,
um ibn bcr ^bnigin iv^n ^JJrciiiTen, weld;e hk^ o^<t\m\\\&)t ,
tiv^ulefcn. ^sd) n n t e r f n d; c alle (? i n w n r f e 03 rt i l c 's^
tir.b fud;e fie ju lujlcn, ebne fein -Berbienft ju mi|5s=
for.nen. « f!{n Sonneyal (bei gcber, *c* 423) rubmt
er bic {cn{glid;c ^^rin3e0, welcOe im U5egritfc war, nad;
G'nglvvnb ab^urcifen, t^af, fte np'd; innbev mit ihm t>k Z\)z^f
ti;ce , bic fte fd;pn mebv al? einmal burd)gelefen lunte ,
burd^geber. wrtle. .I^enn wenn bier-^il'erf ^xd) n!d)t grunb?
lid) fe>)n feilte, fi> ift esS boJ^ immer fiir eine fold;e hol;c
.Dame, bie 3Uleo, waö ^crftvenen fann, umgfebt, i\cl,
fo iM'el ?lufmer!famfeif fp erhabenen 0??atericn,
XLV
^fe in temfelDen bcOv^nbelt ivevten, ju wlbmcn.« ^iMinte
Sci'bnil,^ iHMi einem «SpiVIc bct^ iQü^cC-' fo t>iel SSefon itut*
■d)tn , mit fo lu^licn ^Vi-|'lmicii ein *2picl treiben'^ Selben
S3ulfinger «glaubte, mic tci/ 23crfa|7ev bei> ©ei'ftc^,
batl Scibni.'jenfi Slnürort auf ^^faffcnö, gcirip un^^
öbevicgte üluc^cgunj^ ber ^ibcobfcee, nicl;t S'nift, woljl aber
ScOerj qeirefen fci>. £)bcv f*citicnte \vol)lf. f([<\t .l^iitcn^V
€111 )okl)c\- 25vicf cme eniftOiifrc Qlnnvort. .^aj^ .0. ^faff
anbcrp bacl)te, tviri) ntemanfcen iDunbern, tev i'bn aB eiV
«en ei'fiigen SutbciMnev fcnnt. (Acta Erud. Lips. 1728,
©. 127. ) a3 u l f i n (j e V r. ftiutmte aucl; ^ o I f bei I. c 550.
^my, wex irtrb ein ^iBevf, über beffeu @egen)taub ein fi>
religibfei- ?}?ann über 20 %\l)v& gclefen^ gebadet unb gCi»
fd;rteben IjMtc C§. ^1- u. 5), a(? ein (gJpicl beo ©isjci? an*;
fet)cn! Qüi" er cdv ein *£d}ü(er in einem Xage 3iO lateii*
iiifd}e 53crfe »Ijm (^lifion i>erferti^te, bas^ vonv ilv., obfd;ott
fd;n?ere^ , <Spiel bc^ ^Biljei«. ."Sie Si b e o b f cce bleibt Ijk*
mit ein UMVbrij^ei^ 3eui"»ni|j einei? großen 5)??anue5 iviber
£ u t b e r ^5 unb (S a l i> i n ö i^e(;re über bie menfc^lid;c
greibeit.
§. XL 9Ricf)t OTeucalüinifct) ; liuf^evlfd} obcc
D^cupvotefiantifc^»
^•y i|t eine bcfannte ^ad)e , eingeftanl'en t>ün fc i?ielen
^vpteftantcn , iiV^ ber ©ocinianiiMnuö unb öxatio?
naliönuu^ bei bem gebilbeten unb tjorjuglid; bem gelebr?
ten Xhtik beiber cbemaligen dcnfefficnen bcö ^rotejlantiö^
muy b^rrfd)enb geivorben ift ; aui^i §. 5, () , 7 unb 8, aber
eibellet fd;on binlanglid) , bajj £eibni(j nid;t ju bkfm
^artbien gebore, ^-r will mti ber 5>ernunft nid;t^
brtrgetban wiijen, a(y t)a^ bie öefieimnilfe nid?t aly if;r
icr.vi
UM>cr)Vrcd;enL» foiincn ubcnvfefcii weiten , im utniöeil
inü|7e ter T^crfti■lll^ fid; bcm ^>Iaubcu unterwerfen.
Sßie v>iflc tiefer neuem ^Motefranten fieiii^crfcu blt
^dnc wn tev (Tibfuiite , tcv Gwigfcit ter J^Mlenftrafe.
X'cibnil3 befuuiptet i;ii ©cgeiubcil, i. ZK ber 2!f)eobicee>
§.92/ Mefe bciiren .r>ogmen fei;cn nur tcm ^cdjeine
imd) hart unt ungerecl;!. 3ni H. ZI). §. 260, i?ertlH't>:\jt
er gegen ben (conneru^ bie fet'te Je^re, intern er i>iele
unb ücrfcf)icbenc 23eirei("e anfuhrt, unter cinbern : «^'5
fcj> fjinliinglicl; 5U fagen , ba^ bie 5'-'*»'f^«"fi" ^^^ 5ierbres=
d;cni3 tk J^ortbaaer ber (Etrvife v»erurfac()e, unb fcI;Iio)5t
mit ben Porten : C3 c 1 1 ß a t u nt- g e 0 f f e n b a r e t , vc a ^
nbtbtg ift, V)or bem gr&pten Unglucf eine
5urcl;t 5U f) ab cn, nirf^t ober, ycciv< m\t- üoUflanbigc
S3egriffc bav^pu geben fanm 3m 25riefe an ^lacciuö
f^eii^r e^ (_'m Oicift Seibniljenö <S. 182); Wlan muß
fli'o gewiß anfeilen , i>a^ Dlicmanb nnberf^ al5 burd) ftd)
fclbjt üerbammt weibe, unb jwnr t>ermcge feineei SBilleni^
nur im 3ufcanbe be^ ^Icnbe? bcr}arrc. 2>!e (gpcinianer
I.uben Unred)t, wenn fie ®ott webcr ©euugtf}uung ncd;
gered;te 3iad)C sulaijcn wollen. 9?ian muß in ber S5eftra?
fung nid;t nur 23eflerung beö Sunber^ unb ta5> warnen!: c
S^eifpiel für 5lnbre , fonbern aud;, wa^^ ber ©ruub ber
allgemeine n S) a r in 0 n i e fcbert , weld;e nidjt üoUflan::
big fei)n würbe , wenn 6ett feine gered;te ^.ad)e nidjt enb?
lid; auebrcd;en liej^e, ^m <c^tciaie G3ottefi ift !cin gutes;
5Ber! c^ne 25elol}nung , feine (Sunbe , ofjne QSeflrafunq.
9l;mmt man bem 3cn\ i^ae UntJcUfommene, v:a$ iljn (bei
bem ?}fenfd;en) begleitet, unb ftel;t in ibm nur ben SlBilfen
ju ftrafen, \o ^ann mau il)n mit ber l^eiligcn iScfjiift Onrr
jueigncn. *i >
XLVIt
3«« fc>t'i' y^iumonie , fiigt S e \\i \i .q , fanb S c i b n i ^ teit
S3eiiH'j5unj'je,qninö ful; für iM'c (iUM'gfcit ber (Strafen 511 cr^
Üarcn, a>aiitf}con 1. c (£. 130. 3hid; Iict3 Seffing Selb*
nftjenö ^inM-rcce 311 beni berufenen 23110^ U^ 2(Uberfer
^rofefforo d"»nner Demonstratio quod aeterna impiorum
Bupplicia Don arguant Dei justitiam bvucfen , tVO Cr ebcnj?
fflUp fiir biej3 .tJogma fpv:cl;(:, fo i>a^ ?effinq öuövuft:
«£*! meine ^reunbc, u^annn foUtcn wir fd;arf finniger alä
I^cibni^ unö menfcl^enfreunMicl^er fd)ciiien wollen, alö
^üFratec--? benn aud) biefer im ©ergia^^/ vok fein (Sd;u*
ler ^>Iatü [m^U)a^i)n, fprad}cn von ewiger ^udjtigung fol'
d;er (iuntfofen bie l^'d; nid;t beiJern.«
2B1V0 bie ^rbfunbe bctriffr, be3euget flbermalö bfc
S,bcobicec, bap Seibnil? fie geglaubt Ijabe. ??fan fiht
unter anCern §.8, wo er ^li fatbolifli^e ^\\^d)^ anfuhrt,
tt)cld;c tH>n 2Ibam^ S^iVnbc fingt: «£) glucflid^e <Sd;uIb/
bie gewuibigt warb einen fold^cn , einen fj grojjcn (Trlofec
311 erhalten; — t)k bcriibnitcn ^ralaten, fabrt er fort,
weld^e gegen «Sfonbrat (in 3n»i»cett5 Xil. gefd;rieben
l^aben , baben febr wobl bentcrft, ber 2(pojteI f)abe
?i\id)t f wenn er fabelt, ban man ^hie^ tl)i\n will, bamit
(?5ntcö barauii cntftei;e , be^wegen b(>rfe man aber nid)t
miilbiUigen, ba^ Ci)0tt ai\§ ^ulajjung ber (Sunbc mebr iinb
gvofiercö (^ureü jicbe/ aB h(\§ ifi f r\:)aC-> i^or ber ©unbe
war ; foubcrn wir glauben eben biefcm 2(^)ojtcl , wenn er
fagt: 5[9o bic vcnnbe gvojj war, war hie Qmabc nod; grbf«
fer, unb wir crfcnnen ce» wofjl^ ta$ ber ©unbe wegen rviv
^^i'efum Gbriihini bciammen baben.« 5lud} in ber (5d;rift
Causa üei, rcbet er you biefem Dogma, inbcm er i>ic 3öir;
h-ngen ber (Jrbfunbe angibt. «Sie bat t>\e 5lraft, ba0 fic
bic 5?icnfd;cn im .^orv'crlid;e;i ]d)voad)t , im (iJeii'ligen tobt?
':cO i^crwiinber , in bem vor ber älM'ebergebuvt ber
XI, V 111
SSfiftanb rtufö *2mulid)e, ber ^Milt anf^ gleifcf)lirfjc ftd)
iici<^ct , fo ^ai5 »vir tuicl; tei' 9?atur Äintcr bcö ^^i""*^^
ftnt». §. So.
(rinc 5'-"'^9C biefcr Selnx u^av, taj5 Scibnilj ebenfalls
bic ^crfpl)uunß bei> niCHfcl)lid)en (^)efd;Iccl;tc^ buvd; bcn
Sob 3c|u «>" eigentlichen <2inne bee ^iQDvteö an*
nahm, unb .fid; bflturd) v»on unfein I»t)V'evrtnfv3ef(avten ^vof
tcftantcn , nnb nod) üpv .^ir-;cm in bcn 3lnbad;ti^rrnnbeii
iid) anfMVi'fdjcnben i'ocinianifdjj^efinnten Sn^'ffsi'C'^f'fren *)
ftav! nnrcrfd;icb. ^d^on f^ortcn iviv \>m ihm , taf^ ber
(^HMrmenfd; 3efnö bcr fci), burd; nH'fd;en alle 9?;eufd;cn
follren befreiet irevben Don ber XJienjtlu-ii-feit beö >öcrberb?
•niffeä, unb fo füninien in tk glovrcid^e greiljeit bcr ^in*
ber ©ptteci. Causa Dei §» 49» ©r i<i\)\x tk Grbfnnbc unb
fcie ©nabe ©cttc? in ^()ri|lo unter bic ^2htifcl ber geoffen«
harten 9xcIigion, §. 43 t>on ber Ucbereinilimmung u. f. \v>
unb in ber Xbeobicee felbfr, §. 8, r?eif;t er gut, ba^ in ber
fatboIifd;cn Äirc^c ain vSorabenb bcr £?|lern öon ber ©unbe
Slbamö gefangen tt^crbe , \>ci.^ \k burd; ben ^ob Cl)rifti
»ertilgt würbe. §. 92 rebet er öon bev Xaufc, «I^
SQiebergeburt mm ber (Trbfunbe (bfe e? ober nur burd)
"i^k vöerbicnfte 'i:ci: (iJottmenfc^en i)t — abermal ein grinler
Stbfianb yon foSSielen, benen jte eine blope (Zeremonie ifr!)
(Jr \)'i\\i 'i>k Seigre jener fatholifdjen großen 2:f;eoIpgen gut,
ireld)c bcbauptcten, bau «in aufr!d;tiger 23en3ci^ ber !^iebe
^u &\>n über QlUee, bei benen, \)k nie waö üon ber Se(;ie
*) @iel}e bie nott)irf;ibiiie unb rooblgenieiiite SBarnung ooc
bem (?t'brauct)e bec ©tunben ber Sinbacfjt. SO?aina, bei
^ucbbäriblec ?}^u(Icr, ig. 1(5; oba- bie ©tiinben bec
5intacbt ein S3t'i! bcö gotcnö. Srfliiffurt löiji , ^ä. 27,
rcLix
(5I)Vijti (in m1d)CY oU^fn, etiwa itorf; mit 6cm bon Scfu
gegebene» SSeffpicI , man bi'e e'rlofung ber 58eft ju ftüm
beliebt) gebint haben, wenn jener 23ciüei^ i)urd) bie
©nabc Scfu ßf>vi|ti enrecft n.M'rb. « 3n ben Ob.ser-
vationibus bringt er au^ ber 2i6bant?Inng tces Xaurcl*
lu^, bcn er ben S^calfger ber 2?eutfd)cn nennt, folgenbeu
©ebanfcn üor: >»G'i> ift biüig^ baß biejenigen, hit burc^
cfnc^ önbcrn ©nnbc Sunber gen)orben, and) bnrd>
ci'neö anbcra ©ered;tigFeit gcrcd;t iverben, unl)
fp crflärt er, vok ba^ Sei'bcn nnfcresf^ JipeiLanbcö
für bit ©unben ber 2ßclt genug gct^an f;at.«
OJeifl 11. 113. 'man febe nod) oben §, 6.
^ap S e { b n { ^ nic^t vok £ u t b e r ( man fe^e (S^» 57 m\b
135, bai> 9}?onument) üon ben Unterfud;ungen ber D\e(!#
gicn, bie 53ernunft ganj au^gefd;Io|len bciben wiü, unb
fte nid;t fo tk\ bcrabtvurbigt, wk jener, faben njir oben
§.6, aber aud), ba^ er ffe nietet, wk unfere 9tati'ona#
(fften 5ur 9ild)terin aufftellt. Um wdi) etn?aö au^ fbm
über beibc ^>unfte üorjnbringen , gebe id) ba^ ©efprad^
iwi'fd;en einem ©d;uler Socfö unb Sci'bntijenö burd;,
baö auö ben Nouveaux Essais sur FEntendement humaia,
ber ©ei|t, 11.59, aufgenommen I^at, ba er vohili^ hk»
vin, wk t>fe(e !atbolifd;e £ef;rer benfet, 6. 62, bei'pt eö:
«bte grbpeften ©ebeimniiJe n?erben unä wixUid) bixvd) bi'e
^eugnt ffe ©otteö befannt; »reiche man (aber)
burc^ bic ^öewegung^grunbe ber ©laubrour;^
bigfeit, worauf unfre 9\eIfgion berubet, fen«:
n e t , unb b f e f e 03 e iv e g u n g e g r u n b e bangen unftrefs
tig S)on ber i^enfatton unb Dxeflerion (alfo bem ©ebraud)
ber SSernunft) ah. — 9}?an hat jwar t>on bem, wa$
über bk 93ernunft ift, einige SSorfteUung , aber nic^t fo,
ba^ man ce biirc^ bk aöege unb Gräfte ber erfcljaffiien
t4J
SSernuiift, fo giop unb extjaUw ftc aud) (e\)n mrtg, be*
greifen fbnne («Ifo 9itd;terin fci)n b^vfe). Q:t-> ift
Gott nllcin aufbcfjalren , e^ ju wiffcn, wie
e& i()m auc^ allein jufommr, c6 für gewi^
«u^jugeben (unb bicß gafruin unterfucl)t ble SSev^
muifr). — A^ev 03Iaube ift ein gcwi)Tei- 95e{frtU, unb ber
tcinuuftiqe SSeifali fann nur öu& guten ©vunben gegeben
werben: ^cr alfo glaubt , obne i r g e n b einen © r u n b
taju (brt^ ©Ott gerebet) ju Ijöben, ber fann fid; in
feine eigne ^))böntaften öcrliebcn, aber er fuc^t bie 51ßciOr*
f)eit nid;t , unb beweifet aud) gegen feinen gbttlid^en idjo
rcr nid)t ben redeten ©el^orfain. S5enn bfcfcr will , ba^ er
t)en ben Gräften ©cbraud; niad;en fülle, womit dv iijn
(waö nur ®Dtt äufbmmt) begabt, um if)nt>or3rr*
t^m fid;er ju ftcllen. — dJlan Um ftd; nic^t x^oxn
fteUen, ba^ etwa^ »on ^ott (burd; iDffenbarung) !om*
nicn follte , t)a§ man für wabr angenommen bätte , unb
wdd)t^ bod) bie ©runblage unfrer Äenntnijfe über tm
ipaufen würfe , alfo alle unfere Jabigfeiten unnü^ machte,
diejenigen , welche i>it £)ffenbarung nur mittelbar , ober
burd? Ueberliefcrung , ober \(i)xift\\d) l)aben, brau*
d)en bk 5?evnunft ned) mei)r, um ba^on Cba^ bk £)(fen*
barung gefd;ebeu fei)) über5eugt jn werben, ^nbejfen
bleibt immer voaljx , bap bk .i)inge, bk bind) unfere nan
türlid;c gahigfeiten nid;t cntbed't werben fbnnen, eigentli*
(^e ©Iaubenöfad;en finb, wie ber gall ber wibcr*
fpenftigen ^ngel unb bte" Slufcrftebung ber
lobten (abermal ^v^d ftarfe 2lbweid)ungen oon ber auf»
gcüarten S^Oeologie, felbfi ber ber 2(nbad;t^itunben) Ijitv
muf man allein bie £)ffenbarung l)bxen, — I)ie
(Sociniancr ge^en ju weit, wenn fie allcö verwerfen,
waö ber Orbnung ber SÄatur nic^t gemäß i|l , felbjl ba.
Xil
wo ^\e fd)Icd;fcibmg^ Mc Vin\nb^Ud)hlt md)t bemeifcn ihm
nen. — 9??ufau^, ^^rofelfor in 3cna, fau^net mit Üiecl;r,
••fcafj bae blci? v*()»ififd; nptl)5renbigc, bao fid) anf eine 3"*
buction gvunber, (i'nreicfjenb icx), bcn ©lauben eine-? ©c*
l;ci*mniffce obei* Üöunberfi ju wiberlcgen, weil eg üpit
<?5ott rtbft.ingt ben Sanf ber Dilatur ju anbevn , fo ba^S e^
burd; ©ott m^jjlid; ifi , txi^ e i n c ^ c r f o n 5 u g l e i d>
SdJuttcr unb 3««9fiöw fei? (wir fennen bod; bk oic«"
Icn , nvld^e nllc ©cl;eimni]7e unb ÖBunber anö bcv Sibet
irct^eregefievcn , un'r fcnnen t:>\t Unüei-fd>\mten , tt*eld;e
9?i^ar{en in pbijjcr 9iucf fielet lajierten, um ivieberfiofen ju
mutT^n, tci^ !^eibni^ nid;t üon itjxzv 3a^l ifl). ©efel^t
«bev, eti fanbe fic^ auf ber einen (Seite ber hüd)ili\bUd)^
(£inn einer »Stelle ber i;, <Sd;rift, unb auf ber anbern eilt
groper 2lnfd)ein einer logifc^en Unm&glid?feit, ober wenig*
ften^ einer fidjtbaren :pbt)fiTd;en Unmbglid;feit : wäre e^ in
i)iefem galle vernünftiger t^on bem bud;flablid;en (Sinne
abzugeben, ober auf ben v^biltsfi^pf^'fd^enörunbfa^Sierjid^t
gu tl)un. (5ö gibt freiließ (Stellen, wo man ebne (Sd)wie«s
rigfeit ocm ^ucl^ftaben abgebt, n^ie, wenn bk b. (Sd;rift
©Ott ^panbe beilegt, ^i^^"" ^^^ 0"bre Scibenfcijaften 3US
fc^reibt. ^Sollte man iiieft^ nic^t, fo mußte man fic^ ju
ben Slntropomorpbiteu i^^^ jenen (Sd;warmern in ^nglanb
fd;lagen, bk glaubten, ^perobe^ fet) in einen '^udß Der=
u-»anbclt werben, m\l ibn (^briftuö fo nennet, jpier finben
bie Siegeln ber Wu^legung ftatt , unb wenn ft'e nid;tö ^cr;*
anebringen, xta^ ben bnd;|1lablid)en (Sinn (mit ©runb)
Jlrcitig mad;t, um etwa eine pbii'>fopbifd)c 9?tarimc 3U be*
gün|ligen, — unb i'iberbem ber buc^ftablidjc (Sinn
iiid;t^ cntbalt, wati C3ott eine Unt>cllfommenbeit beilegt^
ober bie Uebung ber ©i>ttfeligfeit in ©efabr fcljt: fo ijl c§
t?iel f^erw luib »eruunftiger \\jm ju folgen.» (wie wir
[4*3
I-II
fd;on bfe SRe^cI baiuber §. 8, (tnfuf>vrcn). !?eibni(j fttt^
tet ubii^cuiS •^tc ^^crjucl;c ©ebeimnijTe und) iiuc' bcr vl>civ
mmft 511 bcivcii'en uicl;t iH'vacI^tlid; ; er machte fic ja fclb|t. '
£)l)m ift ätrav «töenmiift (itucl;j eine naturlid;c £^tfcnba;;
i'unq, i>\c v»pn ©oft hevfbiuiiir.« SÜlein fte \]t Um nic(;t
tie hbd)\ie ober c^vir bic ein5!\5C- t'cmt er fal)vt fort unb
fi^Öt: «>bai3 bic ^»itenlH'irimg eine uberiuuiulid)e (alfo hb«
l^cre , toUfonimncve) Q3ernunft fci; , b. f. eine burc^
u i c I c neue ^5 a b r b c i r e n , M e unmittelbar D o n
©Ott gefonnneu find/ cvtrciterte -^ernunft.^
e. SO.
§, XII. (Bdb\i \\id)t neu uuivt vcformirt
lutfpetifc^.
SJcd) genug bieruber. G'6 u\ircn aber öieUcic^t nod?
&Ic gan^ neuen uiu'rten 9U'formirts?utberifd)e ober Jntbe?
rifd)'9icformirtc 5U betrad^ten übrig. 3(üein ba ber (iba^
v<iifter.bicfer linierten nod) nid}t fivirt genu^ , fte unter fid)
nid^t einig genug, üon üielen ^H-oüinien S^utfri^Ianbi?
(anbete Sauber 5U gefd;n?eigen) noc^ nid;t aufgenommen ;
ibr SBerf t>on t>{elen angefod;ten, i^erworfen, wo nid;t v>cr;
^,immt UM'rb ; ba tjorjüglid; bei mand^en i)ai> Dogma gang
unberübvt gelaiJcn n?urbe, fo \\i c^, n?ie feine ^id;ulbig:^
feit, \o eine Unmbglid^feit ju beftimm^n, wie wtit ber
Öi-bf3te beutfd;c ^M^ilofcpb t^on ibrer ^artbei fei)n, ober it>ic
iveit er fid> i?on ibnen entfernt halten itürbe. ÖGabr '|^ ei^
b.af5 aud; er ein« Zeitlang an ber Bereinigung beiber (Son
feffiLMien arbeitete. Qlber e? ivar ibm um 3(uc'gleid;ung
brr bii-'ergierenben 5>cvcjmen ^n tbun ; t>ni)tv fein Söeftreberi
bcn Sutbcranern tic Scbren (5 alt» int» t>on ber ^rabeftinar
tion unb bem iJlbenbmabl gelinber barjujtellen. ST^an febe
E|). ad Fabricium Ep. 16 bi<-> 2+ uub 27* Mm er fanb
■LTlt
miül6evrtef9lici)C 5?inbcni!|i>/ ofM'craittcr einei- ücmt ^reiiffi^
fflKH Wenige t^cvv^nfcalrctcn «Serfanmilunc^ cinfgei- 'Zhtdo*
gen ücn bci>cn (ionfeffioncn Ep. 57, uub ol}nei-rtcl)tct tn
50 I5ufaten fcf^tverni (yL>Ii?mun5en, tic v-on biefcm 5??i.Miav^
c{;eu and; an aneiravti'ge 2:(;eeli)gcn, bic Unicn 5n bcfev^
bcrn, gcfd;ieft unutcn , f. gebcrö 25rief\i3cd;fcl ©.29, 30
unb 31 , WiU'b aiuS bei- -l'crcmignng n;c{;t^. @elbjt eia
!?nt{)cn')'cf>ci" jn jenem Unii>noCLMiV)cnt gcirairltev .^^fieolog
^löinflci* üerbavb 1703 t>ic <Sad}C/ bev anbere trat nad>
ber ei\ien <Bc\]ion »{), Ep. 57, 59 unb 6a ^enei* ubex:»
c^ab bcm -Wenige eine S'dnifi nntev bem Xltd: Arcanum
rcgium, «>cld;eö abev jum Ungiucf fein 5h-fanum blieb,,
unb fogar £eibtii^ unb SCI?efan, '\a t}k tl)ecIogifd;e
^afultat ju jpelmftabt faincn in 2.u-wegung. (Appendix ad
T. I, Epp. N." 5, 6 nnb 7). -Doi" Uvtl^cil ber ^wci evilcii
fte()t bcutfd) ale ^H^ftfcript juni 59tcn 5öriefe , unb ift
mcvfwüvbtg. «X)a^ fogenannte Arcanum, I)ei|5t c^, foK
irenicum fc!)n , man fonntc aber vih>()1 fagen , c^ fevi ein
Classicum belli sacri in(er Evangelicos, unb uid/t VOOhl
leidet etwa^ , waö unfern S^inben bcn I>iljigen ^apiflcn an*
genef^nier auf:? Üapet tommen fonne. ^-^ fd)eint jit gewalts
famen SSerfabwn unb Unteibrucfung ber S"i.mn(5cli|"d;en 3U
rathcn (biefe ^md)t aaOevte man and; in unfern Xagen).
Unb barauf fabeln biefc fo aufgeflarten nnb gewijl bcn
???:r,braud;en fi> abI}oIbcn D^üanner bcn Eintrag ben (Jvor*
cii^muö ab3U|"i';a|]en, ba »ja- befannt ijf , ba^ Exorcism:ts
2 ine antiquissima Ecclesiae christianae prnxis, unb opünzum
sensum ()aben fonne, ma|5cn nid;t eine (eiblid;e ^^cftBung
Cwebl aber?) bic 5??ad;t bei> XeufelS auf:5 fmibige (l^cs
nn'itb üerftanben tviib.« £) Seibni(3, trie ganj anberö
benten aud> hierin unfcre :pbiIofcpf}ifd;en 2;l;eologcn, jTe
♦i>nncn alfo ^\d) fid; nidyt jueignen, unb wetvcn wcijl
I.1V
nun aud:) bfclmcln* anfangen T>id) f^crabsufcljcn, wie cß bei
cnbern gropcn 5}?v\nncrn , ali> (£toIbcrg, fobalb fic
fatbolifd) gnrpitcn fmb , otcx aucl) nur fiel; tc5 .^atf)cliV
cicMnuiS t»erbad;tig gcmad^t, gefcljaf) unb nocl> gcfcl;ief)t >.
tt»fc üon ^pp unb ^^aulu^' hn;^ üov ßtolbcvg^ ^cbc
«od; bfl^ cfclbafte Scifpiel t^orliegt. 2)pd; cf)C w'ix ben
25cn>ciV^ fuf;ren, ba0 bicfcr 53crbad;t bei Seibni^ wivÜid)
»lel ©vunb \}a\>c , miiffcn tvir wod) bai^ llitf)cil, n>eld)c5
9?? 0 1 a n u ^ unb £ e i b n i (j auf l^obeu 95efebl , irafjvfd^etn:«
lid) nad) 1708, n"«o er mit bi'efer ^^cveinigung^fadjc nid)tö
mehr ju tfuin haben trollte, Ep. 92, über bie Union bei'
beiben ^noteftantifci;en ßonfeffionen abgegeben haben, unb
ÄortbDit T. I. Epp. e» 164 tnittbeilt, bcn (Jüangelifch*
$utberifd;en t?ovbaIten, um ihnen begrciflicl; ju machen,
um'c befio gett)iffer ihnen ^ai-> beoorfteht, \vac-> jene 9??anner
bamaB au^ (Erfahrung furd;tetcn ; al^ jeljt fd;on tk meiss
ften ihrer Jehver jum reformirten <£i)ftem, wenn nicfjt
gar jnm ©ocinfani^imuö ftd; hi""cigem »»Sföie wohl, <*
fagen beibc für t^k Union arbcitenbe ©elehrte, «unb chvift^
lid) f trie Ibblid; unb nulglidh ^^^ mutua lolerantia, ober
virtualis unio unter ben (Jüangelifd;en in Theoria geth^n
ju fe\)n fd;einet, fo fd;Iimmc Effectus bot fic bennod; burc^
€^atanö üldb unb viaffionirten ^cloten 3ln|iifien in Traxi
unb Applicatjone je unb allemal wad) fid; gebogen, fo,
i»a^ ai\d) bcn Moderalis, ja Moderatissimis h. e. benjeni^
<;en Evangelicis, wüd)c bit abfonberIid;en !k^ebren ber dic^
formirten nid;t für funbamental, fonbern m 9^eformirten
»ielmchv für 23rü!:)er in (Shrifto halten, jebennocl) för eine
foId;c per Declarationem publicam einjufuht^nbe Xoleranj
t)ill{g grauet, weil bie Conditio ber cöangelifdpen Äird;en
jjabuvd) immer fd;l:mmer geworben , unb cllemal , jum
wcnigllcn, eine hciml;cf)e SScrfolgung unb Unterbrndung^
ntcln'möl eine cffcntlicl)? Dxeformöticn unb ^^evfectttion
ber Unfrigen barauf erfolget.« Sie beiveifcn bie^ au^ bcii
golgen ber fo I)crjl;cl;en SScrbrubevung ju .^ajTel 1660 ,
tk ju SRicteln fo freunblid) cffentlid), troB ber (Schriften
^cr fid) bagcgen fel^cnben facljfifcl^en 2:,()ec(o(^en , angenoms^
nien unb öerrbci'bt'gt nnirbc, aber für tie >iutl)eraner eiit
traurige^ ^nbc (;arte ,, fo ba^ fclb)l ik griebcni5|iifter Hjxe
©teilen ju üerfajT<?n fid) bewogen , n^o nicf)t genot^iget
fanben. ©faubh'd) wirfte and? bei bcm fingen DJianne i>it
Ueber^jengnng , t>a^ bie heitren ^artl^eien noci) ju feinbfelig
in 9iucfftcl^t ber Scbre gegencinanber ftanben. dUd) iahen
fpatcr bk unfd;ulbigen 9^ad)rid)ten öou 1708 ben neuerrid)*
Uttn (Soncorbientempel ju (Erlangen aB ein ^eic^en an,
bap man ben ^nt'iffcventi^muf' befferbcrn i»oUe. Qt
fanntc öielc ber merfwurbigen i)i|!o«i-ien hei ben Sieligion^i*
ftreitigfeiten mit ben SKcformirtcn, hie 2?rambeniu6 1706
F)eranf(gab, unb wie foUtc fbm hei retflid;crm 9ladbben!en
entgangen fe>;n, ha^ eine 5ßereinigung , wo jebc '^aühit
ctwa^ nad;giebt unb tjon bev anbcrn annimmt, ber
Stob ber alten Äird)cn unb tie ©cburt einer ganj neuen
fei; ; ta^ S u t b c r unb 3 *^ i " 9 ^ ' ^ ^ic cinanber fo berb
befd)impften , öerfeljerten , üerbammten, nun felbft üer*
laflfen, »erfetjert unb t?crbammt werben mußten; unb b«
bieg wobl fd)werlid) aUgemcin unb einförmig beliebt wer«;
ben mogte, nun anftatt 3 w e i c r .Kird)en, mef)xeve neue
unb öerfd;icbcne entl^eljen würben, weld;e STeüolutiou
cnblid) mit bem ^nbifferenti^imuö ober Xieißmn^f
wo nid)t Sltbeiömuö enbigen fonntc, wie er bann einfl
auflferte , biefcr würbe hie le^te Äeljeret fetjn.
Unb nun, wenn Seibni^ wcber 2Itbei|1t, nod) pfeift,
nod) 3nt)ifferenti|I, nod^ ^^ingloj^Äalüinif!, nod; Suthera^
«er im alfen (ginne, nod) iHationaIi|l, ober unirter ^vo*
tejTant, wohl awd) fein S)en-\\hüUv ^ ^ietl^i, 5f5i>ertaufer,
-IJuacfer u. f. \\\ ifl: ; aber bocl; ein CInifl if^/ bei- bie ti^
genrlicbc £)ffciibarung ancifcnnt: waö i'fl er? 3Bir
ft> ollen l}orcn,
§, XIII. 4eibni^ jcigt ftc^ bem Ä'at^oliciömu«
fef;c geneigt«
a ) U e 6 e r l) a u V t«
^ld)ti> ju faqcn t>Dn bem ftavfen ^iiefn>ed}fo( «nb Utti«j
öiing mit Satl>el(fcn , felbft mit €'l•^ent'leutcn , unb fin^vu*
«Ttt fccn, ben ^icteftanten fo t>eil;af5tfn nub wegen ^\'v]d\f
tenmaclKiei (UM'e man bn^ 3i?scrf bei* \>m\ Cf)viffn^ auem*
^»fohlcnen Siebe, bic 2llleö mit Clnifcn;^ t»eveinigt lüinifcOr,
fpbttifd; 5u nennen vfl^SO i.H'vtacl;tii5en '^e\nit(ti, Me er in
(^dniii nimmt, (ivic 3. 95. 86. 23vicf an Xcnjcl lll. ©.
C597) v»on bei- ^l•eun^fd;aft , m ber er mit üerfdtjiebeneii
Äatl)oIifen , fclbft einem Äapujiner, lebte (SSrief an
S3offuet uom.l3. ^uli 1692), i?cn feiner crften Slnftef^j
hing im einem Fatlielifd^en geirtlid)en Äcfe. Unb bocb jei^
gen biefe Umfianbe , ta$ Seibniö i^i^ ^atl)i*lifen nicljt/
UM'e ber i?eibelbevger Äaterf?ii^mu^ , aU 2ibgütterer, ibxe
Ü)eiftlid;cn al^ Öbl^enpfaffen , t^k Äay^ujiner alö 23arcrt
( »reldjcn 3iamen nod; in t^ev jtreiten v<?alfte be^ öorigeu
Sa^^rliunbevte biefen 6)eiftlid)cn ^.M'cteftantifclje ^inber \uu{)f.
tiefen), ^ie ^^fuiten nid;t al? pertbaud;enbe 2:()terc anfafv
gegen t>ie mein- alci Ca? gelbe lieber ein Sorben jn jiebe«
fev, it^ie ftd/nod; in biefem %it)xe e:ne 3citnng iKraneliep)*
(So lobte er aiid) mcljrerc Üiel!gipneh'i4)cr, bie eben nid^t
gur ^l)re ter V'reteftantifdjen Sogmatif unb OUformatien!?s
(\e{d)''dnt gefd;rieben waren, vx\e ba? fü eben genannten
^upu^tner^ Via pacis, ire(d;e? ev l'^offucten fdjidu,
liVII
xn\b brtnn I.e. feine ^rcubc he^eic^tc, tit0 c$ biefcm ^xa^
P^ Intcu gefnllcn (;ale. üiocl? mehr «bcv gab ev feine S)o^^
fd;iiljung gegen ticfeö ^^ifdyoß 2lverfcl;cn: Docirinae Catho-
licae txposiiio, iin'c 9)?0lanu^ Explicatione ulterlori JU
cvfcnncn in Ep, ä Mad. de Boinon 1691, 29» Sept. (oeuvres
de Bosse ET, T. XXVI. @, 82 lu 156, 157, öud) 166);
felbft feine Histoire des Variations übergab er ber j^erjogiw
von ^3eII 5um liefen (S3rief an 25offuct Dom 13. 3ulf/
e. 235) «nb er felbjl jweifeft nid;t, ba^ ber a3ifd;i>f fiel)
befrrebt f)flbc, bie X5atfad;en getreu ju er3a()(en. 23rief
an 23offuet oom 8. ^anurtv 1692 1. c. e. l8l, 2(ud; beö
Sefrfiten ^Jöevoniuö Secretio gefiel iljm feljr, Epp. T. I.
©. 5'J-, unb fein grcunti ^abriciu^ gab ft'e, (td;er nid^t
of)ne fein vBorwijfcn tnit teö S^^vbefin^ Considerationes
controversiarum, irc(d;e6 beiTi Äatf^olicii^mus? febr gunfrigc
95ud; Setbni^ i[)m ä"*-'»'!^ bcfannt gemad}t l^atte, Ep.
XXI., I)cvauö, ben er becnrci^eu lobt, unb ft'd; über ben
fdeifaü , it>eld;en biefe (Jbition üon ben genia0igten %\)Z^i
logen ber vi'Pf^ftiJtttirdjen Äird}e erhielt, freuet. ©.95»
^r liebte Qllle üon beiben 5partl)eicn, weld;e ^Bereinigung
\i\&iXt\\ , unb '^\t üon ber protcrrantifd;en ber romifd)en S\6)
näherten. So ivie {i^i^^dw gefagt ben 9}? o Ki n u ^ , <5 a b r i^
ctuö unb beffen Kolleg ©cl^m ib, unb ben 2l6t (E all ixt
(Epp. I. ©. 11, 14, 23, 31 u. f. IV.) IHMU gabriciuö
lobt er bee^regcn feine Paradoxa Theologica, ©.38/ unb
iinuifd;t, '^<x^ e^ öiele feineii C>Ieid;cn gebe, iroöon ev
<x\>zx '^(\^ ®egentl}eil bebauert. ©. 81. Unb bod; \)<\\Xt
3 ab riciuö fein äi^crf de Controversüs , n)eld;eg Seib*!
nil^ fo erf}ebt, ©. 94 *), ba-j3 er mel;rcre bergleid^en
*) Fraeclari operis tui controversiarum bona ex parte
legi, vaideque sum delect^itus et doctrina plena judi-
tVIII
(Sd;nften ton t^m nn'infd^et, 170'i fvium Ifjcrrtu^flegebett ,
fo warb er »oit (^bjarb unb einem 9lnonv)mcn öuf eine
fo fc^änblid)e 2Irt anf^cgriffcn , baß £cibnilj fogar bfe
wcltlid;e 9??acl^t ;iur 2n)nbung woütt aufgerufen haben.
0. 99 unb 101. Sod) anbersn^o Fjalt er bic 55erad;tung,
xve\d)e biefc crabrones (^jcrnifje) ber^egenrcbe uic^t wur«
bfgt, fui'ö illögftc. e. 81, lo:^
b. ©egen SRom fnf befonbere.
5Beit entfernt SKom far ein 25abel ober gar mit Su*
tbcrn für bie ^abilonifc^c Sp** ju l)aUctt ^ unb feinen
S?ifd}of unb SKcgcntcn für ben 91 nt i c b r i \t , fd)rieb %t\\ii
nilj von biefem mit 9(d;tung, unb fc^cute fid? nid)t nad)
fcem crfren eine 'S\i\\t ju macl^en unb ftd) bort auf3ubalten.
(Er gab tbm '^o.^ Sob: »3d) muß 9iom bic ©erec^tigfcit
wiberfabren laffen , baß bort 2IUe? öiel be)T«r gebt alö öor*»
I)er , baß man bort nid)t ju giinftig fftr nid;töbcbeutenbe
9Inbad;ten i|t, unb "^(x^ e^ trobi trieber ben Dtubm, rocl#
(jben eö in ben alten Reiten battc, «nbern ^(ki^ gute
SBeifpiel ^u geben unb jur Dtegcl ju bienen, erbaftcn
fcorftCM (58rief an 9?2abame be S3riere a. 1691. Oeuvres
de BossüET XXVI. (g. l68). ^bcn fo lobt er Snnocenj
ben XI. unb feinen DIadbfoIger tregen ber 3ieinbeit fcineö
eifert errief an S5 offne t l692, 8. 3annev 1- c. ©.188).
<^X^Xi \^\t alte ^abel üon ber ^apftin irieber aufjutt»ar#
men, wie eö nid;t öor langer Seit gefd^ab, terwarf er fie
mit 53erad)tung im S3riefe an S3aßnage, \it\ j^ebcr
©. 97/ wo er fagt: 5^3d) bin üoUig üon ber D?ieinung
cü et nervosa perspicuitate , video enim et «electa af-
ferri et utilia taque passün eruditionis ac expositioni«
iumine collusirata.
terjenfgctt, wdd)e ^fe OJcfc^idf)te ttt %p]Vm für eine la?
c^crlid^c gflbel halten, bi'c feinen ©dn'iftiteUer öucl>
nid;t qanj yon tcm «anilidjcn 2(Iter (alfo üieln^cntger einen
©leicl^jei'tigcn) f)öt, ivcil tie meiften unb bej^en 9}?anu<^
fcri^te fein ^Vyovt biiüon fagen, übrigen^, ba \d) tk ^n*
d)e 5n einer flnbern ^elt grunblirf) unterfud^t Iiöbe , fo
hahc id) bk\c ®efd)id)te au«^ fcldjen ©runben t>ernid)tet
befunben, ta^ man fie ivol^l alö unwiberleglid) nnfe?
I;en barf. Wlan bat alfo nfd;t n^tbig, ein fd)^ gvo^e^ ^ers=
trauen 95a ilc ju fd)enfcn, ber eine öollfommcne 5lßibei«
berlegung (bicfer Gvbid;tiing) t'crfprad^. Sic ^bf'>nD^'-">gie
jener Reiten {|t nfdjt fo in I?nn!elbeit ücvbuUr, aly cö fid>
jene einbilben, tt>eld;c fid) nur t>amit abc^t'
ben, in wie weit cö ibncn ju ibren 3ftelig{c»n<f'«
ftrettigfeiten bient. « 5}?cvftg euc^ , ibr lieblofen
^V'C'tter, obne biTtPvifd)en Gu-nnb ! ^Kirflid^ b^^fte Scfb^
ni^, \rcil, wie er im Briefe m Slbbc 23tgnon 1712 (bei
g c b e r (^. 26^1 ) fagt , (S i r m o n b , 35 1 o n b e I unb iab<:
be tie ^'^a\>]un fd;en bearabcn hatten, nur nod^ 23lumcn
auf ibr @rab (treuen irollen, unb feine Heine (^d;rift über
tk\e bernd)tigte (ctl^d^C : Flores sparsi in Tumulum Papis-
sae genannt. Slud; biefc (Sd)\iit ijattt , \vk taf-> Systema
Theologiae, iaii ^d)\d\al , lange tn ber 25ibliotbef öon
^annoöer ungebrurft liegen ju niuflTen, fo ba^ 'i.k Sei^^jiger
Acta 1732, baruber^Iagc fnbrtcn, alö fie tik^dbt in ^$i
bartö 11. 25. beöCcmmentavö: De rebus Franciae orien-
talis angefubrt unb fo beftattigt fanbcn, '^a.'^ ft'e "i^tw %\\^i
fprud; tbun: „ li^ugas, istas Autor quoque solide diicutit. "
Sie Bibliotheca histor. Göttingcnsis erbarmte fid) enbltd)
biefer literarifd^cn ©eltcnbeit, unb übergab ftc bem gc*
lebrten ^ublifum im 1. SSanbe , tro fie aber freiließ nid;t
fo bcfannt würbe, <x\^ ft'e eg cerbientc. 2IKcin banfcu wir
t>cn ©brtittgifdjcn ©cldirrcn , baf^ fie ^d) hbct tai &!e--
fd;r€i binöucfeljten, rrcld;ee mm ivicbcv viele feieren iljrer
^LMifefftcn crlKK'ii fimnten ; baci fdjcu Söloubcl eifalncH
l)i\ue , tcm nuin eiw j?in»pt'^crtn'ed)cn, iinb ^\\\w ein ffflii*
fcalbfe^, fllk "ilnoreftanten belcibigcnbe^^ 53cvtn-cd)cn bav*
mtö madjte. ?.Van fel)e 33ailc im 2Ivtifel 25Ipnbcl 2lu*
nierf. 1, unb bau ciivicu ^(vtiFel Papesse, unb hhit büd)
«tnmal auf, bieo 5?ia()vd)en beu ÄatI)o(ifen i>Pijint>evfcn*.
SDenn, fd^licpi üöailc: «3«»^^, tiic ^avtnacficj füld;c Zxa^
bitiinien t)crtlH'tbi>;en, bcfd;impfcn ifn'e eigne Äird;e.«
«Ißcitei- lobt SeibnilA bcn ©c[)prfam (atbolifd^eK
a5ifd)5fe gc<^en btn v5mifd;en ctul)!. 3'" 23riefe an
QliutUon bei geber,. (S. 2, fagt er: «^.0,3»"'
coiivt bat \vi^{)l flctban, böjj er tribervief, njaö er etii^ciS
leid^tfinnig befjauptet baue ^ unb fo bem ^;>. t). Ciambvat
iuid)geabmt b<Jt; trclc^er, aber t>.ergeben^ ben ^t^nfcnilteu
^n-cbigt, feinem 23eifpiele ju folgen. — Sd^gKuibe, bn^
er ( 3 D n c p u r t ) ernannte , ftd? u bereut ju (niben , (ilfo
tx^it ein vcd^tfd; offener 5J?ann bind; feine (Er*
llarting gc^anbelt bat. eben fo will id) bpffen, ta^
j?. t?. (Sambrfli ben namüdjen 93eiregung^gvunb gebabt
babe.« 3« vccijil biilt ja Seib-nilj genelon für einen
fo grp0en ???flnn, brtjj er fclbft üon feinem fo febr üon il^m
gelobten nnb ubcrfeJ^nngeann'big gebaltnen SBerf'e ^mrt
2)afci;n Öottes^ urtl^eilte • ei^ fte^e unter ber ©rope feineö
53erfaiTerfv öonbetn er jebocl^ it*unfcbte;, er fd^nebe ein abn*
lidjei» über hk Unfterblid;Feit, u^eil er febr gefd;i(ft \«\) auf
tat-' ©emütl) ju wirfen. konnte alfo 9:t[bni% g e n c ( o n
für fo gro^ l;n(ten, obne uber.^cngt ju feyn, ta^ er, wiz
ein ved;tfd)öffencr 9}Zann bönbc^tß? 3i>obf f)flttc er bat
mole 1708 nod; nid;t i^k 25eireife unb 3cugnijfc t>on ber
in ber Unterwerfung gezeigten erl)abncn Sugenb gene*
1>XI
t-bnö gef)rtbt, \vk wk ft'e hahen (tiuin fe^e SBcffen?
■&erg auf ber .^ebrfcitc, e. 70—77 lu 198); fonjl ()attc
er nldjt nur neliotfr, fcnbcru qcu)uf;t unb bewunbert 2Iber
^ciit ju Zac^c f oI)neriid)ret man atle^ btefefi iteff?, fa()rt
tuau fort, ^euclon bie ^rone fsmeö ^ubine^ üom ^o^"*fe
511 reiiJcn, blo^ iveil man 9iom bic (i'bre mi^gbnnt, ba^
ein fo grofjet 9}?ann fiel) wr fernem getftlicljen 0legentcu
fceuqte, unb ftd; bcmur[}ig unb unbebnij^t feinem vid;ter«!
Iid)cn Urtbeite unterwarf. £), i>a^ bod; wenigf^en^ jel^t
bcr So b fang er ^enelonö feinem ^eiffM'ele nad;abmtc,
«nb Jfeibnii^eny Seb verbicnte, tric S^w ü. Sfoncourt.
c) ©egen £)rbett5f!anbc»
"Scibnf<3 erfennt ba^ <^?eil[ge ber £)vbenfiflanbe.
3u ber 53orrebe jur Xbeobicee: «4^icö ivar ber ^wcd gu?
tfr ©cfcl^geber, trcifer (Stifter gei'ttlidKv £)rben unb üor^
utljmlirf) 3<?fw (Sbrifti beö gc)ttltc{)Ctt ©tifterö ber
reinften unb aufgeHartcftcn 9?eIigion bcm gott*
Iid^en ©efelje ,yim ^d)\\iii ju bienen , um un^ ocm Safler
jf. entfernen, jum ©Uten ju gc\rbbncn , unb un^ nur mit
ber Slugenb vertrauter ju mad;en. « ©etrip ein grope^^ Sob
cineö uneingenommenen großen ^annef' jur 58?fd;an(ung
fo mand;er fleinen!
d) 2Iuf«rorbcntIid)c (Bd)vift für bic ^rl^ebung
ciuc§> !arboIifd;en gurften.
Ueber a\lc{'> gebt Seibni^en^ 58emuf)ung einen fatf^o-
lifd^en ^M-injen tm ^okn jum ^bnig n:d;t nur s?or5ufd;Ia-'
gen, fonbern ibneu jur ^']>Hid)t 5U mad^en, feinen anbeut
jtt wablen. :X>ie SaBe, tk er m ber (2d)rift: Specimec
Demonstralionum politicarum pro elfgendo Rege Polonu'
rnm, aufficKt , finb fo befd;afFen, fagt ^^rjt H. 5^
J>XII
3. <2t. bei- ^raatfnelötiüHin lb04 , {jap fetbfl in ianga'
^eit fein fatholifcbei- 3:i)ecIo3 ftc mef;r fo jlarf oufftcllte^
i'cl? alfo n^chl Uvfad;e liatre fte in folgcuben §. 311 bitiu^^cn,
UHMin man nicl)t fagcn fbiuue , ev I)abc nfcl;t in ciqncc
^ c V fo n , fonbem ber bcö ^))fal5qrafeii ^ ^ i l i p p aß i 1 0
f)chn, obev bcö SSaronei 23oinc6urc;, bcr für bicfcri
^vinjcn arbeitete, gefd;ricben. Slbcr fo im'cI ifl gcirij^,
fein beni Äatboliciömuß nid^t fel^r geneigter ^H-otcfiant batre
cö über \id) genommen für einen Äatfjolifen folgcnbc (Ea(^e
niefccrjufd;reiben unb juiu 2)rucf ju bcfbrbern , tric e^
ieibni^ 1669/ iTntei* bem DMmcn Georgius Ulicovius
Lithuanus unb bem ,X)rucfürt Vilna, aber trirflid) ju Dan*
jig unb nid;t, wie anbre vorgaben, 5U S^'^^nffnit , t(;at.
Datj fte jebod? Setbnt^ verfertigte, ift getvip, babieAcia
Lipsicnsia, üon I7l7, *S. 3ü5, ik ale> i>ie feinige ange^
ten, bie babei bemerken: «biefe^ febv gelel;rte aöcrfd;en
babc ber fn bfefem gac^c fid> au^3cid;ncnbe , unb burd)
fein 58erbien)l berübmte Sßact'Ier, (il6 ein fold^cg angefe*
I)cn, baö feinet 0)leid^en nid;t bflbc» I^L^d) n?ir baben fein
eigene^ Q3efenntni^ in bem ^Briefe an feinen grcunb, *)
bcn bcrubmten 3efuiten £)rban, vom 30. 3uli 1708,
bcn una ber fd)on citirte ^proDromuf^ , (S. 126), aufbe?
ivabite. 2Iud; jeigt bicfer $8rief, \)a^ £cibnt§ feine
(^d?rift nic^t, um bem gurften felbft ju gefallen, üerfers^
tigt l)abc, ia er fogar jnjeifelt, ob er al^ S3erfaji"er berfeU
*) 2Ber baran aroeifflt , J)fl§ £eibniß biefen CJcfuiten feinen
greunb, jo <Vatron unb ©önner nannte, febe feine QSriefe
an ibn, njelcbe SJltbocfer «ProfejTocen «79S ju 5Zürnberg
bcrau^gabcn , reo ec fict fogac für «inen rcacraen Sreunö
ber jefuiten übetbaupt reill gehalten unö fe genflnnt baben.
3^ict)tö für unaut I
liXIII
6en , hi^ 1708 , beni ?leuburger ^ofe begannt getrorbeit
fcp; fo baf fcer 53crfajyer fccö Scibni^ifd;en glogiumö
1. c. Actor. Lips. irrte, tri'c taö 5))antI)eon ^c. 39, 1. c,
jücnn er »orgicbt, glan,5cn^c Serfpredjungen an genannt
ten S^of fcpen bi'e §rud;te t>icfer litcrarifdjcn Qlrbeit qetrc*
fem Unt) nun ju tcn ira^rbnft öuffaücnben (Srtljen in ber
^prad;e, vck ftc Seibnil^ gefc^riebcn bot:
„ Catholicus est, qui in unitate catholica et Sedis Jpos-
tolicae communione , christianae Ecclesiae pars est
Ecclesia Catholica est coetus carifate unus , religione ca-
tholicus. — Religio Calliolica est, quae a Christo per
Apostolos conlinuo universalitate temporis ad nos derivala
est. Haereticus extra religionem catholicam est, ergo ex«
tra Christum. Ergo haeretici salus nulla. -— Schismaticus
exlra caritatis unionem est, ergo in peccafo mortali con-
tinuo. Ergo damnandus nisi mutatur. Mutatio difficilis:
Ergo Salus Schisoiatici ditlicilis ; Ergo Catholicum esse maxi"
mum bonum ; Ergo in Republica ejus impedimenta vitan-
da ; impediuientum tanto majus, quantoplusetpotestnocere
et vult, u. f. tr. *)
♦) „Äaf^oIifcf) '\^f bft in bcr oögfttiftnpn Sinigfeit unb in
^ft ©emeinfcböft mit bem dpoftoiifcben @tub(f ein Xbeil
bft cferitMicben Äircfce ift. ^'\t fatl)otifd)e ^(rcbe i|l eine
SDerfornmlun« , burcb l\t\it in Sing ot reinigt, aber in ^e«
trejT tjer SReligion überatl orrbreitrt. ©iefe oUoenif'ne 9te;
ligion ober i|t jene, bie oon Sliriftuö burd) ^'\t 5ipofteI,
ebne Unterbrecfciing, burcb flUe Reiten biö auf unö getom*
men tjt. Sin ÄeOiC iil öufTet bec fatl)o(ii'd)en Äir4)e, oU
fo fluffer S^rijiuö. Sdfo ift für einin Äetjer fein JT-eil.
Sin »gd;i6rafltifer ift nicbt in b-r 5Der?inigung ber £ifbf.
Slifo in einet be;ldntigen Sobtfunbe (börtö/ ibr @*iömfl»
prebifler!)} aifo vtcbient ec perbammt ju n^erben, roenn
X.XIV
e) ©d;i-cibt bell JtiUr)üIi!cn gvoj^ctc XoIcrtJU^
(ilp ^i'ote flauten ju»
(55cu>[^ auffaUcnbe ^hi^t, ba Scibnilj, \vk \vk otcti
§. 7 I)LHten, freilicl) fparer, bei bocl; irol;l aucl; jum Zljcll
1009 \d)on gclcfencu fatI}oIifd;cu !j;i)CPIogcn grbßcve Xclc?
ranj gefunben ju I^abcn bctbeiiert;. aU bei ^i'ctcjlanten ,
JCI fiel) in bell nouveaux essais sur rentendement humain
(im ©elfte II. 75) nil)iiict, ^cllifon gejeij^t ju I^ibcii:
»»ba|5 t>iele vortreffliche Scljrcr ber fatl;olifd;en j\:ird;e/ flatt
bußfertige ^rcteftaiiten ju yerbanimeii, behauptet batten,
felbft j)eiben founten burcl> einen 2lntrieb ber [Eeue nui>
äartlid;er iitbe ©otteö über 2lUec> iregen feiner liebeneirurs
feigen aJoKfommenbeit, unb fraft ireld;er man »on gan*
jem Äevjen geneigt i)1i, fiel) feinem 2ßillen ju untenrerfen
unb feine ä5oUfommcnbeiren nad^juabmen, um uii£> niebr
mit iijm 5u vereinigen, feiig werben; wie (5raömu6,
5} it> e ö unb 21 n b r a b i u 6 , unb nad; ©. 9 <^i\§ ber S^fjeo?
bicee, §. 96, l. Xl). , fpater biel). b'Svanj von SEaoier
unb @aley, wie griebrid; ©pee, einer ber Vürtrefflic()|Ten
Sefuiten, gelet;rt b^^tten.
f) €ben fo tie 2lbfd;affung beö 5?cx*cn<
25 e r b r e n n e n ^.
2)iefem ^efuiten unb bem Gr^bifc^of ^oN"« ^hi^
lipp ü» Sd)ünborn fd;rieb and; ber billigere/ alö viele
er fi* nicbt bejferr. C-i'fö iß fcfctDerr olfo baö $fll für
il)n fcbrorc ju erbalten. 2(lfo fotbolifcb ju fcj)n, iü
baö flrogte @ur. 2llfo niu§ baö, waä bie« binbert, in
einem Staate ücnnieben reerben. iDiefeö ^inberni^ ift
teflo greger / je mebc eö fcbaben fann unb ttiü. " 3<b
IttiTe bflö Uebrifle reea/ weil jcb fein Seibniß &in.
LXY
T" S^ner fd;rieb bi'e Caulio criminalis, iinb bicfe (nebft einci-
Untcnebung mit bcm 3Jerfö)TfO ^eivog ben anbevn, fobalö
tr juv SKccv'ertitig Fani, bcn erfreu Sd;n'tr jii tOim, u\-(*
d;eni ^Seifpiele bann bic ipei'^c^jje i)on Si5raiinfcl;\vcig unb
enbd'd; bi'e nieifteii gurllcu unb igtanbe 2)ciitfd;lanb5 folg*
teil. (5J)antt)con l. c @. 3S. &ei\t 6v 6i), II f.)
g) (5m^fieI)It ]fatI;olifd;e SHeligiouöbud^cn
5S>citIaufii'ger itt einem SSriefc an ^U\nluv-f mld)cn
tcr neuefte Äieiatu'gebcr bev ^^ruljs^OladjtigaU in bei* -^lorj«
icbe mitrbcift/ iro cv nod; feine 3Iycctifd;en vJd^n'fren, fon^
tcvbav fein gctlbnec !:iu9enbbud; (obt, ja befcnnf, ba^ er
eö nud; feineu ))vcte|Tanrifd;fn gveünben fo ci\\^ Jpevj ge*
tegt, baf |te bic fd;5hc ,^ün|i^ @ott immer ju loben >
tveldje et ihk{ex ^tfüitl^ m biefem (beutfc^en) 55ud;[eitt
Dortmgt, in tbiitige 2lu6ubung gebrad;t battcn. 2Ui i)\e
grau t)on ©cubcr») fdjreibt er: «3n biefem ^ugenbbud)
Betrunberte id) 2Illey> auffel- tk beutfd;en -Jierfe (iveld;e
ßbcr eben > ftgt ber 5?eraufigebcr , ibn Unö beunrnbcru
mad^en) ; bod> f)abe id) eii um b^r fd;onen unb ticfftnnigctt
©ebanfcn, bie eä eortrfejflic^ genug üortragt, uitt aud>
»' bie gcmeinften linb bic weltüerfunfenften ©eelen ju rubren,
gauj ungemein liebgcitonnien.tt Unb boc^ la^t »cpec in
tiefem 35ud;lcin ben 2tpo)tcl 2il^f;fli fingen:
„©ein' Äir4) Nt « öuf bieftt SBeft
, ^^ ^eifebn mit ©uframentcn;
Drin ttobnen SS6(fec ungejdblt,
0()H' Äeß« wn^ 8ß«l)[fnDten.
t5l
I.XVI
Unb tci fid) jene bavubel' bcflai^tcn, fo Iiej5 fid) bei-
Qf^jofrel im On-rii^ftcn nicl;t betregen, unt» (Simon ^(^
lotCi^ fal)rr feit :
Sroit ©ottt-ö Jf)n(i!jni itir 2«[l
®i'nif infitaft foUin pfliacn *,
(gif retten iin^ f"r Ungcfall,
2ßir cbren fif bösegcn.
CJben fo bejcuoiet .^oblci- in feini'm Dis^hue' über bf«
fU?LM-ar, ^. VI. §. 2')'2, tap bev r^efuit (g^arafa t>on
S e i b n i t^ , bciJeu i>ertiautefle greunbfd;aft Ä 5 () I c i- genop^
fcl)v gefdjaBt, unb feine ^IBerfe ibni imcI -l^eriviugen f^e*
lüalnt l;rtben, \a baf5 er mel^rerc 03innb|at5e aiiö bc|Ten
^unft , fiel) immer 51t freuen , für feine Sibeobicce gcnom*
nicn Imbe (ficbe büt-> Sebcn bei^ ^arafö in bcr fd;bnen
SluC'.^abe gifd;er^; Se[p3ig 1750); unb bod; fud;te ber
^^roreftant vBod'errobt and; biefeii, üon fo fielen ®cr
le()rten feiner Äird)C gelobte äßerf, ben Peinigen al6 mi
£ojoIitifd;ey, felbft tn 9iiKfftd;t bcr ii»nuptfad;e, öer?
bad)tig 3U mad;en. 2Iber £eibnit§ fanb eö «nberi^ Qi
mim f fagt ber protertantifd)e Siograpb / mit geringer
sBeriinberung taö , trae er üon ber 5üi|Tenfd;aft ©ottcs*/
P. I. §. ^0 t^orbringt, m^ <£örafrt, P. I. Tr. H, N. 24
seqq. 38. Qhibere *Steüen ju übergeben. .X)ann empjücbll
^arafa, aU ein iWittcI, fid; immer ju freuen / bie
£)hrfnbetd>t u. f. n>.
©eUMp binlanglid;e 23en?eife ber> bcr fatbolifc^en Äfr?
d;c , ihrer Sebre unb felbft bem , »cn ben ^rotcilanten
unb einigen Oleuerern unter Äatbolifen fo genannten unb
ton bem .^atboliciemno unterfd)iebenc, ^abjltbum gun»
ftigen, ja fid) fd)on febr uäbernben ©eft'imungen, tfo^u
öuci) nod; fein Sob bee [i^bomaö t?cn Äcmpen t?on ber
I
txvit
9?ad;foIge gc[}bvt. iSd^ ij! {f)m eine» ber bprtrefflicl;|tcii
5ßerfe, baö je gefcbi-feben n,>üvben, unb fei ig \]1 ifsm bci>
treld)ci- c^ nid)t nur beirunbeit, fonbern feinen ^r\f)a\t
befolgt C^rtiler^ SJorrebe.) 3" ^'^f^'^ 3"f)«ftP g^f;^rt
aber aucf) bas? ©ebet für 23er|lorbene unb bfe S^iif
ligen^iUrcbrllng, I. 25. 23. .f. II. 1". IV. 58., unb
önbrci^ jn gcfd;ireigen , nm? aUe» \'o iathbli\d) i\i , ta^
aUc 3«f»it«" «'^ taglid; lefen uiufK"» ^nblid; baä ganji
IV. ^ud; öom (^afvamentei .Dod;, ohe jam saiis est!
h) 31^ fi^g^Jf ^rofcli t enni ad) eri
SBarb ja Seibni^ wegen feiner nid)t nur tcleranteit/
fonbern auffallenb gunftfgendJefinnungen gegen .^arl}orifen,
^atfjoIicirMiuu^ unb 'iVibfttfnnu i^on ^rcteitauten nad; fci*
tiem Xote gctabeln <£e[b)t bfe Acta Eruditorum, um bfe
er fid; fo üi'ele »Serbfenfte enrorben bcitte, enthielten ftd>
nid)t 1735/ feine ©unft ben (Sd;meid)eleicn bcr .Harl)oIi!en
unb anbern ^^bilefopbifdjen (unb t>kt-' foll Xa^el fei;n, iraö
nun bi'djfteö i!ob ift!) Urfad)cn jujufd^reibeu ; «aü^ WiU
cl;en er aud) bem i^er^og Ulrid) gleid)e ©eftnnungeti
eingebaudjet b^be, wobei ibm ber jüngere Salivt,
ber feinem ju liberalen S3ater in 2111 em feinen SSeifatt
Qab f beifiimmte, unb 3ol?ann gabriciu^, ber oief
belefcne unb öorjuglid; mit ber £iteraturgefdyid;te augges;
ruftete 3}?ann, a(e ber britte ftd; bajufd^Iug (aber freiließ
ouc^ nid;t ai\^ guten 3(bfid;ten, fonbern) um jid) i\id)t ju
fd;aben, wenn er ftd; gegen jene, bie ibm im 2öege )tebetT
fonnten, b^^i'tfi* erzeigte!« ^d) fage nid;to gegen ticfm
J)am\\d)in Xabel über berubmte unb einen gropeti
Wlann. 2lber f(ebt man nidjt auö eben bemfelben/ wie
weit biefer gro^e ^ann, fetbfl nad) bem 3eugni|7e eineö
geleierten ^rcteilaiuen, in feiner ©unft gegen ben ÄarI;o?
[5*1
lici^mu^ gif "9/ ^*^ »^» ^^"f'^) fcincu S""ifrfn temfclbcn (^a
nei(5t itiadjtc; fiebt man nicbt, \m er nic()t olinc iiavUn
(Bnmb gmiftü^ K»!i imifuc , iinb anbrc gunftig inad;crt
borftc, ba foId;e 9??annci', Jvie bcilre Calivtc, umc Jas
bril}, bcn unfcr 5Vvitifcr mit bcm ^^chrortc VenerabiUs
beeint, bann m>dj bie klebte 9??oIan iinb ^cljmib, Wjxi
ben Silben unb yi)ilefopl;<n fie bie GWifilicl^Mt unb Hbei.^
logen anfmimteiten !
J. XIV. ^\i n>cnigj^en6 im ^erjcn unb nac^
tcn ^auptgi-unbfa^eu .Äat^olif.
9(ber Ia0t inif^ irciter gehen. (2d?cn bie obigen Cebufv
tionen, bap £eibn:l^ ein aufiid)tiger iDffenbarnngc>d;rift >
fein ^nbijferentift, Um ©ocifluer, Sutbcraner, ^alöinij^.,
jicd) nnivter ^>viHe|lant n\ir, hingegen fc geneigt fnv bie
iathoUfdji Äird;e unb bviö ^abfttbum, mit beiJen erjfatbo^
lifd;en !^el)rern, b<'U"teifen mehr, al^ id> nod) ben>eifen
«joUte; iie mnd^en e^ l)^d)ii irabvfd;einlid;y ba^ «r im
j^evjen eiii .^atbolif, unb ^war ein vom tfd;f atbolfs
f d; c V .^atbolif a\ir. Unb tie^ QC\ti{)t er fclbflen im Briefe
an 9}iabanie be 55vinon im 3uli 1691/ t\>o er fagt-:
«t£ie Imben ?OiedK/ »t^enn (rie glauben, id) fet) im i?er«
je-n ein Äatbclif. 3d? bin ce ja fogar bffentlicl^. 2)enu
cci ift ja nur bie ipavtnacfigfcit, treld;e bcn Äel^er mad;t/
unb barubcr Hagt mid), öott fet) eö gfbanfty mein ©es
VoijTen nid;t an. ii (Oeuvres de Bossuet, XXVI. Q, 1^1.)
9]ur glaubte er banuiK^ \nd) ni4>t> ta^ e» notbig fci; >
fid) bem (^oncil i?Lni ^^ribcnt ju unteriferfen, weil er ee
nid;t in granfreic^ unb in ber OJfainj^r Gr3biD5efe ale t'm
allgemein a n g c n o m m c n c ö hielt , \vm\ bcr ifjn fpater
'iBoff«et juved^tiviep«
3»" SSvtcfc t^cm 29. (Hcptemtcv bes namlid^en ^aini^
auffcit er baiiibcr uod) folt^cnbe^: »?}?an fei)e auc^ bei
«inem Sntf^um ncd; fein Äetjcr ober ©cl^iömatifer ,
wenn man nur Uine jur (2d;ult> gsrcid)cnt>e
Uinv iffenbcit nüer baa i}at, wao üon ber Äir^
d;e alö (glaiibenfiartifcl befintvt i|T-, unb über*
l^aupt bi'e @riinb)ral)r[)ciren ber Äcir()C'licft\U annimmt.«
9?un ftnb t>erfd;iebcne ÖKuibcjiöartifi'I , r^efd;e tk Äatbc«
lifen üon ben ^Hcteftanten untcrfd;eiben, offenbar ücr bcm
Xribentinum fd}ün üon bev^irdje alö foId;e befinirt ge»€*
fen, bie alfo Sefbnilj annabm, bö er gevpif^ fidj feine
lImt)i|Tcn()eit jur '3d;u(b fommen lieg. (§. 5.) Dod; eif
V£bc felbfr.
1) «Som ^>abfte.
©d)on 1677 fd^rieb Seibnilj unter bcm Olamcn da*
farinuö gurfteneriuö ein ^erc: De jure Supremaius Prin-
cipum Imperii C^k Acta Lipsiensia bi^ auf ba§ ^^antbcon
er!ennen eö als ein ad)te^^ ^^ed unfiecr ©elef^rten), unb
einen 2i(u6^ug unter bem Xitel: Enlietien de Philorete et
d'Eugen jwjr la Queslion du temps agitee ä Nimwege
touchant le Droit d'Ambassade iVes Electeurs et Princes
de PEmpire. ^i\ biefer ^d)\-i{t , xoiv Ijhnc biep in ii)\: ge*
^id)t'? a?{ib ber ^rima-t be» ^^apfteö a{^ uralt auf*
geftcllt, uiib \v>ai "die S^aii^ifadyt betrifft, ciU
g5ttlid)en Urfprungö nnb 9?cd;te-if' ancrfannt.
3m XXXI. .^. Cid) gibraud)e bie ^wciu Üluögabe son l678)
beigt c^: «?}?an mu^ in QScwadKun)} jieben, ba^ (nac^
ber 5)(«inung unfrcr 25ore-[tern) i'ie (^an^e allgemeine .^irdje
glei4>f»3in für einen einzigen Staat unter bem ^Upft al^
©ptteö <£tclU>crtv.eter unb bem ^aifcr al? irelr(id;cn
StcUijevtretcr Qjptteö geljaltcn werben muiJe. 3n ^^tr gelb«;
rcn 2;>aUc helfet ber .HaiiVr brt,^ u^ctrl[d)c .^paii^Jt tcr .ftirdx,
iiub iiid;tti ift iH'fanntcr unb geivb()nlirfjer in offcnrIicl)Cu
2Ifteii, iüic in ben (>Jefc():dHen , öIö bap tk faiferlid;c 9??nd)t
öud) bie 5(bi>ocrttie bcr 9iomifd)cn tat-' ift (l)oit? ihr
9?curci- untev bcn Äfltbolifcn, t^lc ii)x cud? unter(!cl)f \>\6
Jatbelird)e ihmi ber 9uMnifd;en ju unteifd^ciben) hat ift;
icr allgemeinen ii\ fid; einfd;liepe. CE"ö ijt flud) f)icviii
nid;t^;( un\3e(,]en bic 5j>i-otertanten 5« protc(^ieien Urfad)e
|)atren. Denn bei- Cd^nt^berv ber Äiid^e ift nnr jnin ^d)\\1i^
für i)a^, ycat-> gut \fl, oerpflid?tet , unb wirb nid;t c^ehnu
tevt gegen cingcfd^lic^ne 9}ii0ln-aud;c 9??ittel jn gctnaus?
djcn. IMejcnigen irren fi'd; fein-, ircld;e i>ic 9.^ad;t
tiß> r6nn)c{;cn Äa'fci!? in bem Oied^t, tae bcrfelbe über
fRüm unb einige ficine bamit t>erbunbne Diftviftc Ijat ,
fe^en. 3^cnn fein irelflid)ef^ dizd)t erilvecft fid; fo weit,
<tlö böß geifr(td;e beii ^^apfteo über bic ganje
Ä i r d; c / in ir e l d) e r i l^ tu einen Primat bcr £) r b s;
it u n g u i d; t allein, f 0 n b e r n f e l b f t a u d> eine ^ e j»
ftinimtc Qlrt ben bcr 3u vif'biction aud) i>it 211?
t e u u i d; t <i b f p r e d) e n. J)ier f ommt eö uidjt barauf rtn^
üb €t biefen Q)rimat «ne gpttlid;em ober menfd;lid;em
9?ed;te beftl^c, i^cnn eö nur auogemrtd;t ift, bail er
fc u r d; ü i e l c 3 a ') ^' N " b e r t c , mit g r p p e r unb all?
gemeiner Ginftimmigfeit , ja mit (applausu]i
S3eifal| bic gvb^tc 9T2ad;t im £>ccibent auegc*
«bt i)au 53tele t)ortrcifIid;c 5.^?anncr bes ^H-otefranties
inux^ (üben geurtl)eilt , tafj man i>k]ec-> 9ied;t bem ^a^'l'fc
laficn fonne, unb ta^ tk^, wenn nur einige 5??ipbiaucl()e
flbgcfd äfft UHirbcn , nij^lid} ki) ( er citirt 5J? e l a n d) tljon
iinb Üalirt, ber «oenig fcineei ©leidKu an Gieleortbeit
unb Urtl)cile!iaft getiabt i)Ciht , mebvere i^or unb nac^
tcibuilj, fiel^e iu ben ange^ogemn 3fugr.!)7en). Unb
L
liXXI
wk Vonntt man flucl) läucjnen , ba^ man i>\c vomifd^c .^ir?
d)e lange ^eit alö bic 2cf)ierin bei' übrigen cccibcntalifclKn
.^ird^en gel^nftcn habe ; wa§ fd)on bc^tvcqcn nicijt auffaU
lenb i|l, UH'il fie whUid) bfe £0?uttev ber nieiften rcar.f
3c^ übergebe umö l^cibnilj öcn bcv weltlicl)en 9}ZacI)t
te^i ^apfteö über anberc ch\-'i\iVid)( ^^ürftcn foroc()l l)fer ciUi
in ber ^Sorrebe jum 33el)iif be-o ^Saljcv^: Sic Christus re-
gnat, viocit, imperat , uiib bc4; n.\ir ber 9?ianrt , ber ti:\]
fagtc, ein großer ^()iIi>fopI), ^piftürifcr, ^olitifer nnb
»ctaat^mann, yom ^al\i\: ber 2)eurfd)en , bem (Jjar,
^Uter bem ©reiben, ben Äonigcn ücn ^^oien unb ^reuficn
unb mel)rern J^üriKn 2)eut|'d;IanbC' um 9uuf) gefriV^t, ge^
el)rt unb ben?unbert. 91ur bitte id; mx\e\c ^olitifer in
<£c^rift;n unb auf bem Äatlieber, unfere fürfilid;cn dxathi
unb EKiniftcr, ja unfere güriTcn felbft bk\c bciben Stellen
3u lefen unb |u cnragcn, um yon ben fo auffaUenb mit ben
2tihniii\ai\iid)cn 2(cu};erungeu contraüivenben ©runb=;
fnljeu tt»iber tU rcdjtmapige gc iftlid;t Gewalt beö
£?berl)auptcy bsr !arl)oIifd)en Äirc{;e abjufteOen.
X>od) voaä ein proteftantifd;er ^d;rifrftcüer, ber fL\gar ^^of-
prebiger war, t>Dr hir^em nod? auö Seibnitj anfüln-cn
borfte ,. wirb cv>d) mir;, bem ilatOpIifen , an3ufül)ren cr^
livubt fc\)n,. «9}2an mug jugeben, iia^ de aßad;famfcit
ber ^Papfre über bic ^^eobad;tung ber Kanonen unb bk (Jvs^
l)altung ber f ird)l:d;en ^ud/t üen3c:t ju 5<^if gnte 5i?irhingen
Ijcvüorgebradyt bat, unb ba»3 ftc, inbcm fie \id) jur 3c;t unb
Unjeit in bie 2lngelegenf)cit ber Äonige mifü;ten , balb
burd; ^'rinnerungen, i^ie bat-» 2lnfef)en t()ree 2lm?
teö i()ncn ju tl)un erlaubte, balb auö gurd)t iior
!ird;Iid;en Ccufuren öicie Uncrbnungen abivanbten. Dlid;ty
tvar nac^l)er gen?bl)nlid;er, al» Jlbnige fid) in il)ren >üertra*
gen bem Uvti;eile unb ber 9\ügc ber ^vipfre untenverfen ju
fchen, wie 511 25rcttgni 1360 unb 511 Gtaplc^ l'*03 (Zhci^i
bul^ GHif?maH 5. Qliu^gabc ©. 309, Äovt()elt6 23ncfi
fammlung iii. 117).
darauf (^cr)r unfer ?Kcd)f!3qc(ffMrc :n^ Civijclnc imb bf.«
Jjauptet: ^itn^ man, fid) vun^iii^Iicl} ubcv ',uu'; fchr n^'dnuic
(|)C|'ct)äfre an b c n r b in i fcl) e n '^ a p f r n^ e a b c n '^u m Ä ff
f e n , i) 0 V Sn t e V ? n i cl) r c i n ni a t einen 3 ^v c i f c I (H e ?
fcat't hatc , namlid; \raö ^ibsunb 6licfad)en betriff. *»
^ien 9ied;i crfannrc nrcl) j? einrieb !V. unb tur fni-jem
^intugaü. »(Er ()at (einmal) t>oII|'t an t» fgje QJcwalt
üon ©Ott ba^ 52c t'I bcr Seelen 511 be^t^irf en. u
9(ui^ beni fofgenben XXXII. .^. ftebc nur nod; biefeö ba:
w 3ß c I d) ein ® 1 0 1 5 i |l t^a'ßi , t'cn r o m i f d> c n ^ « b fr ,
ben Urheber ber offen tlid>cn Jsreibeit, ber J^icis
T)cit Cnt«f^ ©efallen nad; 9iom ja geben) jii berauben^
fo ba'0 ber, bem 21 lieg ju ©ebute lieljen fiWl,,
felbit fein eigner Jöcrr nid^t fct) u. f. ii>«
asfe bcftanbig Zcihxii^ bei biefen Ojrunbfa^en blieb,
jeigen feine fpatern SBricfe unb S^d)riften. 2ln ben f anb#
gvafen öcn 5;)eiTens9ibeinfelb^ fd;re:bt er 1683: v>taf, bic
Äicrard^ie, tt>cld;e man hier (in ber fatbolifd^en .ftirdnO.
ftei)t, itamlid) mit ber 2luf'3etd;nung be? () 6 duften
S^ifc^pfä eine iSac^c be6 gembl^nlid^cn gbttlis?
d>en fHed)tei> fcn, treil ein .Direftor ber S5.ifd;bfe
1; n b ^h- i e ft e r n 0 1 i) vc cnbi g i ft. ;<> Unb in einem fpa^s
tern 23riefe : n'^d) l)alte bafnr, njcnn man ben Uebeln
tinb 5}Zi$braud>en babmd) abbelfen Fonnte, iiaf^, man ben
^vlmat be^ ^p^^^j-je.^ annimmt , man Unrcd;t InUte , e$
tiid)t jU tinsn. tt .T'fefe viteüen jiebt $SMimer in feinem
v.^agajm für ,^iril)enrcd;t an, unb er ober fein .Oieccnfent
in ber allgemeinen Sitcratuvjcitung, 3ena 17S8, mad;t
tk ^emerfung; i»?eibn{^ untvbc wohl felbjl in fpatern
3«bren nid&t fo t\'e( einc^craiiiiit baten, 2Ibci- man fuiSfrc,
wie \Dtcl)t(g Mefc Beugnijfc für btc frttf)oIifd;e ^Krd^e fetten ,
«nb Iiüfftc ft'c fo |'d^ivacl;cn 511 fonnen unb 311 niruTen. Xscd)
tcrqeblicl;. 25i'o auf' Gnbe anbcrre ileibniij bi'efe ©efin?
lujngcn nicl^r, me e? bei- 23emcvici' u^oI)I r.icl; bejfer, alö
id; wuf,rc.
3m tSii>fjrcd;fer mit S8 öffnet uon l69l Me 1694
!ommt/ trcil ü^eibni'li [^icn'n iin Getuen n?ar, wenig übet
bic pab(tlid;c @en>alt üor, wof^I aber ba^ cbi-ensjoUe ^^u^*
ni^, tia^ 9tom berrfd^eiibe 9.^i:pbi\uid;e miilbiUige (SSiief
Dom 13. 3»H IC92, oben §. 13); unb fd)on fruber im
93nefc t»om 29. ^September 1691: baß »> iScinev j^ciligfeit
c5 juFomme, 5i5ifd;bfc anju crfcnnen unb ju fon^
fivmivcn (XXVI. Q3. oeuvres cIcBossuft, e.lö8> 6. I6S
nennt ev 9iom bie 5}ietvopol!tan?ii-d;c bcr üßelt. 1694 gvab
l^cibnlB ifCif^ UnftCvbllcOc 5i'Cvf: Codex diplomaticus juris
gentium mit cinov üovtreffIid)cn , bcr 9teIii)ioftrat ;l)rcy 33cv*
faffer^ cntfpved;enbeu (Jinleirung bcrauf^, bic aud) ^ors
tbolt, feiner ^ricffamnrfung jur 3icrbe , im Ul. ?5. miu
tbeilr; barin wirb mand;eö unebcrholt, ivaf wir mi< bcm
ßafaviuuä au^jeidjneren. «Die ßOrifccn , helft c^ ibei
^ortbolt, ^. 14^), bi^ben noc^ ein anbre*? cjemeiH?^
f d) d f 1 1 i d) e e 33 a n b , namlid; baß> (^ottlid;e pofitiüc 9ied)r,
wcld}cö in bcn [)eHi^en (2d;riftcn entf)alteu i\l, 3" biefcm
!amcn i>ie hh- Kanonen, n>eld)c bic gaui^e ,^ird)e
angenomincn hat , unb barauf hie ^abftlid^en Dicd)te ,
ba ftd) Könige unb -l^olfer unterwarfen. Ue^erban^^t, unb
gewip nid)t ofjne ^^ernunft, gefd^ib e^ lange l^or tem
^d)ii^ma bcö üorigen 3^bi bunbertß , bap man
eine 51lvt gcmeinfvljaftlid^cn *Staatei^ aller c(;rifflid?en ^>of^
Ut onnabm , beffen i?auptcr im ©eifllidjcn ber l}bd;«'
^c 35ifd;of , im SUeltlic^n ber .^aifer wäre.«
3'in tVvihie 1607 fängt t'iiö uiifenn 93vaunfd;\veig>5BoI-
fenbuttclfd^cn J.'pi>fratl) uub aSiblicthefar t>on bcm ^pevjp^
2intiMi Uliicl) aufgetragene ©cfd;äft nn, il)m iibn feine
grofje OicIigioninUi.qelcgenOeit th'ntlii beijulleljn. X)i*^fcv >"Ci:
ligiofc J5ui-ft Oarre, um'c er in bcr 'iionebc 311 feinen funf=:
3 i g i)?? p t i ü c n , \v a v um b e r 'ül 1 1 e i n i g e r b m i fc^ ff an
1 1) 0 1 1 fd; c © I a u b 3 u e r ir a li I e n , felbfi fagt : »» ?}? if
grof;em Jlcit» / <^'i»rt unb Gnibfid^fcit viele ^abrc bem
UMl^ren feeligmad^enben G)Iauben (bann idf irujjtc wolyl,
bap nur einer fei)n fbnne), aufijufunbfd^aften, 3U i'iifcm
ßn=?e ivxk Uniycvfträten befud;te , ganje S5ibliinfiefen
turd;gegangcn , iMelc CLMitrei^crfiftcn , fiMvobl fat()oIifd)c
flli^ iinfatOolifd;e , bie v»pn jeljigcn 6}Inuben?ftreitigfciten
gcfd;riebcn, grlei'en, üielc .'Doftores? unrerfd;ieblid;er S^cliü
gicnen bofiagr, (bte »löa^rl^eit jeigen i>k 'idvkfc JiJcibs:
ui^cn^, T. J. Äort{)pIt 4- bff^ 15), ben bffcntitd^en üon
©[aubeni:^fad}cn gebalfeucn 3>ii^putaticnen beige\"Do()nt, ja
auc^ mit ben i^ornebmften jebei' (i)Iauben?*©es
n offenen bcfunbne öefpradyc gefur)rt (ftd^er alfo
aud) unfern pfer üielmebr feinen l'cibni'ij böruber cfrerö
gel)[vtt unb nv.t iOm bicfe nMd;tige ^adje überlegt, ba er
^en 25ricfrrcd)fel mit ^pcliffon unb 93";fr»ßt fanntc)»
(ii- fieng l697 bamit an, burd; 2tib\\i^ ein dx e \^ p n f u m
»on 3« Söbriciu^^ unb .X). <od;mtb über eine »pn einem
refprmirten I^beplpgen jugefc^icfte 31b()anb;ung 3U fobern,
rck i>ict'' ber vierte unb fünfte 23iicf fd;pn aui-rpeifet. 3"*
gleich wirb aber aud; fc^pn cineö onbern 2(uftrageö gebadet,
über ben man eine mebr bcm 3we(f beö i';>cr5pgv' ge^
eignete 2(ntivprt erwartet. Unb bicfer betraf, wie ,^oy
tI)Dlt felbft vevmutbet unb tic ^olc^c ^eigt, t\e Unter;:
fd)eib ung&Icbreu ber ^atbplifen unb ^\otc)tanten. Diefeu
Qluftrag würben n>ir na^er fennen, wenn Ä o r t b o f t ^ e i b^^
LXXV
lu'feeni^ SSricf, t>cn ^Vina batirt, f^atrc mirtlicifen nn^Keu
p^cl• föimcn; tcim auf biefcn bciicOet fiel; ^cl• öd^te, wo,
UMC fd;on im tnnhcij^cbcnben , bei- ^?cr5og genannt UMvi?»
3n Mefcnt ad)tcn )övicf<i nun ift tic fd;5ne «Steile , ivclcl;c
i^eibniö ben übrigen fünften b^i^ neu ju enürcvfenbcn
SK c |> p n f u m i^ jugcfeUt 5U u^erben tt)un|'dK, in bcm er fagt :
„ In pciucnsi epistola venerat mihi in meutern suggerere,
ul majoris claritatis causa talia fere adjicerentur circa jus
Romani Ponlificis: Cum Deus sit Dcus ordinis, et corpus
vn'iiis Ecclesiae catholicae et apostolicae (irelcl^C lU .©eutfJ/*
lanb fann fid) fo nennen?) uno regiminCf Hierarckiaque
vniversali conlinendum juris divini sitf consequens est, ut
fjusdem sit juris supremus in eo spiritualis Magislrafus ter^
minis se justis conlinens ( haec verba nunc addo) diiectoria
potestale, omniaque necessarla ad explendnm munus pro sa-
lule Eeclcsiae agendi facuüale instructus , tainet^i locus et
sedes hujus potestalis in lilctropoli christiani orbis Roma ex
humanis considerationibus placuerif." *) 5)a^ UUb fo
n^eiter jeigt, fcap bauen fcfjon im 33riefc lum ^^ema luib
*) !Der ^ofpreMgfr il (gtnrf g^hU ben (\r^^tfn%U\l biefcc
(SteUe @. 16 tfö @Qf]nia|?((! a\\c: „T)q ©ort ein C*ort
i>ec Drbnung ift, unb bec Äorpt-r einer einäiflen fo.
tl)o(if(t)en unb öpoflolifcben Äircbe, ber burtb
fine flllgemeinc bifrarcbifcfcic Sligieruna 3u-
frtniniengf bniten »rerben füll/ gött (leben SRfcbte
ift, fo fol.jt bnraup, baß ter bccbfte DD^agiftrat/ ber
in flerccttcn (Srdnirn f;cb HU, in bemfilben eben bef*
ff I ben Slecfcffö fri), mit ^.anorbnen ber ®en?aft/
vnb mit ber Sraft verfcbfn ift/ allei O^otbtrenbirtf /
um fi'in Slmr für \>ai SBobl ber Äircbe iu frfiW--
l f n , i n 21 H g II ^ u n 0 a u l) r i n <) e n. "
no^ von andern 5)^unlten i>lc 9icbc anir. öciiMjl ein cjvpj^w
9?cvlu)"l am ?8erliifte biffci^ Sjn'efef^! ?ci6nilj fal)vt forty
ill^cm er bitter: «ba|l Jabriciu^^ bei gej^ebncr C^Ici^en*
bcit taiwiif 'iHM\id)t ncbmen mb(\c> Denn bcr erKiud;tc
^?erjoi3 ^^^^''^ barauf jubnmqcn, ba^ öorjii^lidi ihmi bem
(j&cl^ftcn ?n?a(3i)"irate in .qciiiddjeH .^inc^en 9}?el-bung ges^
ffl)obcn nn'i)7e, unb Mei.^ \vo\)l mit ^lecl^re. S)enn iu
jebein «ctaate, alfo lUid) In ber c{)ri|}(ic()eii ,^ird^e, mu^
nad; ber Qlmreffung baö 9\ed;te, ein bocl)fter ?}2agirtrat
fcj)M, er nirtg nun in einer ^^erfon, ober in niebreren be<=
fteben. Sm letzten galle jebocl) fe» e^ naturlid;, baj5 bei
einem ba^ dicd)t cinee Oiref .'orf^ ober bod)(len
?)l?agi|^rat^ fej), baö jebod; burc^ ge^vifK öraujcn ein*
ge)'d)ranff fet>« gerner jeigt biefer S3rief, bcif} Scibnilj
tk ©innblinicn 3« btefcm 9ic6V>onfum beutfcp , nad}
be^ i^erjogft ©in«, feinem greunbc 5U<]efd)irft, nnb jn^ar
ibm fretgclaffcn babc, juiufel^en, iregjnfaffcn; ju anbern,
unb fo latetnifi^ an ben ^perjcg, ali^ feinen 5(uffat^, ein*
jufenben, womit fte (bcr i?ir^cg, Cafirt unb er) un^bf
aufrieben fei)n irurbcn , iveil fte trupten , bii^ ibnt ber
pu^ccf (bicfcy ©cfc^aftc!? ) fclbf^ am .J^evjcn liege, bod;
ha^ Selb n i ^ aud; gcun''infd}t babc ;, 5 ci b r i c i n ß bolte
fiel?, UH'nn e» ibm nui; erlaubt fd;icuc , a.n bic *^orte fci^^,
«er bcutfd)cn ©runbliuien ( biefer 23ricf ifl t>on 1698 , ben
22. Jfbruar); tod) erlaubte er ibm im neunten ^Briefe
:ne()rcre greibeit (UM'r mertcn weiter unten fefjen , rrie
^abriciue Aber tiefe (Saebe badete), ^m jcljnten S}riefc
bemerft Seibni^, wenn €alivten feine gormel vom
gottlid^en 3tcd;te nidH gcfalte, fo mupten bic (5)runbv
baruber bem 5?er^og tjoio.elegt werben , wieberbolt babei
ben fd;on angegebenen Untevfd^ieb , t(\^ jw^r ba^^. 9\ed)t
fHmn^ (mmlid) öuf ben 61^ bev ^rd;jlten 9??agiflratur>
txxVit
t«enfd)!icl^, fic fclbjt aber g&ttlic^crt SRecf)tc^ {ex).
S>n cilfrcn unb jivMftcn 93riefe ycrftdjcit er/ ba^ 2Ibt
9)? plan IUI qanj mit ffmt ()icrin glcicl)cn (cinnc^ fe\>
dv irai" eö fcl)oii/ al*^ bei* UMe feine Cogiiatloncs privaias
( Oeuvres de Dossüet, XXV. 267, 270 Utlb 272) bind)
XcibtiiB 23offuctcn jufd^kftC/ wo er bcni ^^abjt ^\e
Gewalt c ! n nui ni t , bte v'i'^^f t-'ftrtntifd^en ^^-cbi.qci* in
bcr S'bc iingefrcrt ^u laiJeu/ biß bi^ö einer conciIiarifd)en
(Jntfd;eibinig öorgelegt iriubc. SBurbtge ftd) ber ^abjl,
bfefc unb einige cinbere ^ojTnlafe/ 3. 05* t>pn bcn bciben
©eft alten, «insug-el^en : fo werben i>k mit il)m gleid;*
geftnnten ^"»roteftanten ben ^>abf! aU bcn ebevflcn ^a«;
triard;en unb erften Q3ifd}of ber ganjen ^ird;e
I) alten unb ebren, nnb i!)m in getftlid;cn .X)in?
gen ben fd)ulbfgen ©ebLn'föm leijren m ollen.«
Xieö Ijatti er fogar mit tcn anbern S^b^olögen üon Spaw^
«ci?er fd)on früher in ben an htn i)cm ,^aifer Seopolb
3um Uöerf ber ^Bereinigung beüoUmad;tigten SSifdiof öou
S'^eujtabt 1691 eingefd;idten Siegeln gefagt^ weld;e bie
j^erjogin v>cn Äannoöer unb bernad; Seibnilj (33rief udut
29. September I691) an S^offuct fd)icfte unb gutf»iefj,
inbem er im folgenbcn 93riefe an 9}?abame be 23Dincn
fd;reibt: «Seit bem (Soüc^uium ju SKegen^burg fej) n{d)ti^ un*
ternommcn u>erben, \t)aöfid;au6ful}renlie|5eunb benörunb*
fallen bciber ^artbeien angemeffener tx»are. « (Oeuvres de
BossuET, (S. 170, XXVI.) «3n bem, l)cl]i cß , wa^
ttieber i>lc Sd;rift, nod; bie Äirdb^ entfd;ieben b^it; mup
taß Urtbeil be^ rbmifd^en ^ifd)ofc^, rtU erflen
unb (bod) und) menfd)lid;em Diatbe) bc'd)fl:en, ber
9)?einung jcber ^riöaten, n?eld}e eö aixd) feigen,
Dorgejogcn unb ibm bar in eine fromme ©lau?
big!cit, unb in allen geiftlid;en unb erlaub?
txxvirt
t c n D I II o( c u (^ c h o v\an\ g c I e i jt e t w e 1 1» e n. « L. c.
XXV. e. 214.
Sin 3af)rc l6Q9 frfjrcibt Jcibnilj an grtbiiciu^:
»vX^vifj ol)ne ©urf^eifiinj} ^ee ^^apfte^ 'oon ben Äar()olifcn in
fc^ei- ^Seieinigiwuif-facOe nid;tri fcftcjcfeljt werben fbnne , unb
im folgenden aiipert er j^rcir ben >lBnnfc^ , ba^ ber ^Vipir
feinen Oilaubcn an feine Unf el)lbavfeit fobcrc, ja ihm
enrfage,« (bay crfre fjat er al*3 einen ©lauben^artifel nie
i^erlangt) boc^ fel^t ber febv nnd;terne 5J?ann bi^ju: «er
genaue fid; nid;r 3U behaupten, biefe gobcrung fc\) notb-
n>enbig.« 2lbeimal ein 2Binf, nid;t fo »erac^tlid; iibev
biefe tbeoIogifd;c Sebre 5U fpved)en!
DJicrfaMubig unb unfern gebrenianern genji^ nid^t gun*
ftig ift bie 95emevf'ung in ber ju^citcn .T)i|feitaricn De acta-
Tum puhlicoruin usu, tit IHH" beUI H. ^anbC Codicis juris
Gentium 1701 ftebt , unb aud) bei ^ortfjclt in. $5ail
©. 168 5u lefcn ift. i^Da 3« jener ^t'it 1276 (alfo lange
üor ben beutfd;en (ioncorbaten unb ben Äcnftaujer Defre*
ten), hti ben geiftlid?en Sßablen nod; oft bii '^iW'^c Qcwef
fcn, n;d;t allein, n>eld;e6 ber gibpevc übeilr fonbern aud?/
wcldyC? ber beirre fei) (quae sanior ber ücrnfuiftigere) /
ber ahcv für ben b c f f e r n g e b a 1 1 c n ro u r b e , wtl^
d)er be^ ^apfte^ SBe bigefallen battc, tvobcr
bann aud) nad) unb nad; fc\n grope^ Slnfeben bei ^öci-ges
bung ber ,^ird;enpfrunbcn entüanben ift.« S. 193* •
3m Sabi'e 1702, fdjreibt er an gabriciue, fn 25e*
treff ber Fird>lid)en Otcgierung^^avt, t)a$ bic gemäßigt«?
tnonard)ifd;e, \v>ie )ie Äatbolifen annci)men,
angenommen iperben fonne.
2)iefer ©elebvtc gab fuij barauf feine Consideratio va-
riationum 1701 3U Ai)clm|tabt l)evaü§ , bie, voic roir im
v^origen §. bevren ,• ^eibniii aufcrprbentlid; lobte, unb
LXXIX
i»oc^ nennt er fccnin mit ben 5Bürten bc^ (Jrrtömug ten
^ci^^ii bcn vS t c I { t> e i- 1 V c t c v (2 1) v i ft i / flitd) f^abc es^i nid)t
üi'el auf ftd; ihm ^en ^viniat ber £?rbnung auö gottli?
clKin 3^ed;tc ^u^ufd^iciben.« €'v cwerf'te babuvd) bieÄIa?
<5en bei- nnfdjnlbigcn 9?nd)vid)ten v>m 1705, unb bcr fid)
unpartbeiifd; ncnncnben Äivd^cnbiftr.'c U. <B. 871, tro i^m
iiod; anbve t>ert{;eibij;te 1 1 Sel)ien ale Syncretfi^muf- ^uge?
ved;nct n^cvbem 9Beit entfernt bie .^ e h- e t a l e bev ^apftc
mit üi^uthern ju üerbveiinen , ge)tcOt ev> bö$ bi'e jej?
Sige SuriöfM-ubenj ibncn i>i'eleg üerbrtnfe, nnb ^atte
«in gvüße^i vßergnngen an ber 3(bf)anblunq t>pn bev pap:»
fteinbcn Oied^t^gelebvfamFeit, \vdd)t .Äaftnct iTjm ^u*
<5cfd;icft fjatte. t33rief an biefcn ü^elebrten t^om 12. Qlui^uft
1711). .^urj t>ov feinem 3:obe nod; fd;vieb er ön S^(f
xai\^ ben 2. 2Ingu|t 47j6: «O^ur ^Sotinfanern ober
Qlntitrinitaricrn fonnte e? ycrtbeilbnft fei;n (convenir)
fId) um' ber ben ^apft mit ben Surfen einjulaijen.
2)enn ihre @rnnbfa(?e ftnb öon benen ber Xurfcn nid;t feljr
t>erfd)iebcn.« 2Im (5nbe be^ 58rief^ gefeUt er ben hciben
heften ncd; bie g a n a t i f e r bei. Unfeve neuen ^apftfcfn*
be, unb 9}?al)LMncb?frcunbe , iriflfen alfo , roc^in fic ber
gro9^ Seibnl^ l)infcl?t. *)
*) !Da§ bcr gtcge ®coltu« n)ie ^eifcniß übet ben H^M
bactte, ftobeii bie fcfcon citirten Si'jgniffe beroiffen @. «36,
£y3, 514, n)o man glauben foUtf, EeiüniR t)abe i!)n »oc
Slugen gf()abt. ?0?r()rere C^tiUen tüi'bft man m bem f(b6<
nen SBerfe: Des deux puissanre«, T. II. 499, itorauS
Jcb nur eine ©tiUe flu^()ebe r ,/3ct rconbte micb jum i'fj
frn berjenigen ©ctriftfteUf r , bic, obfcten einer onbern
Äircbe 3ugert)an , bccb geneigter roorcn / bie (gpalfungen
a« &ei(en f aU vi «ntfitjclten. 2)« \<i> mi(b biefer Untere
t-S:x^
2) ^iicl)C unb j)icvrtrd)ic.
9(uy bcm ©efagti'n cif^ellct fcl;on , töß S c i b n i (} , \vit*
fuvt)tinfl n>i^m^te/ fanb id), bnf; fit- oU^ (I* ^o^ln bemüh:
tfn / bomit ' bo bie alte £ft)rf fo QHt bffctoff.n unt) nie
umnbrod}i'n roorten ift^ nifln aüt »on mir biirerftm ^in=
fcfrnijTe ouö b^m 3Bfge rdumcn muffe. Damit abft t\(6
auc SSpfinifiunfl fliif eine erfprifsficbe 2irt nefcbfN » fo
nui§ten nicbt ßinjtlne , fonbeni Mt bie ndmiicten SBffie
bftfiten. !t)eri'ii »jab eö ober Drei: enttrebec baß ^nfes
()en ei'neö fluten «Pabfteö, ober in einem pdbdli^i-n
Snterregnum (intcrp.-^patu) ein, nad) ben ß^efeijen prr.-
fammelteö / aHijenieiniö (Eoncil , obic Untcrrebiniflen ber
Siebenten, melcbe fie ben Q5ifcbct"en mit bem 2BiIIen
mittl)eilti'n , \>a% baö lU'berbad}te an ben roraiTcben
(gtul)I, ali baä QSanb ber Qin'\(\ieitf gebracfct
werbe. 3* rebete noct) barübet mit t!ortrcff(i(J)eti 3Kcn=
nern, tt)(Hö Xt)f olofieti ^ tbeilö ^olitifern^ fon^obl von fc(=
(Jjen , bie bt-m ri'mifd)en @tul)(e eroeben, n(^ ficj) bon ihm
getrennt boben. Unb i(;r ©utncbten mar i>aß ,ndm(icbe /
aU iinei gebac^ttT ©cbriften. " Votum pro pace, T. IV;
opp. Ed. 1679. fol, @. 655.
fei ring, ber ifn QJantbeon Seibsirjen augefeüte
iefl'ing/ fngte bei ©elegenbeit ber DitiiVn ber ^.bae
00m ^(tweißec ÜDiitller; „(gfi fep eine unöerfcb^'nue
Äct>mei(i)eld gegen bie Sürflen , reoö gebroniuö unb
feine Slnbangec bel)ßupte?en. !t)enn alle (grunbe gegen £ie
Strebte ber *^:'dbfte fepen eniroeber feine ©runbe / ebec
(0 bcg unferc ®ro§en bocb bieö ttob( beb.cbten!) fie
gelten boppelt unb breifact) ben Surften felbft.
begreifen fonne bieö ein jeber / ba§ eö aber no4) feiner
6ffent(ict> gefügt bobe, unb attar mit aller QSunbigfeit unb
©(tdrfe ,. bie ein fol^er (Sigenftanb gokttet unb »erbienet^
unter fo oielen/ bie ben bcingenbften QSeruf baau gel^abt,
tiefet fet? feftam genug/ unb ein ftufferjt f(t> Unimex
I.XXXI
OJvctiiu^ ni Voto (]e Face, ©orrcbe *), b:e gf'ttlic^e
«Stiftung einer, uut» ^\x\u- cfncr einjigen, wahren
Ätrcl;e, unb bie S^\evavd)ie £>cr ibmifd^en Äircl;c au*
mhnu ^khc §. 7, 8, 10, 14. N.' 1. 2)oc^ fommer. ba;«
fiir nüd) befenbcrc Stellen üor.
Sn feinem ^vlefe an 5l}?abattie be 25rinon, 1. c. 163,
fagt er: «Sd; bin mit ^eliffon einig, taf} eö eine nnb
eine ftd)tbare ^ird;e giebt, unb man fid; bemufKn mujfe/
ftd> mit lljv ju vereinigen, unb ©.171, meint er, bfe
^M'pteflanten ^(Y>cn nidjt aiiffcv ber.^ird^e, weil ftc
glaubten, nid;tii iviber hu tranrc l^ebre ber Äir^
(^e an5unel}men; ©.173, ba^ man bic Slrennung
mit allen unfern 2;()rai\en nid^t genug beweinen fonnc. «
SBoju S!(;ranen, wenn ey mcbrere Äird;cn giebt, wo*
3eict)?n. " l\an febe grifbr. ^einritD 3flfobi famrat^
licbc 5ffifrfe, IL S. ©. 384. !t>o(t> barin irrt £effinfl,
t)o§ feinet »er i&m barübec cfFcntlicb gffprocben babe.
(9}iön fd)e nur ©. 9 unb -^S QSflfudjtuna beö 9vecbtögut;
ocbtenö oon !t)r. Äocb- VJlawi »S19.)
*) Sine bi?bfr fieborciibe ©teüe bob fogar ^ rn ö [ b in
feiner Äf^ergefcbicbte , H. 05. ®. 800, (juö : ,,2>ö icb ,
fügt ©cotiiiö, opn 2'Jnfnb .luf in ber bfil- ©cbrift uiu
termiffrn »crbfn / unb folcte £fbrec gcbabt / bie in gctts
lieben Dingen nict)t einig gercefcn: bflbe ict) (eid)t Sbtirü
SBiUen e tfßnnt , ba^ iianj'icb 52ifie, biet)on3bnifle-
nannt unb burcb Obn feli.i n)cr^fn rooHen/ unter
fi(t) «ini5 fejjen G'^'b- XVIJ. u. «. la) unb ntcbt im
^tvitn flUfin, t'onbern öucb in ber fic'ot baten ©eniein^
fd)aft (ßi:m. XII. 5, u. 1'. \\>), €ö ßcliel mir bfSajegpn
Mc ©cbonbcit ber alten Äircbe poctrefflicb ^
melcbe obnc Zweifel öie «(ls«ni«»nc a?rcefen.''
». f. m,
[61
tili man fclfg n■»ev^cn fann? yioä) fpatev, l7üG im 3fpril,
jiaiuirc er fi'e «eine 5lBunbc, 311 bcven ipeilnng t>ai" ^}nin\=:
fcn auft'oteit.« 3m S5vicfc ön 93üffuct uom J2. 3uli
:1694 (23. XXVI. e. 3H) l)ci|lt c?: «I5er gvepe ^i^unfr,
t»cn man von un fevcv ©eitc eingeht, ifl, ba^ man
ficl> aUßcmeinen ßoncilicn unb bcv I)ieravd[;ifd)cn ^-in?
I)eit unU'niMvfr.u 3» t>em ^IntijafoLM'te befcnnt ev, bai5
öie alte Äiid;e , bie an bic Slpoftel^citen fto|5t,
fcl;i>n fcl;ctnc (Seibnitj bad;te iroI)l in biefcm 2lu9en?
l^licf nid;t an Ximothcufi nnb 5Iituc<) ha^-> d'^jigfo?
4>at ci!io,efel^t 3U l^aben, — unb warn fd;iMi bcr neue
,tbn'i<^ Ciii^Ianb^i eö nid;t al6 'Bad)t eincsfi nid;t ^n bifSv^cn*
ficvenbcn gottIid;en D\cd)tc!5 anfeile, er i'od) bafur (;altc,
ba0 ci^ nid;t nur bcr cngli|"d;en Gonftitution, fi>nbern aud;
J?em SHt^i'^rr*-' i>^^ Könige angcmcUener fci).« Äa?
ber trug ev and; im ^rcuf;ifd;cn auf eine bif(^oflid;c
«Scrfaffung an. eicl^e Xl^obul^ ©a(tmat;I ©. 16.
3) Äivd^engcn^al t.
^a Ztlhnii}, \vk \m N.' i. Oorten, i)k Äird;e alö
bic g e i f 1 1 i d; c J)l a d; t aufteilt , fo Ijat er i()r fd)on i)a'
turd; eine n?al;ic Sunöbicticnegeivalt äugefd;rieben. X){e^
tl[;at er nod) meljrmaleiu
3m 23riefn3ed;fel mit ^elifi'on fagt er: »»3d> gebe
5u, t^a^ tk 53ovtbeile anbercr Staaten ber ^ird;e in
»orjöglid^cm ©vabc äufummen; Sie muil eine
CJcrcalt, aud; eine evefutiüe ©ewalt fjaben; im gc#
wififcn ^ime nimmt (^ott felbft bic ^^oUflredung i(;rer Ur#
tbeilc über fid;. Den 5}ürgefe|jten unb ber Äirdje ift man
meljr aB jcbem anbern GJe^orfam fd^julbigt^
^iejj Ijeipt öiel gcfagt unb id) fage et" boc^.« Oiiun» Han-
noveranum 293. 3n t>«r Sintipoit auf eine ^d;rift bei
LXXXIII
5(t)l>e %)h-ot ei-fcnitt er baö 3^ecl)t ^cl• (^vcommiinfca^
iiou \c\b\t .qcgcn 3iei]Cnten Coeuvrcs de bossur.r
XXVI, (£. 2S6). Sm S3i-iefc an 33ri'iicn t»cvcl;rt er bi'c
.itird^cni^cmalt iinb tf>rc (Seiifurcn, u^cnn fie nur fauiniifd;
iinb nic(;t ungerecl^t finö, clave non errante 1. c. 109 unb
170, tnjl er felbft ten tuMi üntl^evu ben vrotejIantiTd)ert
^luften nberlaffenen ^p(!5Fopalred;tcn md)t ijvlb wav ,
liiQt fein LIX. 93rfcf an gabriciuö ober öiclniefn* bai>
Uvtbcil aber ba^ Arcanum Reeium, \vcld)it^ er unb 9}?os
I a n gefiiUt l^aben. »2)er neuen Üieqel, quod Princcps
evangelJcus sit Papa in sua Dilione, inu|^ man \\ld)t miß-
l>raud;en. 25ei bcn i^erftanbiijcn r5nuYd;en Äatf)oh'fen \clb\l
ift Concilium universalis ecclesiae, Wo nidjt supra, i'Od)
mi)t infra Fapam. 2nfo ijt billig, t^a^ ein großer eüange^
lifcl;cr 5?crr in n,"'!d:)tigcn 9ieligionii|ad;en ntd;t ^lüev ijor
[id) allein tbue, fiMibcrn mit anbcrn cüangelifdjen ^otcn?
taten COmnumiciere, Ne rumpatur vinculum ecclesiae. u
Unb i>ic}c foUen iveljl ein Concilium universale berufen ?
e-in neuerer ^rotefrant fagt hirj: Sutljcr l)at bic »Staaten
yc»n bcr Äird)e emancipirt; ei> n^arc ju tvunfd;en, bajj nun
einmal t^k ^Staaten bie S^ivd)c von \id) cmancipirtcn,
(Sc^ubevof.
4) Unfel;l6ar!e{t bev ^irrfje.
3d) fel)C grof5C 2lugcn felbft bei einigen ^id) «cd; fo
ticnnenben, aber felbfl i>on ^H-otcfranten nid;t bafur aner*
llannten fatljolifdjen !Xfieologen awj bcr Usmer <cd;ule ;
aber fel)cn follen fie, ba|5 ein ^Tianu, ber fic aÜCf woljl
and) jufammen genommen, überfielet, anberi^ t:'ad)tCf
ah fic.
<Sd;on 1779 befennt Scibnil^ im fünften 5Sriefe ön
^?uctiu^v n^a^ fid; bic gottli(f)e5)prreFntng in (JrbaUunij
hJIL
öcv {atl)oI1fitc» itfvd)C offenbare« C(?)ci)l @. 103), unb
TOobiivcl;, al^ biird) Grljaltung C>cr ^d)ten Sef)ic ? ci- bc?
fe<inr, bail i>(^f)viftn!:v feiner ^'wd)C ivunbevbav ge(;enu>ia-*
t\^, fie legiere« (im Gcf^rad; äwifc(;cn einem Sdyuler
SocfiMmi? Jeibniljen^, im (Sic ijl II. 99 u. 108). ^lus"^
bcn nonveaiix essais, IV. 20, hcift (t>: t'^'^au fann rr»p()I
fachen, C'viil ©Ott bie allf^ cmcin cn (Joncilien bip^cr
i>pr allen ^^'i'tOu^^u'rn, bie ber fc l icjm ad; cnben
<lcf)ve entgegen fint», üerirahrct babe«, it>orin
er mit ??toIanui5 licgula IV., >x. u. X. ubereinftimmt ,
ter i\\xd) in feinen ^ritvu^ebanfen fagt, ^n\^ bie ^H-i^tefran?
tcn bic .iDecift'onen cincc» w a b r b a f t a 11 g c m einen C o n f
cil^ annebwcn muffen unb wollen (oeuvres de
Bossi.ET, XXV. 205 u.-.)l2); unb in feiner expHcatio
ulterior, ba|l Gbrifcue burd; alle ^abrbnnbcrte
feiner 5tird;c gegenwartig bleibt, unb nicmal
julaffen lüirb, ba^ bie allgemeine ^ird)e et?
wa^ auf einem (ioncil aueif^red;e, \vai> bem
©laubcn entgegen wave (XX vi. 87). ^ben fo fprid)t
Scibnil? \mt 5}^oIanuö tu feinem 25ricfc öom 29. <Seps
tember l69l / «>«> «i* ä"9ift^t/ ^^^ ^'^^^^ "if ctwaf^ in bem
nad^gebcn iverbe, i»aö t>on ber Äirc^e entfd;ieben
unnben, bci^ man bieruber n{d;t fapftulircn
Ibnue. — Um fein Äeljer ober ed)i!?mati!er ^u fct)n,
\ti\\\i man bie .^auptgrunb(al;|c ber6latl;olfcitat anncbmcn^
aU: ta^ ber S3eifcanb, u>eld>en @ott fetner Äfrc^c i>ixf
fvrod)en babe, nid;t sulaflfen rocrbe, ha$ ein allgemei:?
ncö ßoncil fid; oon ber 3ßabrbe{t entferne in
bem, wa^ i>aö S^tH betrifft (XXVI. l55 u. 1591._
2luf eine abnlid;e 9lrt rebet er in ber 2(ntn?ort öuf bfc
ed)riftbe^ Qlbbc ^pirot: «5?ierin, bcijl eö, bat ber f)eiL
QJeift J^orjüglid) bie ^öcrfammlungen , m\<i)i in feinem
9]rtmcn gefjalten werben, ^n-iyilciv'vt, iinb wi^hu firf) tio
güttlid)c SJcitiuu^ 511 crfcniieit (^lebf.« .t)ariev iTcnnt er t\t
©tatutcn bei- (Soncüicn, in cmcm f&nefc an 25offuct,
foId;c, bcnen nid;t 5U irtbciftefjen, md)t ju wlbevfpred?eiT
fei), irresistibilia, irrefragabilia (XXVI. ^. 575). -^df-
i'On bei- fran^oftfcl^c $8iffl)of im Senner 1691 gefragt ftatte,
i>b er bic 3"fkil^fibil!tat ei'nc^ «Ugcmcincn ^cuci7ö uldn }o
glaube, bap fogar, tro luoglid;, fte groper, (u beni o,m'
jcn, cbfcfjon nid;t yerfanimelreu ^ovi>cv ber Äi"rd;e evijiiic,
antwortete ber beutfd)e ubeilegcnbe ^p^ilofopl) , ba^ man
fogen fomie, 03ott Ijvtbc eine befonbvc Önabe^f ober ein
befonbveö 55erfprcd;cn tci\ vBcrfammlungen ber Äirc^ an^
i^eften fbnnen, iinb fte feyen bie (Stimme ber Äird^c ex
Cathedra. X)lc ^ird;e ubcvfiaiipt genommen fd)ien iinn
ein 511 unbcftminitcv S3egriff. (i'r gcftebt babci, bö^ eö
fd^wer fe«, an bcm bfumenifdjcn Slnfe^en ber «Iten (Son«
cilicn toon ^Vma ober (Sftlcebon ju zweifeln (Hist. de Bos-
guET IV. 190 u. Oeuvres XXVJ. 183). X>c^ Über obigc
gragc »on XcibniB an S3offuct verlangte Sluffd^lujj
fd;eint jene S3ebenfltd;feit gehoben 311 ^aben, ba ber ^H-a«:
lat ibm fc^reiben fcnnte : «2>ictenigen, wetdjc wie Sie,
mein .^?err, bie fird;ltd)e Un tra g l td^fe it [^cien>
tten unb fid; bcn ^oncilien unter\i''Crfen*t , unb
»ieber: «-JJJan mup nlfo eine ^Bereinigung fud^en, vocU-
d)t bcn großen ©runbfalj ber fird)ltd;cn Un*
fef)Ibflrfeit, in weld^cm *3ic mit un;5 üb er ein::
fommen, ganj unöcrleijt la^tu (XXVI. ®. 237
«. @. 292). 9h'e bat £ c i b n t i^ bif fem Uvtbcil 23 0 f f u e t ö
rtt)iberfpvüd;cn , iM'cImcbr im 35riefe üom 1. £)!tcbcr bie\?^
3abr^ vrotcftirt, \^a^ , wenn er öim nbertlüffigen <Jntfd;ef^
tungen gefprod^en babc , er nid;t, ivie 53 öffnet c^^ ycrs?
(^anben, Äivd;en;s ober allgemeiner (Soncilicn
G'iitfdKi^ungcn, fonl^cvii jene ciiiujer ^ftrtifular^;^\)iu'»bcn,
bn ^Vibftc, ober ^cr J^oftoicn gemeint l;abc (ibid. 2^3).
5'a Ve!(Mii(^ naOm nun a\\(i) bie UnfcI^Univfcit ^ev jcv?
ftrcuren .^ivcljc nn, ba er in bev 2(ntuiovt nnf Mc (ScOrif!
ifct-' 2U>bc ^>ivpt gefte^t: «ba0 bic ^a[)l bcr auf bcn (ccn^
cili'eu üerfamnieltcn 53ifc(?pfe nicl)tö tf)uc , rocnn nur bcv
^({faü (bcv ^ivd;en) befannt fe» ((S. 27S). 3m 33vic{o
nn 53 offner Dom 23. r^ftobor 1693 beflagt ci- fcgar, bnf3
bei" Q3ifd;of gci^Uiubt ju l)aben \d)cin(, »>er unb 'i)VoIiuuu>
UMuifcljc, man gebe farf)i>Iifc(;er Seitö .X^ecifioncn auf,
riH'lcfte fic aU^ (tipn einem (^pncil) geaebeu annahmen,
ober aucl) bicfe I^ccifiüncn in Siuct'ficOt bcr ^rctcfrantcn
fnf^pcnbfvc« (@. 326); unb 328: »»(Sjott ntup bic ^racjc
burd) bcn Scljlnj] eine!? oUgcmcinen ^-onciliv weld;cm man
fid) fd)Dn öcrbcv untenrorfcn bat, entfd^eiben; unb obfd^on
jebcr (v>on 5n?cicn ^^avtbeien) i>i>i'aui^fe(}t, bat-' (Eoncil werbe
für bao fprcd;cn, irafi er für eine ^?eil!?ivaf;rl)cit rtnfiefjt,
fo ijv bod> icber i>crfid)crt, ba^ bicfcf^ ^oucil nid;t
fe()Icn fcnnc, unb baj5 ©ott feiner 5lird;c bk ©nafce
erzeigen iverbe, ba0 er jene, ireld;c folci^e gute OJefinnun;;
gen (jabcn , bewegen werbe , bem Srrtljum ju cntfagcn ,
fobalb bic allgemeine Äird;e wirb gcfprod;en
fiabcn.« 3m 53riefe an bic Jöer^pgin üiMt 95raunfd;weig
i^om 2. 3idiu!^ l69^ briidft er feine grope 23ercl)rung gegen
bk allgemeinen (ioncilicn fo an^: «9]id;ty auf bcr S'rbe
wü unö t)ere()rungöwurbiger fei;n, aU bic Gntfd^cibung
eineö wa()v()aft of'nn:enifd;en ßi>nciliumf% " d'nblid) im
abriefe t)om 14* Wlai 1700 nimmt er an, bap bk ange=«
meine unb jTetc d-fnflimmung bev ganjeu .^M'rs^
d}c bic unfcfjibarc Siegel bcr 0Hauben5waIn-r;eiten
fevje. Qx gcfteljt babei, ba$ feine yollifommenc Giu!«
:i^immun9 iiot^ig fcv« (1. c 392 u. 408). S^öu fön»,
I.XXXVII
m6|T beit oben cftirtcn «StcKen tön 9[l?Dhtnu^, nccl; nicl)^'
verc bei aSoffuet tu bcn clthten Rauben, Hx^ct beim
Slbtc ^xtdjti, §§. 39 n. 73 beö 5i'!Ct'^»^^J'C"ef)mcn^ ,
imb Oierau^ iTjve Uebeveinftimmiiug in tiefem ©vuubj»
flvtifel beö ^rttr)oIicifniuf> fefien. 3cf) gc()e 311 einem
mibcrn iiber, namlicl; bev Qlnnaljmc bev ap oft olt feigen
X r a b i 1 1 p n.
5) ^ r a b i t f c n.
<Bd)on in bcn §§.8, 9, 10 unb :11 Um fte, aU i^oit
Jcibnilj angefu(;it, vor, unb jirar alsSSSeuiei^ ber 2IecI)ti-'
r;cft einer Seigre, alö eine 0uelle, auö irerc(;ev wir bie ;0f^
fenbarung fd;pv>fcn. 9üfo nur nod) ©inigeö! 3n ber ciV
tievten Sfntwcrt m 5lbbe ^irot, beißt es: «3(I(ei^ tröö
jum gottIid;en (^Hauben gebort, ba unö neue £)ffenbarun<'
J5cn rnangeln, fonnen unö nid)t anberö aU burrf) bie bcili^
gc ^d;rift ober burd) bie Xrnbition bcr alten Äird;e äufonts^
tuen. Oeuvres de Bosst et XXVI, ®, 2Sl unb 3^9/ im
Sßriefe an 25 öffnet 11. X^cceniber 1699. '»Sie gröge ift»^
ob bie alten 9\eüeIationcn alle in ber bciligen <^d)v\ft ento
balten ftnb, ober ob ft'e ivenigjicng eine apoftolifd^e
Xrabition für fid; b^iben. Sicf? leljtc ncbmcn
felbft gemafjigte ^^roteftanteu an.« 3n einem
^Briefe an 2(rnalb, glaubt er: »»bnjj man ouf» tm
@d;riften bcr Ungläubigen eine irabrbaft uninberbare Scftr«
fammhmg mad;cn fonne, fonberbar, ircnn man tk Stel;«
Icu bcmerf e , \veld;e m it ber X r a b i t i 0 n bcr fatl^oli'*
fd)en Äird;e barmoniren.« ^-r felbft barmoniert in
.bicfem ^^unfte mit 5??olanufi, bcr in feinen Cogitaiioni-
bus privatis ucbfl bcr ^d;rift aud) ben (Eonfenv ber al^
tcn ^ird;cn ber fünf erften 3abvb"nbcrte t>on bcn ßoncilicn
«aB Sunbamcnt unb 9Un-m tvill beachtet roifs
I
fcu. « S3orf)Ci' l}ei\n ct': »-»bic gcma^i^tcin ^rote)kntcii
iie()mcn nn , bap umV n:d;t öUcin bie fKüige @cl;rift felbjt
bcv U c b c r 1 1 c f e r u n (; fc(;iilb:3 ftiib , fonbern aud) in bcii
gunbainenrvilavtifi'fu bcn ad;tcii ort() oberen ©inu
b c r S d; V i f r , anberc Dinge , b ic fd)i>n ß a l i r t , S^ o v f
neui> iftib Q.ij€mnH} bcmcrft Iniben, ju übergeben, vrel<=
d;e man niu- ani> ber Xrabition crleiincn lann.« (I. c.
XXV. e. 3^9 unb 311) *)
§. XV. %ud^ in einzelnen X)cgmcn.
2Benn nun ScibniB in ben i^au p tgrunb|'al?ett
tnit bem Äatbelicij^mus ubercfnftinnnt, fo \\l es» beinabe
«berflii^ig in bk einjclncn Dsogmcn, tvoiin er mit bem
üLM-juglid) beutigen ^veteftantitimui? nid)t einig n?ar , ein«*
jngeben. ößenigften^ will \d) mid) nid)t fo lange babet
«ufbniten. £5veifaltigfeit , G-rbfiinbe unb 5iJeifobnung
bnrd) ^'bvii^ui^, 31auf aU 2ßiebergeburt , gcdl ber Sngel
unb ^^erfud;ung üon bem Teufel, felbft (Jx'orcic-ittu^, veeKc
®cgenn?ort im Slbenbrnctbl/ \<^ XranC-fübfuwtiaticn finb
iric bie S^hUt in htiilang(id;e '-Betrödptung gekommen üoti
§. 8 hi^ 12. 9^ur euva§ irenigees t>om ^ieiniguugä;*
orte, §. 13. g.
*) ©rotiuö wibi'^ Sviöet bctjauptet, bü§ bie ^Scfctift flUein
nicfct binrdcbe / fonbern tö6 bie Srßbition notbroen»
big feij. SKon fibe OUCb fcÜU' Prokgomeua iu librum
de jure belli et pacis @, lu, unb ffinen 55riff an Up;
tentogflirb »on i')«/» 5 3uni @. i?oS Epp. Eccle«astic.
praesf. virorum , niMicb Votum pro pace, @. 1S7. '
■^lieraanb bat b'c ^ictbroenbisfcit bcc Srabition nicbc be:
aiefen, qH Üeffing in feinen ©citiaaen, IV. iSi. V.
177. VI, ib.
IjXXXIX
tf. gegfcucr unb ©cbct füt: öie ?öevfti>v6cncu.
^?icrüber trar Setbnilj lange in bcr 5}?cinung , taf, eä
in bei- alten ^i'vclje (^rabftion) feine ©eiri01)cit für
ftd; aufmcifcn Fonnc, ba bie 9??c{nungen öcrfdf)icben gewc*
fcn , folglicl; feine a p o f t o I i d; e X v « b i 1 1 o n ju benteifen
fet) (tvoiln i{?m aber felbft Äintbolt nid;t fc^eint beiju*
flimnien, inbem er bie altcfceu 5^ater bafur anfiilnt, I. 2?.
ber S3i-(efe 3 ^ unb 35, mit ber Olote). Unterbeffen geilebt
£eibni<^ fd;on im Sabv barauf 1700, im 37. 58viefe;
5» Ucbvigeni? getraue i(fy mid) felb|l iiid^t ju fd}wpvcn, eö
ge6e nid;t dtwa^ bem ?^cgfeuev abnlid^e^. 5lbcr tkfe^i
fOJitteljuftanb ift eine bunffe Sad;e, imb ttid)t genug
Cölfo bod; in ettwaf^!) gccffeubaret.« QlKein anbre ©teU
Ten jeigen, ba^ Seibni^ wcnigflenf^ fein 3(nalt.''gum be^
gegfeucro annabm ; Äarl griebrid) üou ©erault,
in feiner Urfad;e beö Uebcrgangö jur fat()oIifd?en 9\eIigion ,
Citiert baö Otium Hannovcranum, (^'.178 uub 179. 51*
tcfiniö ©d;war3, ber aud? t:>on ^>roteftanten gefd;al?te Q3c?
«ebiftiener, in. ^. feinet ^?anbbud)6 ber 9\eligion , fn()rt
folgenbe Sßortc Seibni^enö an: «Tempus purgatlonis
tarn est diuturnum. quamdiu opus est, animam in infcl-
ligenda satis pn'stini peccati fiui malitia versari. « i^ie
^cit ber Steinigung bauert fo lange, aU notljig ifr, ba^
i>ic ©eelc bi"Ki"gIic^ bieSSof^bcit ibver vergangenen (giuibcu
cinfcfjen f onne. « <Ecin <5reünb ^ a b r i c i u t-' , iu bem t>iMi
£eibnilj gutgcl^cifenen $8ud;e: Coniroversiamm , be*
jeugt, baf? alle gemäßigtere proteftantifd^e X^bologen baö
©cbct far ^le 53erftorbenen gutbei{5cn, <£. 103, unb
icr eben fo mit Seibni^ gleid;bcnfenbe 9??planuc^ gab
«id;t nur in feinen SSereinigung^punFten bic^ @ebct <iU
erlaubt ju (^rec^tl i. c. ^^♦95), fpnbern er »erovbnctc
fogav iu feiwcm Xcftament/ ta^ man nad) feinem 2obc
fui* if)n heUw \oUe (ü. ©ci-ault gicbt biefe SJerorbnung
e. 135). O
/s. 5p e I f i 9 c n * ?S c V c (i V u n g.
»on BCauicr unb ^alcfiuö nlc^ .^,ici'(ic\e rtufieljt, alfo
gcuM'jl auci) Dcvchit, fo goRcOt er an OJtabrtm bc 35vtno»
Mbajl L'ie (ilne , ivcKtc man i^nen erzeiget, n^cnn (tc nad^
b c m © i n n e i:ci-< X v i i? c n t f n ^ (}clef)rt trcrbe , fcljr ju
cntfd^ulbf'gcn fei),« XXVf. ig. l67 , unb cbcnfo nimmt
fein ^iTiinb 0??plan bicfe 2?eref)vung unb 2Inrufunc| bei*
i';>etlic}cn in fiincn Cogit. priv. an (man fc()cXXV. <S. 304),
»le ftc w\i)ev ©rotlu^ in feinem Votum pro pace ange;«
iiomnien Oattc, <£. 93.
y. ©Ute 2B c V f e.
??iit bcn Ä. Ä. nalmi Seibnil^ t>erfcl)icbcne ©rabc bcr
©eligfeit bei bcn .^?eil;gen an , Otium Hannov. (5. 10»
.X^ic Dlctbivcnbiqfeit ber guten 2Beife (17. 25r. an ^abri*
cin6 , T. 1. (g. 29 ). 3J? o I a n u ö toiK in feinen ^riöatge?
banfcn i. c 297, ^"»ta^ ble ^retcftanten babin bcrebet
iverben , tap jie in biefem ©tucfe , wie bic ganje f'atboli^
f^e^ird^e, lebitcn, »eil ^auluf^ auöbrudflid) föge,
bag ebnei?eiligfeit, b.u otjm gutc2Ber!e, D^iemnnb ©Ott
febeu trevbc , an t:k S^fbw XII, 14. « 2)ie|3 beroog aud;
unfern ^b'li'f'^P^)^" •" t'^u SSorrebe feiner ^bccbicec ben
*) ?fu4> fcierin fotgte Sfffi'ng brn (Bma^ifiUn. ,,'^enn
mittffrc Suftanb/ &?n bie altere Äircfcc Qfaubt unb (e^rtt
unb ben unfcre Sleformatoren ni(t>t fo fttlfcbterbinnd ()dtrfn
Wfflroerffn foüt-n, nai ifl er im ®runbc onberö, fl(s eine
fceffcrnbiJ fofrotifcbe SM?, Q5fi ©{fcwflra 1. e- «5o.
XCI
fcr;iinen 3hti^fpiud) ju thitn: *>(iCr Umx Um Svontinigfcft
■ ftrttt ffnben, wo feine ?ie&c ift, unb otMie 3>tenrtfertiß{cif
itnb JöoWtfnitigFeit fiinn mau ferne wabrc (^j ottfei i'gfeit jef?
gen.« 2l(fo aux diables mit bev sola fidesi
^ 9?? e f f e. ^
(£ogai- bic ^h'fi> atmeffen ttM'ff Scibnfl^ gebulbct
fiaben (tp. 53, I. ©.79) » wie bann aucl) 5??oIannö (>e«=
fcnnt, bag fic md)t unerlaubt feyc (i. c 268), unb <S*
278/ "bajl c;cirphnlicl> bie bb. 5>ater unb unter biefen ber
bcilioie (^in'ill ihmi ^cntfalem t^k G-uctjarlftie , ein febr
ivabre^ unb fcnberbarc^^ ; ber bciltge ^i^prf au ein öon
ber Q)Qttl)t\t erfüllte? mit S'brfurcl^t unb '^ittevn ju betrad)*
tenbe'o, bDc!)beiIige!5 ^^^■»fer nennen;« dfo ^'^ba^^ man es?,
in einem gewiffeu (Sinne ein cigentlid;eö €>V''fi'i' ihmv?
neu fonne ; wie er am ^nbe \runfd;t, ta^ iiie ^M-eteftanten
eö mit ben 5?vnern anfebcn modnen.«
Dod; UHtfur fud)e id) mebr einzelne 55c>gmen auf, für
vot\d)c Seibniö befonbcrf^ gcfprod;eu batte, ba brei hfi=
fcntlid;c t?on i^m, trenigflenö in ten mcrften <£tucfcn
gutgebeifene (£d)riftcn, wo nkl)t Acta publica üorban*
beu finb. S)cr üon 9?foIau, jum Xljcli mit ^uäicbniig
öubrer Xb^i^Icgcn unb nidjt obue S^bcilnaf^tuc X-eib?
ni^cnß' , an 93 o f f u et b u r d) t b u e i n g c (d) i d t e
Union^fd^riften , tk wir fd)cn genennt unb gropentbeilö i\^'
nu<3t baben. '^Mn bemerfe wobi , baj^ t>iclc biefer ©cl)rif*
tcn unb wenigfteno bk mitgefanbten S3r(efc ISJclbnil^enö
eben fo, vck in ben SÜHnfen 95offucty, in benen geibs-
.niljcuu iv^Hfemmen, ja aui' jenen in bicfe, unter beut
^itel : Recueil de plusicurs Dissertations et leltres conr-
posdes dans la vile de reunir les Protesfans Allemands dij
la Conf. d'Augsb. a l'Eglise Catholique, aufgenommen
UHtrbcn, wie ber 2ibt '^vcdjtl mki) belehrt, I.e. <c.27*
9] Uli bcOrtuptcte iJcibni^ uid;t cinmol, ba^ er fei*
hcn Beifall «Ken geben werbe, nnif^ beibe gro^e ^Ibeologcn
ciiu^gleid^en würben (5.23. 25rief au 25üffuet 29. ?»3?ar5
1693). G'r fd)rieb ein anbcrmal freu big, ^(k^ bic biird)
91?oIau au^geglicfjenen ^unffe (bicfer gab ft'c auf 50 an,
XXVr. e. S6) ä5o|Tuetfi PJutbcifung ju babeu fc^fenen
C<£. 242), Wie aud) ^J??Dlan baruber entjucft fei). 3"
iTDie tielen Säxüldn alfo waren beibe, «nb n>obI nod) ga?
brictiiö, Galirt itnb (gd;mib mit bcn .^atbolifen 6f
tiig? £^ bag man uns? biefc f.O ^Hmfte gcbrucft mifgetf^eilr
I^attc , obe:' ncc^ mirtl;cilcn wollte ! ! !
^. vS D in b e r u b ni t e n fR e ö )) 0 n f u m 5 u 3 e g e b e n c
SIrtifel.
SBir fommen nun auf b:e bevubmtc (^)i^d)\<i)U beö
ipelmftabter 03utad;ten^ über bie gragc: £)b eine pro*
teftaiUifd^e ^rinjefftn, bic einen fatbolifd;cn
gurjlcn bcuratben will, mit unüevleljtem ©c-
wtffcn bic rpmifd;fatboIi'fc^e SKeligfon anncl).
«icn biirfcV worauf h'xt bejabenbc 3(ntwort ihm: bei
tbeologifd;cn gaf ultv^t , aw beren ©pfljc g a b r i c i u e fcanb,
fcer auc^ für ben ^au^ti^crfafiTer beö ^le&ponfumi^i gebaltcii
würbe, erfolgte. 3c^ enthalte mid;, baruber weitlauft?
ger ju fei)n, \ia wir eine, jwar fleine, aber un^artbeiifdjc
©efd)fd)te baruber üdu bem üortrcffl:d[)cn 2lbtc ^rcd;tl
unter bem Xitel: i»©utad)rcn ber j?elm)1tabtei- Uniüerft'tat
bei bcr einer :protcf!antifd;en ^rinjeffin ongefonnenen 2In?
iiabmc ber fatbolifd^cniReligion, ©aljburg I8l5, bcfi(^ei>.
SRm waö für einen 2lntbeil üJeibnil^ baran batte, mib
weld?c (^laubenc^grunbfaljc er babur(^ an ^tag legte , bm
fd^ befugt, \)kx beizubringen, aber eben bc^wegeu C!ud^
xcin
cttvdf^ über \>k ^(d)t\}eit Dcy ^atu wn ^Cl* ^atultat aU
gelauc^nctcn Su'i^pünfiiinö ju tetn , traö obige (Sd;rlft bas*
t)on QJiunMid^e^ bvit, bci'3urcl^eii. 2)ic Nova Acta Erudi-
torum vom ^ahxc 1735 in tev OicKnioii bei- Äovtbolti*
fd;cn 35rief|fln!mlung fprad;cn aufrid;tig über t>ie ©öd}c.
©. 28 ^ beift (^'' 'v^aö Diei^poufmtt , tveldjeiT^ Soft, ^a?
bviciuö mit nod; einem otcv bcm anbern 17» 8 über üicn
ver|Vrod;enen Ucbcrgang ju ben ^j3.U>(IIcrn (Poniificios)
gcfd;miebet ^ötte , (matten bic Sefuitcn in ben Memoires
de Trevoux im namlid;en 3-abre mitgetl^eifr. £)ie tbcolc?
gifd^c gahiltat Qab eine ^rotefration beraui^, unb fud)tc
ben cingel^angten Sd^anbflecfcn ab5Utrafü)en. 5)em j)tnv
on^gcber ber 58riefe SeibniBeny finb (wol)l) bie ^mtf
(id)tcn ber.f^'elmfiabtcrXbcoIogeiT, bic fie it>cgcn be^Ueter^
QauQt-' 17(Kj fd)on an ^?er3og Ulrid; gcfdjicft f;rtben, \x\v>
befannt ge^refcn. 25a6 93?ei|te f)at \patc\' gabricfuß
fierau^gegeben, itnb Sbriflian ^^bomafiuf^ f)flt in ben
9emifd;ten junbifd;en 5?änbelu freimutbig genug feine ©e*
banfen baruber mitgetbeilt, aber freilid) ijt nod} tat-» '^ti^
tlc bcfannter Urfad;en ((^nglanb?) voegcn gebeim
gebalten werben, tvae boc^ cnblid; ani^ Sid^t fommcn an'rb,
fobalb e^ aiiv bem ^nlte be6 Slbten <Sped)t in mcbrerc
Spante gekommen if!. .iJtcfi 3xef>ponfnm i|t tm ^pdbjllern
febv gunfi'.]. 25ie -Berliner 3??Dnatfd;rift , gewip bem Äa«
tbolicifinu;>o nid)t tjolb , e\-y\l}h bk <Bad)e, obne nur tcn
geringften ^ii-H'ifel bawiber ju erbeben (f. ^abrgang 1786,
II. 35. <£. 411). 2lud) bie allgemeine ttutfd^t SJibliotbef ,
bie ^predjtl anfubit, lajjt bie 2;batfad;c «nan^cfod/tem
.9)Jebrcrc 5;civetfe febc man bei biefeüi (S'd;rift)leacr au6
ben 58ricfen Seibniljenö felbfl, ci fdjon er auö poUtU
fdjen Urfac^en bk 2(blaugnung rietb^ weil, trie er 1708
;in ^rtbviciuö bcu 15. ;Cftober fd;reibt: .^Omae nostrum
XCUV
in Brilanniam jus in Rellgionis romanae excluslone odio«
quc fundamentum est. " »> Unfcr ganjc6 9tccl;t auf iSvin
tiiiuiicn gvunbct ft'd) auf tic 2Uu')'d;Iicf5un^ t»cr ihiiifcl;cn
3\cli.i3ien, ja an\ ben S^af] tcrfciben.« Siei' if: alfo bic
Qhiflofung bcö SRatOfely, nntrum uufcr fonf^ gvo^c grcunb
tcv roniifd;fatbelifc^cn SXixd)t jur Siblaugnung bei' gutj^e«
l;cifcncn ^icc^ponfunu^ vietf) , wie ba)5 cv t>ai^> fo fc(;bn auj^
gcfaiK^cnc Uuionerrcif abbracl;, un^Don nocl; aubcie'ivc.
Da9 aber Seibnilj bas Sieepinifum gurgebcifcu tjahe,
tawn nld)t bezweifelt tvevben. »S^cine intime "Scibinbung
mit gabriciuö unb feinem (ieUogcn »Sd^mib, feine
grojjc 3(nbanglid)fcit an ipcrjog 2(nton Uliid;, ber \rolIs
te unb mufjte burc^ ein tl)et>li\3ifd;ce Diei^^cnfum beruhigt
un'd geved^tfertigt jvevbcn; feine Djiitirivfung ju bcm frubei*
1697 , t>cn bem uamlid;en Surften gcfobevten oben eva
tvabnten Sieeponfum, §. XIV. IS.'" i, ha^-> wolji öon bem
jcl^fgen nid;t übet wenig abweiden mod)te, butgcn bafür.
€t l)k$ ja tk SSevIcbung ber ^tinjcffm gut unb hoffte üiel
©utce barauö, niu^te er alfo nid;t aud; taö Wittel ba^u
gutbeifen. 3m 82. ^xk\e an gabrtciuö fd;reibt er:
»»?)}?ein ai'unfd; wav , tH); aui^ tk\cv bet?Oiftebenben Ql)ei
t>erbiubuiig eine niUjlid;e 25Ln'beicitung ju einer fe^r tn^rs'
trefflid;en *cad;e (ber 5>creinigung) i>k man fd;cn lange
betrieten bat, cntfleben fÜMuie.« 2(ebnlid;cn 25e>vegnng^^
grunb ful}rt taö ^eöf^onfum felbft an. v^icbe bic d}ou
S p r t b 0 1 1 ^ jum 96. 5Brief. 3» biefcm Snief banft er für
ubcrfd;icftc ^roteflation ber 5?elmftabter 2;beo(ogen , unb
bemertt, wenn man in ber 2())oIog!c :n ien orangen (ia?
liyt unb .!r;>orneuö bliebe, fo f5nnc man leicht i>aö ^cU
len ber £?rtboboren öerad;ten. 3" feinem bicfeö unb
ber fofgenbcn felbfl nod; bem ICO. Ö5riefc Kuignct Scibs!
ni^ tik 2led;tf}eit ber Dieepcnfen, ja er ieiit ffc ycraui^.
U'c]iet Jßbriciuö b<xm\t, bap bi'e ^wel «nbcni Oiefponfa
mit ben feinicjen emfcimmten , aber man niujje fte, fm^
tierbar, xvav bk 2(nnrcrt auf i>ie jn^eite ^xao^c betn'nr,
«ntcrbrficfen. Xilc Ülntwovt auf bie erflc wirb uoii
Äortbolt Hl ber 9?ore sum 97. 35r. fo aiu'öetrucft: ob
ter Unterfdjieb in bcr Seine 3irifcf)cn bcn Äat()plifen iinb
^roteftanten §u^^amentaIarrifcI beträfe, unb bie Qlntwort
irar: 91 ein. l^eibnfl^ fac^t : b.efc 3üUWort entl)a\tc
md)V$, \va^-> md)t üiele prcrcfrantifd;e ^(jcologen pffentlid;
bebauptet unb gutgebeifcn Ijabcn , «er alfo auc^ gutbciV
fef.« 2)ie Qlnmunt auf bic ^vreite §agc, ob ble ^riucefs
ftn übergeben fonne , mu^ ICcibnilj ebenfallf^ bejaben,
n»ie bie ^beclcgen tbaten, unb t:'ic <SeI;g!eit eineii .^atbr*
lifen, ber ^ijipbraucbe c()neracl)tet, xcic aucl; anß> bem 97.
SSrfefe erbeKet, jugeben. (5r will freilief; aI6 JÖrf? unb
(Sfaatf^mann t^k Slblaugnung fceii 9\efpcnfum^, aoer nur,
weil ein feld)ee> 9ie^ponfum fo febr tk ^reteftanten , fon#
terbar tk (Snglanber, beleibigt, 95r. 97, 98, 100 unb
101 , ja im 99. muntert er ben öielleicbt jaubernben ^^a*
briciuö bamit auf, i>a^ crfagt: «>2ßir verwerfen aucl)
etwaö in 9\ii et )Td;t e i n c ^ Xl)C\li- , it> c g e n b c r ^ ü r !i: ,
iuegen ben Umtlanoen.« 5(lfD nic^t wegen bev
<£act)e felb\tl Syn rebct offenbar ber Äofmann, bei-
bie ©acbe beim bflnnLun-iid)cn S^of unb in Gnglanb wkt^'C
gut macben trill, fte aber im Äcrjen, unb bei Dem 23raun?
fd)ti?eig!^^2ßoIfenbuttI;fd;cn J^pofe beibebalt; alfo mit bcn brei
ipelmftabter Xbeologen (nebfr ^cbmib unb gabriciuß
wirb JBibeburg, ak-> ein au^gcäe;;bneter 03(ann, S5r. 98
genannt) anerfannt, ta^ i>it fatboIifd;e Äir4)e bic^
j'cnigcn Sebren fubrt, n?eld;e 5ur cbrifttbatigcn
(Jrfeiuitniö crfobert werben; wo^u and) aue^brucf*
V\d) be Sebre gered)net wirb.
XCVI
uu> !"S5ie Die '^eiiljr.
I^a^ be» 25lencrn ^er Äird;e bie 9??ad;t i^'^U'^'f'' ^'i-^»"*
t>cn, bic kSünben tcm SSupfcitfgen 5U cvlaffen, tcm
Unbnpfcituicu ^u behalten, unb bamit «>fr t>on unfern
8unben U>i^gefpiod;en trcvben, unfere ^Sunbcn sinrcü
len b«icl;tcn; ba^ man in bei- fatl)clifd;en ^ird;e feiig
ircvbcu f'önnc. (Dieö wollte fogav Seibnilj in bcr 2(po?
logic beibehalten babcn, vok iiiz allgemeine beutfd)c ^U
bliotbef XCI. (5. 551 anjiebt. ^ie aucf) gab vic tu ^ in
feinem JBvicfc ad Britannos eö tljut , unb beife^te: bicfe
Sebve, ta^ t>k ^atbolifen im gunbamentc beei Ölaubenö
nid^ iiTtcn, Ijahz tk -2(fabcmie Ächnfrabt beiubiiit unb
glanjenb gemad)r. Uufd;ulb. 02ad;rid;tcn , 171'), v^. 45.
2)aö , tvie Sutber befennt, ben fie anfubren unb bej|en
»IBovte fie ju ben irrigen mad^en, unter bcm ^Pabfrlbum
iMel cbrijtlid^e^i @ute6, ;ci 2nicii cbri|llid;efi ©uteö
fei); bap; nad) ber SIcr.jJcrung 5??eland;tbpn!?, im
^abfltbum eine toa^rc ilirdje fep, ta^ tit 9t ed;t fers
tigungiMebve ber Äatbolifen feinet Srrtbumä be]'d)nU
bigt wcxtin Vonnc , t)a tk gi^ttlic^e unb apeftplifd^e Zva^
bttion mit eben bem 9\cfpetc anjune^men fet), alö ta^
gefd?riebenc 3Öort ©otteö; ba$ bic SJerebrung ber
^jeiltgen unb ^ilnrufung um ilnc gürbitte fd;on über
r+00 3a()re in ber latcinifd;cn unb gried;ifd;en Äird;e aü^e
gcöbt ivuibe, obne ha^ man glaubte, (^ottcS (rbre leibe
bavunter; eben fo fei; bie ^eljre ölmh Dleinigungöorte
öon \>ielen alten ,^ird;ent)atei-u angenommen rrorbcn; ba^
fclbjl bie Zeremonien ber 5??c|fe eine gute ^ebcutung
baben ;
/3,3. S'ine ©eftalt,
.t)ap man aud^ unter einer ©eftalt ben ^(\f> unb ba^
5ölut Q.l)xi\ii empfange ;
XCYIl
y-/. Sieben S'aFvömentc»
.t5rtß man , \u\d) bcm man t>air> ^iBort 'S'aframent ter;?
ftcbf, aud) mehr alö 3ivci annehmen fonne, Xauf nnb
aibenbmal)!, \i\)en aud; bei teuÄatboIifen bie 'ooincbm|ten,
r,. ^cn j>cr|03 Uln'd; bc!annte ©laubcni??
I e I) r e n.
^^a^ 9(nton Ulvicf), i'X'r,^^ uon $Srauiifd)n?eig*5H?C'Ijs
fcnbntfcl burd; Jüeibnilj bcv farl^ctlifdjcn Oieligion geneigt
»viirbe, tui^ bieffv gute uno it5oblunteiTld)tctc giivft nebjl:
«ubcm aud), unb u>ül)I üorjuglid; feinen 9tatb unb lötblic^
li)efar in Sieligioneigefdjaftcn gebraud;te, fabcn wiv §» Xlll.
h. u^ XIV. n. 1. 5Jiußte fogai- unfei* ^bilofopl), ter we*
gen tev englifd^en Äcnigefrcne t>on bt'm Äann5v)rifd;eii
ipofe beircgen , ben \o eifrig angefangenen 25i-ieftrcd;ifef
mit 33offuct 1691 unteibrad;, bcnfelben ahS ^tcä'oevti'Hf
tex bcf^ jpci-äogfi U l v id) 1699 wiebcr aufnebmcn unb bie 1701
fortfel^en. Sl^eId>€ ©efinnnngen unb (yl•un^^iBe er babd
geauffert, ift fd;cn fccnuBt troi-ben. I5ev (Ji-fofg biefcr ,
wie ter erfterü Untevl^anblungen, bann bey erfien 9ief').^on*
fum^ ber ^?elm(tabter Xbeologen unb «nblid) be^jcnigen^
Xße{d)eC-> bie gafultat aufMlelltc , aly ber er(aud;te ©ron-
öater in 35etrefF feinei- (Jnfelin ee uevlangte, irar, ta$ bei-
religiü>fe iper^og juv fatbolifc^en &ie(igicn offentlid; 1710
ubevgieng, unb feine 9??otis3e I^erau^gab.
3d) bin mit entfernt, Seibniljen an5ugcben, ba^
cv bcm i)evjog alle bie\c ^iotife bcigebrad;t, unb ba^ et
unmittelbaren (^influfj auf biefeu Uebertritt gebabt ijabt;
allein ba er in einem 23riefe an J5abric{u^ öom 17. ^ar;
1712 biefe 5Jt otiüe « alö ö o 1 1 Ä l u g b e i t unb ^<l a f\ g u n qj
anfiebt, unb finbct, ba^ aud) mand)eö bcy -SeifatU
«idjt umrurbig fe\) , j« bap ein , nfdn auf öielc anbre
[7.1
XCVIII
Tingc genug ^irnfficOr uclimenbco ©cuiut^ jur OhKl^aTf?
imuig bcircqen Fonnc« £'f)ncracl)tt't Mcfcs? 5?eifa<}Civ tct
öaTiit()cn nu>c(;te, SeibniB Ijahe nocl; nuind;ei^ ihmi bieü'i"
9^Kl;n!)mung ab^cljuUcn, fo erlaubt bml; biio nid;t ha
fd) raufte £ob bcr S'Zaftgung uub .UluyvVit, tvoöon bic
2.ntrad)tungcn v>oU genannt «."»erben , fofgenbe föemer*
Jungen :
1) Äing fanb alfo ber i^crjog «nb nift ibm ?cibni(^,
ivaö jener in ben ©rnnbregcln feftfeBt, i>a^ man öorjfefie
bay ^-SeiTorc beut minber OJuten, bac^ v£id;ere, ja <Sid;cr*
fic beni UngewijTen unb 3tre!feU)aften ; unb angcwanbt auf
bic Sieligion biejentgen 9??ittel 5ur S^elrgfeit ann>enbe,
burd) utcld?e bcfannt ift , bafj fd;on yielc \><x^ e\rige 5?eil
erhalten Oabcn, fouberbar, trenn auf ber anbern Seite
«id)t befannt i(!, t:Oi^ S'cmanb oljne jene 9}iittel ftc erOaV
ten i)abe ; unb nod) naber in ber stierten uub fünften ^Bc*
rradjtung auf t^lt üerfd;iebncn (Seiifcffionen angeivanbt:
«ibaj3 '^a.f nad) (ringe|lanbnif5 ber ^H-ctcftanten , eö getvi^
ift, t^a^ t>ielc, t^k in (ja nad;) bem romifd;? f'atboIifd;ett
(^(auben gelebt unb geftorben, felig worben finb ; ^a^
aber etlid;e aui^^ anbern 9tcI:gionen fei)n feiig ivorbeuy nid;t
gewi^ ifl; folglid) bic rcmifd;?fatbplifd)e Sxeligion ein ge«:
iviffe rer ®cg tic S^cligfeit ju erlangen fei), aly alle an?
bcrc Sieligiouen, uub alfo üor alle^i anbern ju eraviblen.«
2) G» ift nicljt bcr 5Äa^igung juujiber, wenn bcr
^uv|l bebau^Hct (1. 2^etrad;tuug), tk beibcn epufeffio;
iien, \ve[d;e f;d) eyangelifi^ nennen, fpnnten, sufamincn
geuotunien, nid/t eiHingelifd; feyn, \i<x fte \\d) UM'bcrfprc^
cl)en , alfo eine notbirenbig falfc^ icv)\\ mh^xt ; bingege»
bie fat()Pitfd;e &u(ujion allzeit uub lu^erall einförmig unb'
cinbellig gcirefen fcv). SJiefer ^>unft mbd;te fogar 3u jenen
<{€l;bren, bie JJcibnilieue 83eifatl erhielten/ \^^ imöegen?
XCIX
tlii'il neucic ^Motc|lan(cn bitfe (Eiin'gFeft uns 511111 ?1^lm-*
uniif macOeu. 9??ait fcf)e OZifoIai'y Oiei'feii, VII. ^:Qanit
150 ff. unb mi 5(n()an(^ 45 ff. 120.
3) (ii-> ift UuQ, bau bev guift Feiner beider (JonfeC
ficnen bei).>(Tid)rct/ weil fie einander, unb r^wm- ouy bei*
3.iibel tn-nveifen, jebe ved)t fmbeii m'U unb rvoljl nid)t mit
beiTenii ^iiunb, aB Söiebertaufei- unb 2(nanei- (2. unb 3.
S3i.ti\Kl)tun(,]).
4) GiJi i\t \\id)t iu tM'el gefaxt, nu-wn ce in bei-
6. 33eri-(icötung bci^t, mc nur ein öori , fo fci) nuc() nui-
ein felfj^nt ad; cnber ©laube, unb otefer fei; ber
f a t b 0 1 : \d) c ; biefer befco (i d; e r e r ju u>a[;lcn , weil i<it
^Votcfrantcn bcfcnnen, man Fonne in biefer feliQ irerben,
nnndK'ö aber bfc .Katbolifen üon bcn abtceid/enben (äonfef^
\im\cn liuiflncten (7. Sßetrad;tung ).
5) (2"6 immer nod; gemäßigt gefprod;cn, trenn eö in
tcr 14. iictrad;tung ein 3vrtbnm j^enannt luirb, taa^ man
bie ©cbüte ©otte? nid;t l^ciUcn fimne; ein 3rrrl)um dat^
bin? ^rvibeftinatipn ; ein ^rrtbum , tüf; alle Sunbeii
c\kid) fei;n (15. 93en-.), bap \>k guten 2ßerfc sgunbc»
fe>;n (lö. a5etr.); ein 3ri"tbum , ba^ man bk ©ebole
OjDtteö nid;t halten fönne (22. 33etrad;tuni3 ).
6) Der gurfr uberfd;rcitet iiic Qjränjen ber '^la^if^
g u n g unb .Klugheit n i d; t , irenn er in ber 25. S5etrad;ss
tung i>crfid;ert ; «ÜJa^ Seben ber neuen Stifter ber ^icli^^^
giiMu'ii , fte^c fo u>cit t^cn bem Seben ber apoftcIifd(;eu
rOtauner> u>efd;e bk Äeiben ju bem romifd;- f atl) elf:?
fd;ea ©lanben befel;rt l;aben , ab f a\^ ber j^immel x^on
ber ßlvbe abftebt. " 3d; {ibergefje ben 93en?e{^ , ivie bafi
So'b ber rbm;fd)en 5)?iffionare, ber aü^ bcn tjorncbniften, ja
fu vfdid;cn otvuiben in bcn £irben6)lanb eingetretene ^Vrfo«
Hcn In ber 2ö./ 27» uub 28. ^öettadjtun« , in n)eld;cr lef^rcit
■c
cev ß M i b fl t gelobt unrb. Sißon'n $ c i b n : ij irof)I einftimr
mlci, (em inuilre , ^a er inuu'rhcivatbct Micb, nlfo
cjanj antcrf' (jievubci' backte, (ihS bcr SCeformatüv Sutber
<(tebe Sutficvß ftUb. t)}?omimcnt, <g. 285). ^cl) ubci*
CjCbe bie Sugcn , tercn er ^M-otcfrantifcOc l'cbver tvibcr Im'c
f. F. bcfd^nlbigt, in 9iucffid)t ter 5?ere(m!nc^ ber ^^ciligciT,
tei^ ^>ap|lei^, in jn ßvofjev Sßevtbfd^aljung cißeiicv ^i?er>
Mcnjte (30. 95etrrtcl)tung).
7) 2Me 9??ix1ii(iung U(rid>^ bleibt iinatigcfod()tcn,
ircnn er bie auffallenben 3tb\velc0iingcu ber t^erfd)iebiicrt
•Hatedji'jmen Sutbcrö unb ber Q(. (fonfeffion yerfd^lebnev
(Jtitionen rüget, irie ft'e üov i'bni ^JiarFgmf ^afob ge^
vugct bfltte (23. ^. 33 unb 3'0, wenn er bie neuen Dielt*
gipucn al^ bcn breiten 23 eg, ber jum 'ikrberben fubrr,
tcirad;tet, fo Üutbcr le^rc , bcv (J>laubc allein mad)e
fei ig , allein ber UngUiuben v^erbairme; böjp biefcr Oie*
fcrnuUcr bierin, wie nod) often-, bie (2d;rift t*eifälfd;et
C 523. 23. 35 unb 36 ). 2ßeun er bie 51 H g e m e i n b ^It,
<Sicl)tbar!cit, i)(errtrd;ie, nnter einem ^"^ereinis
i^ungr"piinft bein rbmird;en 9^ad;fclger beö ^etruf^
»■uMid) t>\e j>cilig!cit ber nmbren Sird)e nur in
ber r h m i \d) i f a t b o l i f d) e n finbet ( 37 , 38 unb <\'\ ).
ÜBenn er '\i\t S^rabition (39 unb -'l^) , '^<x^ t^'\t 6itten*
Icbrc ber fatl)ol:fd;en 5lird)e allein gute 0)ewif]encn-egcln
tUtfftcUt, irojn er aud; bie 53eid;t (init (55r otiuö in
Annetat, ad Consull. Cassandri Art. X.) 5al>let. (46. — 49»
li;etrad)tung).
So bad;te, fo fcbr'cb ber gürf!, n>cld)cr nod) fünf
3abre t>ot feinem Uebertritt mit bem pi'eufjifd^en Äofpreb;*
ger unb 33:fd;of Urfinuö, mit bem Sanbgrafen üon 5/efs
fen unb bem ^perjog yon ©otba , unb "^wx^) ben erjten mit
^tm 5^bnig tjou ^reupen felbft bie ^ereinigiitT^ ber beibe«
pretc|latttifcl;cn i^taiivnrTjnfeiTioncn betrieb, <Sic{)e gcbci-3
cammlung e. iS— 33. 3lber enmebcr fab awd) ev trie
kr Sanbßraf iHMi .^peiJen , baf5 «ed; eine alljugvoilc
ivliift 3ivifd;cn bei'ben Xbcilen befejn'get ]c\)
CK c. @. 26), o^el• nnivbe iiM'e ©votfuö *) überzeugt,,
fca9 Feine wal)vc ^creinii^ung ftntt fin?2» f'bnne, trenn nmn
fiel; ni'dyt mit bei- alten S\ixd)c ücitin^e. So. i>C{d)te uüö
fc fd;vieb ein « c i n fi d; 1 6 t^o 1 1 e r , ja g c I e b v t e i- 'öiii\li , <j-
UM'e ibn Seibnitj im namlid;en ^Xlionate 1710, a(y Si'
Auiibolif äu Bamberg iruibe/ nanivte.^ ^. Ep. i8'+ öpin
*) Restitutionem Christi.Tnorum iü Jtnzim idemqt'.e corpus
.semper optatam a Grotio (fc ribt-t ÜÜH Od) in bfC
tiitten ^erfon ) sciuut, qui cum noruut. ExiÄtimaut
autem aliquauJo iueipi posvse a Protestantium iut-er
se couiunctione. Postea vidit id plane fieri neqaire;
quia praeterquam quod Calvinisfarum ingenia ferme
omnicua ab omai pace sunt alieiiisgiiiiaf Prate.stantes
iuter se nullo communi ecclesiastico regimine sociaii-
tur : quae causae sunt, cur factae partes in unum
Protestantium corpus colligi nequeant, imo cur par-
tes aliae atque aliae sunt exsurrecturae. Quare nunc
plane ita sentit Grotius et vmlii cum eo , non posse
Trotestauies ijiter se jangr, nisi siviut jur.gavJur nun
iis , qv.i Bomanae sedi cohaeretif ,' sifie qua nutlum Sf:e~
rari potest in Ecclesia covimrtne regiinen, Ideo optat,
Bt ea divulsiö , quae eveait et caussae divulsionis tol-
lautur. Iuter eas causas non est Primafns Episcopi
Romani, secuudum canoues, fatente Mela nchthone,
qui eum Primat um etiam necessarinm putat ad. reti-
nendam unitatern. Weque enim hoc est Ecclesiam
subjicere pontiücis lihidini, sed reponere ordinem sa-
pieiiter institutura. " Rivetiani Apologetici discussio
T, IV. p. -44. opp. Ed, i67y iu fol.
ClI
15. Siprif ^er ^ rv t l)OÜifcI)cn iSitmnituuci I. S3. So
bad)te lln^ (dnieb ^cr gute ^'urfr, ber feinen ivi^ev alle
Älug^cit i\r.t> OiiUij^fcit ^ffeiitlid) ihn, weojeu bcr (JilKv
vunq, bii;l ^cl• Ucber^ianq ^ur fatholifrfjcn 3U'IiqiiMi evKuibt
fet), ta^eI^^cl1 .'öofprct'igcni (^roHmiithiq iiev^ieb (üp. 7^
iinb 76), Ulli? ten* weqcn beö 3ieiVoiirunifi jum €!vfcr
gciriMtencn, J^al'viciufi l)mlauk5licl; eiitfcba^iqte. Unb
lüir foUeu ^et^tc^ , fein in liefen Okfä/vifreu über s^vblf
3al>ve ,^u Siiiff) gejoijene unb gebvaucljtc (^eheimeiatl), um'c
^r i()n nennt (bef gcber <£, 23), fein 93ibliotbefai- ieliu
tii^ habe lu'fbt im 9??eifrcn (;Icid)f ovin ig qcta.l;:? Dcv
^ufalj: «Üi3enn man nid;t ai\f mk'$ 5>luDie SuKffidjt
lu'nimt«, irirft t^on bem , iva -ö ber jt;»er5i\i; fagtc, uidjtö
um, fonbern bcmciFt mir, ta]l mau m^d; auf üielcö
Slnbve felK« ^onne, iraö einen »om Ucbevtritt abl)a(teu
fonute.
§. XVI. @cine Q3e&cnflic^fciten f;ie(tcn i^n »om
Äat^olicienutö nict)t ab.
S^i'cö SInbre n^ollcn mir, irie bai^ ©unlTii^e, tn ^cih^
nil5en!5 Sd;iiftcn auffud;en, unb fcben, ob ev< Um ()in*
bevte , im iper^en unb ua^ ben Äauptgrunbial^cn ^atljo*
lif ju fev)n.
a) gzidjt bte ??lff5l)rauc^e.
^ie cvfterc aicbenflid^fcit cnrccftcn bfc 5}?ij5braud)e,
9lbei- ^ie}C hebt ^nibttii^ felbfr. S'm 53ten Sl-ricfe au
gab riij (I. 79) «T-er .^ultm^ allein fobert am niciucR
eine 5>crbej]"erung, iiic\c unuifd^cn jebod) bic Älugevn unter
be« ^atl)olif"en fclbft. « Olbcv und) er fi'ebt ein (im 96tcn
^niefo), '^i\^ mm i?>ice buftet, n^ae man nid/t aju'atljct,
ein
üub ücvl^inbcite, tvcnn c^ (u'i inic^ ftuiibe. ^i' fomnit jwnr
vibci-mal im 99tcn 53n'cfc auf Mc großen ?J?itJbraiuI)e in
bcr vümifcl;cit i\;i-cl;c, unb «bic iiic()t olnic ©efaf)v fepen;«
cilUin cv fil^r bin^ii : «baf; mit bcr C^)nrtbe OJotfeö bicfe
öcfaf)ren üon bcm ,^atbplifen ücrmiebcu n,>erbcn fonncn^
unb uid;t^ Oinbeve, i^a^ er felicj n^rbe, weil
bay gunbrt nicnt (bcc-- ©Knibem') nid;t angegriffen iy<,
(„ Fundamenfo salvo. ") Die!^ fcv* bic (;eUH'I)nIid;e ?Jie!*
tiung ber Unfri'gcu. « .X'a nun Jeibniij aU flug bic 25e?=
tradjtnng feine-? einfu1}tHH^Ücn gürftcu ijalr,,nacl) iveld;er
man biejenige A\ird;e \ra()lt, in bcv man felbjt nad; ^eug*
uiß ihrer Regner feiig iverbcn fann, iveldjeö i)ie\e fo grcjjc
unb alte Äird;e üon ben if^r tviberfpved^enbcn Ä{rd;en laug*
«et, iia SeibniB fo frarf bie^ fd;on in ber an bic ^cleu
gerid;teten ^gd^rift bebauy'tete : fo tvmmi ^)li{-;bu\ud)c ibn
bcn Üugen unb bebutfanien ??i:ann nid;t öom ^aÜ)OÜci^fi
mui? abgefd^recft l)aben, fonberbar, ba er fd)on 17 3abrc
frn()er ber 5}iabam i\ ^örinon geftanb, ba0 «bic Äird;e
fie nid;t gutbeife (, XXVl. Oeuvres de BossuKT, <£. 1(7)/
ja bic ita^ ^oneil oonjiribcnt mißbilligt babc, unb bierin
erbebe man \xd) nid)t gegen bic fxktljoliidjc .Sviid;e, fonbern
gegen einige uid;t gut georbnete ^^artifiifaifird;en« Cfiehc
§. XIII. b.> 3" einem f))atern 25ricfe an ebenbiefelbc
(i£. l8), benennt er: ^^tta^ biefe ?J?ii5braud;c eine S}au)>u
uvfad^e ber Trennung fci;e , er gcftebe \ibcd) , 'i^a^ felbfc
bic £ehrc ber fatboIifd)en Äird)c einen guten S^beil ber?
felben ücnverfe.w <£iel)e aud; ^ved;tl, 1. c. <2, l69.
b) 9]id;t \^a^ Goncil ton 3:ribent»
Q.\\\ weit u>td;tigcvev ^unft fd)cint ^tlbwl^tn xclxh
lid) mebr unb fiarf am iperjen gelegen j,u baben. (Sclion
im S5riefn?ed;fel mit -1) e li ff on trat er mit ber S5ebauptung
civ
<tiif, bie'Jrtbenf;nrfd;c<S^)nobc fco and) in 23f,^u(^ nitf t^og»
jncn in ^i-aufiTicl; nidjt <\tt(\tw\mv.c\i. 3n bcv Untcvl)anN
luiui mit 35 p ff II et bcljnte er t>\t]i 33el)auptinig ciucl) auf
tie dT^tibjefe 'i).''?ain5 nu?, n^ofriv er jc^od) feinen anNrti
©riuib anführte, alö, er glaube tieö i>ca bem CE'r5tMfct)of
fclbft gehört JU traben (je crois l'avoir enlendu de la
iouche du ffu Electeur Jeak-Philip)^ , ftnb bie -lÖorte lil
ter Qlntwert auf bie SibfjanMung be? 2lbbc ^ivot, XXVI.
e. 270); fo fcl;rieb er l693, alfo wenigj^euö 20 3abre
uad) ba 3eit, wo er e^ geljbrt haben Fcnnte, aber gewi)?
nicl)t mehr gebort hatte, als bap baei Guncil nicht in aN
len ^ i^ cipl in ar fachen rtberaU in ^eutfchlanb fe»)
«ngenommcn n?c»rfcen, ba fefbjl ter uidjt u(tramontanifrf)c
Didier annimmt, bap in (i)!aubcnc-fachen cti ohne 2t nc-^
iiahine überall, in 25i9civ»linarfachen m mand^en
bcutfchcn ^roüinjcn ebenfalls ohwc ^lufmah^
nie, hie «nö i'O, aber in 2)eutfchlflnb rait 2(uöHahme
weniger Scfrete fei) angenommen worben. S'm?«
gvanfreich bewiefen ihm, nebft ^))irot, bie ^^rei grrtlen
9)?anncr, m)für fic Seihnil^ felbft Ijak, ^efiffon unb
^^offuet, \>k i^CYci^ ihr 53aterianb bejTer.fannten, alü
bem S>eutfd;cn möglich war, ba^ eö fo unbejweifelt in
gan5 S'-anfreich in ©Iauben?fad)en angenommen fet), ta^
fie ihn auffoberten, and; nur einen jlatholifen nömhaft ja
jiiad;en, mm bem er gehört habe, er halte fi'd; nicht für
»crbunben, b;efcn ^lirchenrath in öUtuben^artifeln an^u*
nehmen (93vief 25 offne ti' »oiti 10. 3anuer 1792). Dhtn
c^ah er tieC" in bcr ^)(ntwort aw ^^irot (XX Vf. 1. c. <2. 3".7
unb fd^on an ^öffnet <S: 181), unb wie foUte er wirf«
V\d) an biefer 2.hatfad)e jwcifcln aue^ bem ©runbe, ba^
b:e welrlid^e 9?tad}t ei> «id;t fcierlid; aU ein allgemeine^
(^oncil angenommen bähe. Qv hcfennt ja bcch fclbft in
er
eücit jener 9(nn'öort: itcv fc^ienc iv^irnfcl; , ba0 nur ^f*
fdjofe iint) vS?irten bei- SSMfer eine beli beiatiüe unb
becifiöc Stimme auf ben ßon eilten Int&en fol«
len« O. 273). .X5ie^ (cf;ircn ja auct; feine bannoöerifuyen
AUjeoIocjen fcl)on (ft'cfte bi'e obencitfvten Siegeln), g^cupfc
tcr ireife OJ^ann nid)r fd^Iicpen , bajj and; jur Qlnnafime i'.t
einer'^Uiit;fn(artivcl)e nnr bei (Sonfeml bor SlM'fd;Lifc evfobert
iperbe, "«i^ binlau^Iid; fep, unb tü^ bteö in ©laubenö
fad;cn gefa)el)cn fci), fonnte fd)on allein ba^^ 3eugni^ ^e^
liffonii unb SScffuete if)m genügen, e(nierad;tet e^
ihm aml) an antern 35en:eifen nid;t fel)!te, unb feine Qhtf
»rurfe ihm l^inlanglid) beantVDortet unirben. @o benennt
ci> ta^ be 5??arca l''e3cuge, bk Slnnalime^petnn'd)^ llf.
gefel)cn ju l)a&en; tay, er jugebc, aud) j?efnricf) IV.
luibe ein ©laubcnyocfenntnif; burcf^ 2)u Ferren unb
J)'£)ffat 5U 9?üm abgelegt, it>cld)eö bcm V)on ^fuii IV.
glcid;fi:rmig umv; er unijite, ta^ eben tie 23ifd>L'fe, UH\M)e
bic fcicr ^H-opofitionen löSl aufgeftellt hatten, in ihrem
(g'd^reiben an bie übrigen S!3ifcl)ofc fagten: »i'k ©lauben^
waljrbciten fepen in 5i'<^"f'»'«iri; i^'ie in Sxom bk namlid;en.«
23ercaRell XXlii. e. 91,
£eibni<2 bracl)te jwar nocf) 5?evfd)ieb^eö Ö^gcn ^^'^^
ßoncil VLMi !Xribent ihm-, trc^üon aber tvirFIid; einige a!'5
(2pi(5finbigfeiten beö gro|lcn ?;ianne^ unirurbig finb, fo
bap man iregen feiner gninblid)en S-inftd;ten Urfadje bat
^u jweifeln , ba|5 er ein ©eiridjt barauf gefegt , fonbern
«tiva baju , t<x^ er aud) baruber Soffuet!^ ©ebanfen
Ijorte, anfgeftcUt Ijabe. Dta Fann man aud) nu» benfen,
^eibniB bcibe fid; uberrebet, man l)abe $\vav bai^ (Soncil
ttngcnommeu, aber feine S-ntfd;cibungen nfd^t a(6 ©lau*
ben^n-egeln , ober i^cd) n;d;t , iveil baffelbc ft'e alt-' folelje
befretirtc, fensrcin )vcll man ft'e ai^ t?orf;er fd;pn entfd;ic=
CVI
tcn anfiif) ? ©cticOt er nicl)r batiurd^ , ta^ ^{e ^nrfcljei*
«Miiicjcn öegcn bie Siefovmatoicii frbon üc-h bcv a(remÄird;c
gefdjatH'n , nlfp nur Diedjt ihmii Xiiirentinum alC- fi>!c{)e ,^u
glaube« jicbotcn nnuben? ÜBas? öcu^nnt üIi'ü !»! c i b ui 1? ^.
ircmi fr bas (ioncil nic^t aimimiur , nnb bod; feine 6iu^
fd^cibmigcn alö oorl;er fc^on angenüiumenc 0)laubciiäartifcl
\)ait ?
^>3id;ti(5er jiub feine ^inn^urfe,, treqcn bcv fanonifcfeeu
^inidKr; wegen bei- Unauflb|;Iid)fcit bcr Cil)e, oon bev uid;t
I)in(anj]Iid;en '^(ujal)! ber il3ifdjÜH*c i'Uf bcin C5oncif , ivoüüii
bie Siebe.
9ntein alle bicfe (Jiniriürfe würben »on 23 öffnet, ja
fclbft \:>on ihm r.nb ben S^beologeu feiner grcunbcn üüllfoni:»
tuen beanhrcitet. 3d; miiiltc ncd; yicL- liMattcr anfüllen,
iiHMVii id) ^lev bartl)un WDÜfe. 23offuct üerbient OiemlH'v
in: }IXVI. 23. mit 3ujiel>ung bci» XXV. eingefe^en ju wer*
bcn. ^tur^cr ftnbet man t>k^ im lieben 25offnetci T. IV,
unb in bcm griebencbencljmcn ^rcdul;?. 3d; gebe ju
mit bicfcn Sd;riftjlellern , ba]^ ba^ Unionf^werf anf! poUtif
\d)in Urfad^en, 1691/ unterbrüd;en werben, ^d; gebe
SU, ba^ felbfi \\<\d) bem Qluftraq 9t n ton Ulr idKv ^^
wicber außunebmen, ber ebenfaUö in [)vamu>ürifd;cn Sicn^
f?en ftel^enbe «Staatemann , nid)t fo offen betrieben Ijabc ^
üiC-^ ganj ücn 3(nfang , weil bic .^vcnc ©vopbritannieö ni>d)
nid;t auf bem jjaupte ©eorgö bcy Giften gldn.^te. 2lbcr
td) h^l)ai\)>U jugleidj, böp ieibnilj im .»i^crjen unb in
^luubfitjcn bem (^oncil »on Skribent , wcntgileno nad) ben
Semeinfd)aftl!d;cn Crlautevunöen -J.^'olanö uub 25 of^
fueiö, hulbigte. i?ia- ftnb meine Ojrunbe. «
£eibni(^ gt-'l^e^t , in Setreff beö erilen ^-inwnrfi^
ber t>on ^rotcflanten nid;t alö fanonifc^ angenommenen
-25ud;er, »bapfie, wie bic and; inm ^"»loteftantcn als? gi:'tt-
CVIl
Üd) ancrfanntoit '^i\d}ei- in attcu ,^iid;cn c^clcfcn iriutcu,
ta (iinqeöe» tcv ^^aftin- mib bie !Sricfe bcu Älcmcnfi nur
fu einten .5\:i-d;cii tlq'e (il)ve harten, ta^ eben tci'wegcn
jene IHM! t*ie'cu Qlltcn ben 5^^mcu bcv l\uionifcI)en , b. f.
üon bcn .ftiUJOiien (tutiniftevtcn Q5nc()cr cvfttelten ; man fon?
«c alfo lao.cn, brt}5 ienc 53arer, wclcl)e ftc <\U-> öutJev bcm
ÄfliuMi anfal;cn, bfcf? üini Äanon bcr ^pcbraer; n;cl;t bei-
liiln'iftcn, 5?errranbcn luuten; ba^ öie Äird)c vom £"ccibem>
unb e:n gri^jlei* 21(k'J^ i>eö £^ricntö aU fanontfcl) ani^cnom?
men; eublicl}, ta^ ik S'Zcriil bk\n ^d)\lfi(i\ t)hd)]x rem,
iinb bfc (^'efinnangcn eben fo religio^ fe»)n (23riefe üom 14.
unb 2'i. 5JJai 1700, XXVI. 400 ff- "»>> t'flf' ^cbcn 23 of^
fueti^ IV. 230). dlcAjm nun £eib ntl^ aud; nur einige
S5ctvei|"e 33üffuctö ba^u, \o mv.^tt ba? itvibciuinum bei
ibm fiec|en.
S)er ©imt>uvf, «»egen bcr Unauflö^bavf'eif , ben aud)
9}?oIrtnuö mad)tc , bevubcte auf einem 5}?it3öei|tanbniil ,
alü Oiibe bar^ ß c nc i l ju Xribcnt tat-> bectbirt, voae jciici^ 511
glonnj uncntfd;:eben lietj ; unb eben fo bie @ricd;en,
ircld;e man in bicfcm gcfd^ont habe , in jenem wie tk ^roi»
teftanten t«crbammt, ba bod; baf> :2{uar[)cm nui* gegen jene,
au<?gcfpvod;cn nnirbe, wcld^e bc()auptcten, bie vcmifd;MVi«i
tOolifd^e Äird;c irre, wenn fk Uhve , ha^ felbfi im gv^"^
cincö G'bebvud)fi hk Qhc unauflofjfid) bleibe. Sess, xxiv
Can. 7. Gü umvb alfo Um fonn{id;e^ .Dogma anfoejiellr,
wie mel)veve gewiffenf)afre f"at[)oIird)e S^beologen be{)aupten,
bic aber bei'wegen bk^ S^efret nid)t, \vk neulid; ein jun*
ger ^fjeolog ,iu 9?vep[nu getban, ju einer bli'fen ^i^cipli*:
jiar»»ciK{;e bevabfel^en, fenbern n-'k d\itt-< u. a. ben DJtir^
telweg geben (ftebcXXVl. 6.130).
J^en IcBtcn (rfnwnrf («attc nun ^bcil !?e{bnf<5 fd)or\
t»ovbin babnvd) enr!»\'ifrer, bajj er, xv:e bie S^fjcolngen oon
cvrii
5i)aKnoiier , annahm , baj? '"'^" ^^' CSüHcilicu nic()r ani bie-
?i}?cngc laib Mc Ohitionca feigen niufie , wenn mir nllc $S'>
fii)L">fc ntarcu berufen irorben , l^l^ junir nic^t in cirof5rev
Shu>^c;)^;nlg ali' eö bei ben erfcen Concilicn j3cfcl)clH'n ift ;
bn9 <ii'f^ 5» einem .T^cfrct eo binlaiiqlicl) foK), ba^ bcr
firbpte 3:heil e^ annimmt ^ßcr ftd; fi^Icljen .1>cciftonen vri*
bevKi^c, {6nnc als^ ^eBer erfKirt iverben, umc bicp nie
onbcr^ öuf Concilien gcfd;er;cn u;ib fclbft I^orbrccOt tl^öt..
(Mist, de BossDST IV.' 171, 201 unb XXVJ. 278); bA|5
nun ber (Eonfeni^ Aber ©(nnbcn^fi^I^cn nKc^cmcin unter ben
ilrttbolifdn (tUer £anbcr t)or(>anben nmr, tonnte bem un^.?
fid;tigen ieibnii} mä)t unbcFannr fc4)n, um'c ta^ mm
fegar <ii\d) tit ^"»roteftanren auf i'af-' Goncil berufen bfltrc ,
fte aber nid;t erfd^einen UKiÜten um gebbrt 5u irerben ,
ireld)eö aUein ?eibntB 1. r. t^edanojt ; bajj man feine Ui?
fad;cn Tratte bie fd;iömatifd;en djried^en 3U berufen , lunt
beuen man woljl tvuf^te, ta^ iic n;d;t fcmmcn ivürben^
unb bcr ^wcd beö ßoncilo war, bie S-^tl^umer be^ dlox^
ben, an benen jene feinen Zljtii h<ittcn^ 5U unterfud^en.
Mur^ , 93pffuet bcantu-^ortcte bk\t unb anbve (Tin*
nnafe fo , bail er auf bem i3d;Iad;:felbe al^i (Sieger ftebcii
blieb unb ^eibnilj nid;tö mebr antiin'^rtcre , alfo nad) ^(m
©:prid)n?Ort: Qui tacet, consentire videtur, wer fd^weigf,
fd^eint einjuftimmen, wirFIid) ä3pffueten beiv»tlid;tetp,
unb tae (i^oncil annahm , wie er fd;i)n üiele £e(;ieu bejfeU
tcn angenommen batte.
pu bicfem Urtl;eil, weld)eö gcwip Sci'bnii^fn mebr
jur Qlnc gereidK, al(^ wenn man feiner ^oliti! (£!)ifancu
unb unaufrid;tigcö 35etragen jufdireiben niuprc, hiwxc^
xnkl) erfteni":
Sa0 ^tibniii h\i> an::» ^nbe feines 23riefwed;felö
vc'al)x\)afi religibfe @e)ninuugen äußerte. Qv fd;rcibt nec^
l5"cn 3. (SepfemX'ci- 1700: «?}?rtn tiiujl bk (gorgc uUx bkfc
^ad)e ir.ib biV 2öivfini(j baüiMi bcr -^prfefjunq uber(a|Tein
2)aii w«e fi'e tfnm ivivb, it>irb bvi^ 93efte fe«it, trenn aucl)
imfre Ucbcl bleiben, jvi f;cf; auf lange 3eit ücrgrojjcin
fottten. Unterbcffen jnujKn ivir unö nicl^tö üpv^uireifeii
•l)viben. ^d) tl)i\e, ivaö id) f'ann, unb bin icl) aud) in nie:?
■neni Unrerncl;mcn nid)t glucflid; , fo iverbe Id) bcd; nid;t
un^nfriebcn. ©jyrr irirb feinen 5BiUen evfuUen , unb idy
wev'^e meine (3d)ulbi,i]fc!t getban baben. — 9??an glaube
v\d)t , bap aim iinb 9hibm mid; veiije, bicp ®efd)aft ja
tefi-ciben. 55einunft unb ^flid)t füib e?.« (Jy ifi alfo
»on biefem veligi6fen 9)?ann (ivofür if)n eben fo ber franjtv
ftfd)e fvttbclifdje J?cvöucH>ebev be^^ ©eifteö G-mevtt alö bei-
^voteftant 3ebann ?}tuner bielt *). Sd; fd^Iie^e mit
©runb bavaufv ^^«9 ^i' f^i" ©cbbr üov ber ibm tnni ^etif?
fon unb 35offuet ftar^ unb fVaftig bargelegtcn üöaJjrbeit
iiid)t i>evfd)log. 2M cv ubcrbie^
3 weiten? fd;on fo fd;5nc ©eftanbntiTc für ia^ ^oncil
getban hatu , fo im «iriefe «n ^ab. bc 35 r in on (XXVI.
Q. 165): riT^cif, man biel Söeifsbeit unb £!rbnung in tcn
iJlften bejfelben roabrncbme; unb cbfd;on aud; fid; etwa;?
^eltlic(;efi mit ein.i3emifd)t ijahz (unb maß: ift oianj rein
i?at)on?) fo bin kl) bod) md)t oon ber 3abl berer, tk fub J
<t,':(\tn baffclbc ereifern; ba^ eß trirflid; öiel ^^ortreffIid}ec;
«ntbalte« (<2. 14 1> Gr entfraftct feinen (£imrurf üe:i
*) ffc fü(it: bi? 55riefe feibnipenö flnb »Kstt ncbtcr SBt'i?.
bi-it / M'dijibfit unb SRe(igiofit>it im ^cben rcint-n (B\r\ni
obiic 'JJactbdgfift ((?. 126). üJa^ nucb biefer groge <24)rvii=
3ec in öielfm ffltt)ü(if(^ bflcttf/ a<t3fn feine 2ß;rff iinb
aidnc 3c"3"iiT?.
CS
i>ev dlldjtAwmhmc beß (^oncilö m ^iMnfrcicI; tabiird), brtjl
er fclbft nnfufM-r, ©. 263: i>cif, bic fi'anjbfrrdpcn '))mIaron
2Iüc^, traf' aud) miter Suliuc; III. gcfdjöf), guri]cl)cif,eii
J^abcn j ba0 ftc 511 Xvi'benr bh'etcn, obfd;on ft'c foUtcii t»pin
Äpnictc ^mucfberufen ivcvbcu; ba0 bic 9\cbe bei^ foniqlf?
d;cn Gjefaiibtcn, Ik bcm (Soncil nidjr 3ufagtc, unterblieb,
bfefc \t*elrl!cl;c G3efanbtfd)nft bloö aiiö einer nH'Itlid;cn Ur*
fad;e gcfdAib, imb ba^ln•d), ba^ man bic ^raUucn jurüd":*
lief?, bcm ^oncd t>it ^reibeit bcr Stimmen 5ururf9ab
(26+). Sa|l biici (^)Uuibenr'bcfeuntnif? ^iiui IV. 'oon bcii
S3ifd;ofcn granfr^id^ö nnoienomnien, unb bem Cleruö jur
SIblegunq hei 23cfil^nabmc e;nec> 93cneftcium!.' ober cmä
?ebrrtubl^ Dcri^efd;rieben, unb bav> (ioncil a(c> üon bcr
.Mird)c granfi-cid;f' ani^enommen, 17I5 erflait werben fe\)
(268). 3n bem ä5ricfc an bie jper^ogin ücn -i3raun|'d;trciv]
bcn 2. ^uli lü9'i fagt er, ba^ er in »iclen 25 in gen
mit bcm (Soncil eint^erftanben fei) (»c. 335), unb weiter
unten, 'S. 339: ".I>ie meiftcn ß:ntfd;cibungcn finb mit
öielcr 2öeiiM)cit gcmad)t worbcn.«
.^rittcnxl entbicit ftd) aud) Seibni^ 5U v^erlangen,
bftf5 bafi (Srncil nie aufgcboben in bem ^Bereiniqunoi!-*
gefa^aftc fcUe bctradjtct werben, fcnbern nur als? für bic
^ r 0 1 c ft a n t e n für fo lange f u f p c n b i r t fcpc, biß burü;
bciberfeitigcö 33c|ti-eben entwebcr alle ^punftc au?geglid;cn,
ober Die wenigen nicl;t nu^geg(id;cncn burd) ein ncue5 (iom
eil cntfd^iebcn waren. 2Iber aud; bifi'in fd)ien er, burd;
bic 5?orüc((unc)en 25Dffuetö t»cn ber @cfabr!id}feit i>i(\i:v
Sinfinnciio , ber Un5ulang!id)fcit unb bcr Untbun[id;feir ,
unb weil fogar fein lieber 5JtoIanuö bieiJ nid;t verlangte,
ftillfdjweigenb nad)gcgci)en 5U haben. 5J(oIanuö fagte:
fffienn nur, wie 25 öffnet unb er fd;on glücflid; angefausf
gen, alle (iCKtiTi^eifen, weld;e tat-^ (Soncil unter bcm ^idi*
ext
tathen beftniit I^abe , F^tr.iton fo cvHart »cvbcn , i>a\\ hin
vecUcr UntcifcI;!Cb mehv 3nv'frf)cn ben Sefjren bci'ber ^f'eife
t>in-(!ant>cn Whue: ivoju bann Q.^errammhuu3cn? troju Un^
tcrfirtnMiini]€n mit ^em ^flb|!c unb Äaifer, iinb onbevn
Ojrefjen ber ^vbc? ^Go^u bfe @n(3pcnfion bcö ^ribcn?
tiivo unb ein ncue^ (^oncü, ircnn man jeigcn !ann, baj?
iinfre l^chrev ta^ (E^ncil iH">n ^vibcnt nicl)t vcd)t Derftanbcn
babcn u. f. \\\ (xxvi. 85, 111.) 9?un waren aber fd;on
über 50, unb jnnu- iH>n (^loijtcr 2ßicl;tigfeit , auf^geglidjcn
(s5. 86), unb 9?üplan Ooffrc, ba^ ef^ nocl; t>on mehreren
geffOeben fhmte , nnn-unter c^evoi^ bic ?ebre öcn beiben
G)efralten <weld)e t)ie j)elm{!abter annabmen , ?. XV.)
war, ba iic Sutbcrn felbjl nid)t wtd^tig fd)ien. ^av
follte alfo J^etbni'j^en binbern , ftd) bem Xrtbentinum ,
wie anbem (Joncilien , ju unterwerfen , t^a er beftnnt ,
«eö fc^ cjefabrlid?, -isorwanbe aufjuftellen, um Sweifel
über (Soncilieu ju erwerfcn; wie e^^ gefabrli'd) fci), iwtlfcU
bafien 2(nfeben gujufd^rciben« (23rief an Sßoffuet üom
8. 3a""cr 1692). 2)a er uberbem felb|^ glaubt, über
eben ben SSernntrf über ben ,^anon ber ?Bufgata fomic
i!at-> ßoncil gerettet werben (ig. 386), bei wekteut er ftd?
öm langften üerweilte , unb fo üiel Äunft, (£d;infftnn ,
©efd)id;tfuttbc unb ©elebrfamfeit angezeigt Ijat , t^afi
SSauffet bcfemit , t}a[y man auf Üeibni^cn^ <Seitc
treten wiirbe , wenn man ibn ebne Soffuetfi Slntwort
irtfe, ba^ man feine Slrbeit nid;t genug bewunbern ftmnc.
.53 i e r t e n ^ , fd;eint eö mir unwabrfd;einlid; , ba|l 3( u *
ton Ulrid), in bejfen Dramen ber leBte «gd)ritt gefd)ab/
bat-> (MUuibenybefenntni^ ^ii\6 beö IV. würbe abgelegt,
foiglid) ba(-> 2;ribentinum würbe ali5 ^Mau bcu'^regel ange^-
iwmmen l)abt\\ , wenn ibm ^eibnilj nid;t befannt battc,
feine Zweifel fcwen ibm uon 5öoffuct alle aufgcli>pt wor--
beil. ®enij3ftcnö fuim icl; nicl;t beuten , bei- J5vu-|l \)aht
n\d)t fid; beii-c '^iblianblum^en bi'cfcr großen jvampfcr t)C!:
bein ilniT qciieiuüavtijjcu vcfeiicicn , unb bc^ Icl-tcn Urtbcif
Innen nn-'Uen. .Dail bie^ Unheil md)t ojfentlid) uiitgetl}C:lt
iruvbe , r)inbei-te ©vo(l[n'irannienc' Ärone. ^cinc 9fvealitat
bei- beiben Uitheile grunbet fid? genug auf feine S^i>d)\d)ä'^'
jung beö (ionciUv iUif oci^ ©utfjeifen bei- nieiften Seh-etc,
bei-, fclbft gegen ftd) unternemmeneu O^cttung bejjelben,
iroDon uebft bev leljten nod; eine (S. 281, in anbcrn ^iudc
fid;ten üoi-iiMumr.
3d; gefteße untei-beiJen , ta^) m eben beut 112. 23i-iefe
flu (5i'*l>^"'c{u^, ^\ro er t^k 23eivad;tungen bey jpevjcge»
UU'id) lobt, UMber bcn v^anon bei- ^^ulgare, alt-> ein
^pauptbinbeini^ bcr >iieicinigung Dinfd)ul3t , unb t)ovgiebt,
^üffiict babc iid) umfonft ^Otube gegeben, feine S8cit»eife
511 wiberlegen. Slllcin ba ei- bic äSibeilegung unangctaftet
xmb unbeantivortet licp, fo nuiilre er feinem gurften unter
ttfer Slugen «nberö gefpvod^en baben , ciU \^k Älugfjeit er?
Kmbte in einem 95riefc imhi .^;) anno »er, i)a bk Äonigin
lUnna ncd) lebte, 3U }d)veiben, Uebrigen^ fjatte ja ieiht
rii^ im ^IViefe nn Jöoffuet, 14. Wlai 1700, (XX vi.
©. 413), biefem ^valaten feinen 53eifall gegeben, wbajj
tk ^ii-d;en ber alten 3eiten in 9iucffid)t be6 Slnfebeuy ber
S3ud;er ber (^eiligen 8d;rift in ibrem Urtbeile getbeilt tra#
ven, oI)ne bap fic auc^ in ber Sebrc finefnig ge«
wefen waren. Unb fie batten &Ud;t, weil fi'e einfa*
Ijen, ^a^ jene 5?cifd)!eben()cit befi .Kanons, bi'e aber
nad) meinem Urtbcilc nur fdjeinbar war (alfo
nid;t fo wibrig in bcr J>auptfad)e wirfen fonnte), feine
5Serrd)iebenheit im ©lauben nad) fid) 50g. 3cl) glaifbc
alfo, bajj aud) nod) jetjt, jene -l^erfdpiebenfjcit obne gdgc
Ux antcrn beftel^en Tonnen, i' 5Ufo fcnnte unfev ^M)i(ofopf)
cxm
fem fo gro)3efi ©evrfcOt nuf biefe ^adje fe^eii, bn0 er bet^a
nu'qen bic t>ielcn i^o^men, benen er i'd^cn t^ci^evflicfjtet
l;atte, (jatrc aufgeben, t. f. n^enigcr ivatbolif feiMi iroIleiT.
^r iit iö \oc^av nod) in einer ^<nd)e , bie je^t fo iiicleii
Sarmeu macljr , namlid; liber Da? unbedingte '=ö i b c I ?
lefen. Unmittelbar nad) obiger »ctelle folgt ^^{t , trcld)e
aud) ber gelebrtc iJSerfaffer ber (£ct)rift , V\t fo eben in
gran!furt erfd;icnen \\i\ «®inb bic 9Sorfd)riften ber ro^
iuifd;*FatboIifd;en ^ird;e '\\\ 2lnfcf)ung bc^ 2>crboty bk beif.
^&}x\\i in ber ^anbe^ffn'ad;e ju fcfeu argcrlid^e pabft(id;e
s^crorbnungen 5U nennen«, neb)t öiclen anbcrn Stellen
^n'otcftantifdjer (Sd^riftfteller au?bcb. Sie aßorte ft'nb:
"3*i^ gefrebe aud;, b<K^ nid;t allein bic .^enntnip beö Sa*
«on^, fonbern felb)t b\t .fienntnip ber ganzen beil. ^d;rift
iiid;t uncntbe^rlid) notfjwenbig ifr, bi^^ e^ Golfer obnc
S3ibcl giebt, unb bixf, ber munblid;c Unterrid;t, ober V\t
S^rabition ben 9?iangel berfelben erfel^en f'bnne. greilicf)
i|t ber gbttlid;c S^ciftanb notbig, ba^ ft'd; bie ^Irabition
vein erbalte. w Olun bicfer öeiftanb \S^ nad^ Seibniljenö
SSefenntnijj ^on ®ott feiner .^ird^e t>erfprcd;en.
SDer Sanon fonnte alfo in ben (üefi'nnungcn Seib nij»
äcnö mit ©runb nidjtö anbern. SSieImcbr ba. SSoffuet
fic^ ju fagen getraute: »C:r erirarte nun t>on ber 58iiligs
feitölicbc SeibniBen^, er iverbe nun tM'eImcbr feine 23e«
iveifc alö unn)iberleg(id) anfeben , al6 \i<x^ er bkt-' t»on bert
feinigen bcbauptcn n?oUe. ^2luc^ fep er überzeugt, bap bei'
2lbt tu^n Soff um biefen ^unft nie alö eine Urfad?c bec
Trennung, ober aU^ einen ©vunb, fic() gegen bay (2onciI 3«
Skribent ju ftrauben angefeben babe« OSr. üom 17. 2(ngufl
1^91; XXVI. e.509). Unb fo ijl es? »virflid): a^iolannö
würbigte, fagt ^red^tl g. 18O, \it\ UIuf3ablung ber I)i?
tcrgcnspunfte bicfer s^ad;c, fte nid;t einmal mit einci^
(rrwabnung, TS)
CTCIV
§, XVII» Jt)cr ivid}tij}j>c Einwurf ijl nidjti^.
Siber mm cntftcOt ber nM'd;tigflc (Jinwm-f! ööemi tm
JTjcr^en unb nad; ^janptgnmbfaBcn unb fo üiclcn onbein
£cf)rcn Scibnilj r5mi|'d)*farI)olifd; umv, warum trat er
nid)t gn bicfer .^tirdje bffentl id) über ? .I^cnn trafi beim*
lid) gcfd)a(> UM'iJcn um'v lu'djt, nnirben c? aber irof;! irijTen,
ircnn alle feine Briefe befamit geworben waren , weld)c
jwar aU n{d;t gefd;e()en gcber, in ber 53crrebe ju fel^
ner Sammlung, bebauert, ober felbft bcm ^crlu|l nid;t
cbbalf, tbeilö ha^ er ftc nid;t continuirte, tbeiU^, ob?
fd)on er >^k atpbabetifd?e ^rbnung erwablte, aber jwei
Äauptnamcn 21 n ton Ulr id) unb Qfrnalb ubergieng.
:^on ber legten Uebcrgebung bringt ber 9\ecenfent biefer
©ammlung i>\t Urfad;e bt'i , ba^ geber biefc 25ricfe in
Slbfd^rift babe unter ber Jf^av^ole pnifd;en 9?egierung an
einen ©elebrten nad) ^"Pari^ fd;icfen miifen, alfo? öer*
jTiutbet fte würben bort gebrückt werben, S')a\l. aKg. 2itt.
^eit. iUugujl S. 278» 1805 , weld;c6 aber aue eben fo we^
tiig genCigcnbem ©runbe hlö l8l9 , nid;t gefd;er)en i(T»
9Zuv tbeilt 5?r. dmcxY) im Slnbang jur 2:bcoIogie einige
©teüeu mit, i)\t \<i) bcnu^tc, wenn id) Um anbre Ouellc
angebe, ^öarum aber hk Üiubrif 2(nton Ulr id; weg
blieb, alium Silentium, l^i geber unb 9tecenfenten !
S)od) fet) £eibni^ nid;t beimlid) jur romifc^^^fatbolt?
fd)en Äird;c übergetreten, wat> htwei^zt biee'^ 3m S5riefe
an 9)iabam ^rinon fetjen wir, ba^ er im 3rrt^um, uiib
gwar, xck er aujfevt/ in einem un|'d;ulbigen 3i*rtbum war,
fcie ©emeinfdjaft mit 9?om fet) nic^t notbwenbig (XXVr.
©. 1^2), ta^ er ee aber berjlid) wünfd)te, UwelUn bie
(Stellen, wcld)e in ber überfe^ten 2Jorrebe beö fran^ofi««
fd^en ^jevauegcbevö VI — Vlli., aul ber ßovrefponbena
mit bcm Sitnbi^vflfeu ^nift t>on 5?cjfem9?ficinfelb6 inftgc*
tl)cilt nunteii finb. ^er beutfc(;e 5?eraui?gebci- biefer ^Briefe
23cf)mer, ober fem 9?ccenrciu, ölmi bcm \vii- fdjon ciimuU
fprad;en, f^atrc nidjt bie ©»Itc bi'e jpau^Hfteae, fic^e VIII,
bcii ^atf)Dlifcn flu?3iilieben, trohl abei- waä Zweifel gcj^eit
bic bem giuftcn entberf te ©efinnung erregen f&nntc , nuv
bei nocl? ju bemerfen, baß a3of)mer nur bie ©riefe vuiö
ben Saljren 1683 unb 1684 lieferte , unb waö SfUe^ nad^*
Ijcr i)on Seibnil^, feit l69l gefcl^af) , feine öcfi'nnuncj
unb ©runbfaije un^ üerl)eimlid)t ivurbcn. —
2IIfi Urfad;c ba^ bcr t)flnnDörifd;e <2^t<3in»mflnn ait6 iiJic;'
be ju feinem Jtpofe, ben Ucbertritt t>erfd;üb, hiä er bie
breifad)fonigIid;c Ärone auf bem Jöau^nc ©eorgö bef^ I.
faf), i|t au^ Ülllem ihmi mir unb 2(bt ^h-ed;tl ©efagteu
iva^rfd^einlid). ^^uar fat) er ft'e , aber nod^ angefod;ten,
unb er glaubte nod; cttra^, burd? feine <2d;rift: Aniy.
beitragen ju fi^mien , ^a$ fte feft ftanbc; aber faunt
l)atrc er fte in Dcutfdjianb erblicft, abo er er!ranfte unb in
furjer ^3eit burd; einen SranF, ben ibm einer ber !2ov)Dlitci;
Don 9?egeneburg (»en 3"gplf^öbt, alfo woijl ber ^. £)r.^
ha\0 io\l angeratben baben, ber ibm bie ©idjt in beit
SRucfen trieb, ben beftigften <Sd)merjen unterlag» <Bo tvs
jablt eö ein ^protellant, unb bcwlc6 baburd;, bap bie 3e?
fuiten nid)t allein Äonigömorbcr, fonbern and) 3}Zbrbcr if;?
rer fte fc^a^enl-en greunbe ft'nb. 3lber 5um ©ludf für bie
Sefuiten, wollte ber grjvxbler felb|^ \o tvai5 nid^t beweifen.
(Et fagt ntd)t6 gegen 5}J:ttcl felbft, fonbern gegen bie ^h\r
tvenbnng be|Telben , n>eld)e fad;funbige Slerjte , tvenn fte
to6) befragt u^urbcn, ju beftimmen b»Jtten, Qß> Ijei^tt
i)aö 5)Jittel f'onnte, (u^cgcn ^cd^irad^e beö 2lltcn fiebenjig^
jabrigen ^D^i.mnee) burd> bie gen)5bnlid?en Sßege nid)t ireg^
ficfc^aft woroeii , iKbft bem gefeilten fid> (^tcinfc^mer^en
18*J
CK VI
^ii^it, lt. f. \\\ CActa Lips. 1717, e. 336). Sfntci!? cv^
(iuMid) ift ^ic ^^cl•lmuf)l^u3, taf; l'cibni'<3 feinen ^ob
nid;t fo na()e geglaubt habe, alfo wcbl bcffen fonnte, in
Uniftanbe jii foninien, \rc» er feinem fcl;on an bcn Sanbgra?
fen getlmncn 5Bunfd? nacl;hMiiinen fiMtiue. (Er trollte nod>
in bem leisten Sabve fcine-^ Vcbcuf^ ?Bicn jum funftigen
^lufcnt^altcnn-tc nehmen, ^^ai* mbgen ^U\infungen, bic
ijcr üevbienfti^ellfte ^)lan\\ bcö Xanbefi üem 5^iniftev erlitt,
3wav mag bie jpoffming i^k prejcftiite 2(fabcmie nod) bmt
3U (^tanbc ju bringen, Diel 5U biefem (?iitfd;(u0 beigetva«
cjcn baben, aber 9iecenf/nt ber S^t^f »''fdKi^ «cammlung
<5c|lel)t: v>i>a^ aud; ^erfbnlid;c 9turfüd;ten mitn^irften,
in allen übrigen jcbod; (alfo hier ift \va^ 9}?cl)r!)
\vü man ibn mit \ilb\t fuengfatbol:|"d;en ^m unb Sluelan*
i»eru eine 93ertraulid){cit unterhalten fielet, ju ber unferc
^c loten 5!eml!d; fd;eel (ja irobl, um'c n^'r gleid) feben
iverbcn) faben , tvav un)lrcitig fein ^wecf' fein anbrer aU
Stöabrbcit, ^^ernunft unb 5LöiiJenfd;aft, burd; itbeCi in icis
ncr ©eroalt j^ebenbe 9J?ittel, unb überall ju öerbreitcn. «
S\ed)t, aber ned> mebr ©eiuipbeit in ber S>ßi|yenfd;aft bei^
Ä'cil», baii ibm über !2lllcifi gieng, jn erbalten (§. V.).
5oier irirb man abermaly vcrfuc^t, ftd; S3erbeimlid;uug
»ieler 23riefc ju buifen. •
T)^d) genug über i>lt\c ^^rotge, bercn getriflfer 2(uffd)lu$
ttad; jcl^igcr £age nod;.bei (i)Ott ftcbt. Ößir tt»ünfd)en i^a^
(Et fowobl, alö v>i.'r ibm ÜJrotiuö unb nad; ibm bev S^vf^^
prebiger ©tarf, nebit anbern uid;t freüentlid) irrenben
jud)t fatbolifd)eu Ü5rübern i)k fönabc erbielt, »on jeneijt
5lft ber iJiebc ©ottee über 2IUeö in ben Icljten Slugenblif?
tcn fcineö Sebenö rcd)t berjlid) burd)brungen ju werben,
^ie ibn juv 9\euc betvctjeu mupte, t>n$ er mU^ld)t ^u lam
CXVH
o^c , unb (iW'S üpi- C->ktt tii'djt \o uM'd/tfgcn Gvunbcn, ben
Jipauptfd^vitt ,3i'.rÄivd;c beö cum'jJCh .Oeilö 311 ttjun vcvfcI;obeiu
^.''Jan n?ii-b mi'v fa^en: ilntö vebcft .I^u mnDi|fen^cr?
etanb ihm nid;t ein proteftantifd^ei- ^i-cbi'öev bei? 3d>
U'^eifj C'}, wclü abcv aiid) , \:ci^ er in fo üieleu Siogmcn
mit ircni fatholifd^eii Äviffanber unb bcm aiv5 bcm Su«
tljCithuin 311 bei- fatholifd^en .^irdyc ubergeti'eteiienC^elel^itcit
Sßiceliuö ubcvcitiftimmtc , unb icin ^lufchcn vooljl ]e{yc
mif^eibui^ \mfte, ba jl er aud; mit ibm unb jenem gteid)
bad;te; id) wei\i , unb ifjv Icfet e^^ in biefer Sd)vift, baj;
et ben .^aly;ni?muf' , unb fpatcv ben iccciniani^muö uet^
Iie0, enblicl} iveip id), haf, et an feinen Vorüber ^wti Sa^re
Dor feinem !i;obe (l643) fd)t:eb : «SBa^ bie ^itcfje üom iOc;^
cibcnt, bie mit tci' vemifd;en vereinigt i)f, nnnnfim, warb
einförmig i'on tiw gvi'ed;ifcöen unb Iateinifd;en ^atetn an?
genommen, bap man b;c ©emeinfd;aft mit tk\c\i eingeOeit
muffe, voerben wenige fid; ju langncn untet|tc(ien.« Der
bevu lernte 5) i e 1 0 n v> m u y S5 i g n 0 n , bev m it © v 0 1 i u 0
fd)x berbunben ivar, Ijat nad) beflfen Xcb evf'Iart, bap Gr
ibm feinen (rntfd;(u)5, fiel) offentlid; nad; feiner Siiaffebr
aufi Sd)»reben mit ber rbmifd;en ^ird;c ju bereinigen,
entbetfte. 2lUe!n ber Xob überrafd)te Ujn auf ber 3ieifc
nadb Sran!reid;. Balsset Vie de BossuetIV., ©. 3l8 unb
319. 'rDie Xbatfad)e fiotte 9( r n.a ( b bon 5?errn 25 ig n o n.«
Discussion amicale, ©. 290, i. 25,
3um Sd;IuiTe biefey CJinniurfw bemerfe icl^ nocl^, ba'ß
^roteftanten ibn mad;eu fodten, Sänge %\{)\'e Oarte !2efb*
nit^ feine auf;erlid)e G)emeinfd;aft mel)r mit Iutl)erifd;eu
fird)lid;en (i^cmeinbe. Gr /"efud;te nid;t mebr, ober ()od)rc
feiten ben pffentlid;en (yottei'bienft , nM'e tl^m feine &ci\ili:f
d)tn oft, and) offentlid), vorwarfen (^Sovrebe bei? &ci^
ftc!?). S e i b u i l2 , fagt ^3 0 u g t u e , un^Ure fid; u^eber mit
CXVIII
^rcbfgtcn, m>cl> luif bcn ^rcMc^ern unb mit 33cfud)«ng
t>cö 6ffcntlicl;cn ©pttcöbicnftcy abcjcbcn (.^?anbb. ber allg»
$!tt. 3cit., II 93. e. 395). QScil er tiidjt ^um Sli^enb^
iiuibl gicng, fcOalrcn bic ^>reb;öev offcnrlid? auf ib«, nbcr
er blieb bei feiner ^2Be:fe> fngt (Jcfarr in feiner l^ebcnebes:
fcl;reibnnq«
^iil man bef'ivecicn nuf ba^ ^Utc WM'cbcr t^erfaüen:
^cibnil^ gUnibt nifbrr^ ,
fo ifl bieg Dbcn §. §. Vi, vu. Viii l)'m{<\mV.d) rvlbertcgt
Würben. Unter allen 33 or^rurfcn, bIc man fccibniljen ^e^
i\wd)t bat, ift feiner nnaegnuibeter jicvefen, atö ber ^I'm:;
nnirf bei? Unglaubenf^. CJf^ finb nocO irgenbwo oie«
tc ungcbvucftc SSvtefe i>orbanbcn , auö bcnen man
ftebt, ta^ Jetbnil^ nid)t nur ein red)to,tanb iger
Cbrijl irar, fonbern bafi er and; eine bcfonbre ^Sorlie^
te fuv i)ie fatbolifdje Sleligton .^atrc.w Wlei^
iicrö ©runbri^ ber (5)efd}[d)t< ter jH^eltireifibeit. <^> 285»
«©eroi(5, fagt ^^crbev, v. Samml, ber 23riefe ju S3c«»
finberung ber .^umauität, (S. 23, fann man Seibni^en
tcn S5orn)iirf nid;t mad;eny 311 Sßcnig gcgiaabt jtt
fiobcn.«
Unb nnn ba wir auci bkfn 5(bT)anbtnng i»on Seibss
«il^eno Q3pr!icbc für hk fatbolifd;c Sieligfon, üon bcv
Stnnabnte fo üiclcr ^pauptgrunbfatjc unb anbvcv
.?cbren bcrfelben überzeugt werben ftnb , wie borfen wi'v
jweifeln, t>a^ ta^ ^ijftem ber ^b^^I'-^gic biefcsf^ großen
9}?annc6 nid;t adbt, fonbcnt wohl gar bk (Jrfinbung eine5
^^cfuiten ober (ixj\^\mtm fet). ©ewip tki' ^erf mad;tc
ibnen, auclf) 0I0 (5rbid)tung , G'bre. llnb fe fvn-ad), efv»
tiod) biefi 5©er! erfd;ienen, ein b'>d)ge(ebrter vrctcflantts^
fd)cr 3?o!tor ber 3:;beoIogie bc\ einer berühmten Unit*erfitat.
Ulba t>fe5 glaubte ber ^r. t)pFfin' mo^;I felb|t nic^t. Denn
CXIK
<r fcnnte bod) ivol)[ ivi^Ten, wAti Jor. tn CÜJurv 1779/ i)cu
bei- ©ntbcrf'ung bicfce ^wftcmv^ :n tn'c ^^elt r;;nem fd^rieb,
unb bai^ biefc 9lrtc{)rid;t fpglei'd; i>cx eifrige G)oIbf)agc»
fveubig in fem Dieligicnr-jouvnal , VI. (£t. ©.595, auf*
ml)m ; böp ftatt, ba^ biefei- 9?acl)rid)t ivavc \til>ev|>vod)en
ivor^cn, t^ie Acta Hislorico ecclesiastica (^(In Cid)t V>lOtCs
(rantifd;Ci^ ^l*ü^uft) Nostri Temporls, im LXXXIV. ^()cif
17S6, wo alfo $(i\t genug öovBvinbcn xvax' , bk ^cidjc h-i>
tifd) 5U unterfud)en , md)t \\m bie Zljatfad)z md)t laaguct,
fenbern NB. burd) ein »-»Nß.« jebermflnu benadjvidjtigt Ijc."
beu will, v>ba^ Ißcibuil^ene 3i))ülügfe bev fatf)olis'
fd;en Sieligton wii-nid) miliere.** Unb nun founte
bie .^riti! über geiviife Ävitifei* 1796, ft'd) bavauf, al» ein
unbcj\reifeltcti ^eugnip berufen, ba^ SeibniB bk Uniou
nid)t biuberte, ivcld^c^ wk feinem (5f)avafrev, fo bk\cm
©»ftcmc, ivibevfpvad; ; fo fonnte geUer, bie fc^on i^oit
jwei ^v.orcftanren gegebne dlad)\id)i t>cn biefem ©[aubenes^
bef enntniiTe ß e i b n ilj e n s? , in fein biftovifd^i^ !5!erifcn anfs^
tiefjmen, unb bcr bxitU ^votejlant, bev .X5avmftabtifd;e
^pofprebiger ü. ©tarf, fie nac^fd;veiben , pbfd;on i^nt
ftd)evlid; bk üovI;ergebenfccn ^eugnifle , unb nod; öntcre
C3vunbe befannt wcixcw (5i* fd;Iießt feine Sln^eige mit bcii
Söcvten: «Cit^ ift ju bebrtucrn, ba^ man bk\c Seitbcibi*
gung ncd) nid;t buvd; ben .Dvud befannt mad;t. «
'A>at-< gan^e ^»^ngnip i-'O" ^?errn p* v^tavf ift ^d)on oben
(^. IX. angeführt trcrben. — Uebiigenö l)AUe id) eC^ fuu
«nnotbig , nod) mebi- 25cweifc über bie ©d;rift ?e{bni5s^
jenö anjufubren; «)em biefc^, tt?a5 in bcr franjofifdjcn
53prerinnerung tjon ©.111. hi§ X. bicruber gefagt wor=»
bcn, nid)t genüget, ten mbgc baC^ bon Scibniljcnö
i^anb gcfd)viebene , unb In ^arlö ftegenbe, 5J?anufcvipt,
— alö lebenbigev 3^ugni^ ~ fclbft uberiveifcn.
55 e f ff) ( u p.
AJa nun ict 6ni| fic^ frü^joitifj fd)on mit &cr ^(vo;
logic (^. IV.), imb jjwar au6 ÜJctigiofttdt (^. V.),
obgoqeben , baOurd) jur Dffcnbabrmii] gcfübrt warb
(^. VI.) , unb beö^alb fein 3rib:||fercntij^ {§. VIL),
fein (Bociniancr , fein ^ntiirinitarier (^. VIII.),
ind/t rcformirt (^. JX.), nid)t altlutberifd) (^» X.),
nid)t ncuprotcflan(i)'d) (^. XI.), nid)t neu unkt re;
formivtxUit!;crifc^ (§, XII.): fo i\i eö au6 fo mUn
©vunben mcglid) , ta^ er bie 0)runb)d|e , bie im
Systema Theologicuni au6ijcfprod/cn flnb, erfldren
fonnte; — ba er fid) übcrbicfem bem .^atijoliciö;
muö fe^r geneigt beweist {§. XUl.) , wenigf^cnö im
^erjen unb nad) ben ^auptgi-uubfaf^n {§, XIV. )^
mc aixd) in einjelnen X)ogmen {§, XV.), ein ^at^ot
lif ij^ , unb i^n feine ^cbenf(ici}feiten nid)t vom Äa?
tboliciömuö abf^iclten {§* XVI.) : fo ifl eö fe^r VDai^vt
fü)einlid), bcif; er ber ?2Serfa|Jer beö ©i}ftemö fet};
— ba enblic^ 3f"9"ilT^ ieglid;er litt uon^anbcn jinb
((J.XVIL, iiab ^orcrinuerung S. III. — X.),
fo fann hierüber fein S^vciiel me{)r obwalten, unb
ein fo n)id)tige6 5CBerf {§* 11.) , »on einem fo großen
SJJannc {§*l-), »erbient ton ^a^vf.eitliebenben gex
tvi§ eine genaue ^e^crjigung»
^'^ n f) a ( t
SS n t X c b c.
Ceibni^cn^ @c6^c ©fite XI
5f(fo ift hiiUi fein üöecf I)6c})ft inteceffant . . XII
Dbfc^on nicf)t bae cinjige OScct bc3 t[)CDlo9t=
f(i)en ^a<i)ii » . » XIII
(Sc f)atte fcül; unb gcüntli^) bie S^ljfolcgic
frubiftt , XIV
Unb bicfelte auö S^ctigiofitöt geircifjlt . . ♦ . XV
'S^iii (gtubtuin füljcte tf)n juc Dtfenbaying ♦ XV
Seiral)cte il)n roc bcm Snbiffeccnti^ir.uö . ♦ . XX
@c irac fein (2;oftnianet unb fein ?(ntitt:t!iitaticc XXII
@c jrac nicf)t tcformtct XXXIV
ntrf>t o(tliitf)ecifcf) XXXVII
— — nict)t nPucG(oinifd)= lutfjccifd) ctrc neu»
ptotcft.mtifcl) XLV
— — fdl^ft jud)t neu» unict = ceforinitt« lu»
tt)ecifct) ••♦♦.' LH
CXXII
Ccit)tii$ jngt fitf) bfm Äat^otici^mu? gfnci^t
a) Uebfcbflupt (gfite LVI
b) ©fgen d\cm in^befcnbt'ce LVlll
c) (Segen OcbenetlÖJitc LXl
d) CDefTi'" aufffcctbniUicbf Bdnift füc
bie (5cl)et'ung fincö {atl)olifd)en Jüt«
flen . LXI
r) Sd)teibt ben Äathodfen gtcfece 2o»
(ttanj aU ben Tterfflönton ju . . LXIV
f ) (5ben fo bic 2Ibfd)afung bed ^pj:en=
^.^cbcennenö LXIV
g) Smpiti'f)U fatholifctie £»]e(igion^bü(t)fC LXV
h; [sH fogac *Profiiitcninact>ec . . ♦ . LXVII
Ceif»nt§ ift a>enig(!enö im -C^rrjon unb nad)
ben -Oauptgtunbffl^fn 5'<atf)clif LXVIII
1) 23om av.bOe LXIX
2) Ätcd)c unb -f5t,^cnrct)ie , LXXX
3) ^.tt*cnqen.^alt LXXXII
4) Unfi'l)It!acfeit tfc ^ii:d?e LXXXIII
5) Icobiticn LXXXVir
(St ij^ flucf) in einjffnrn 'Jjogmen ^atf)c{if . . LXXXVIII
«) Seqfcuft unb &fket füt a>etllotbene LXXXIX
ß) -Oeiligen '23ecel;cung XC
y) ©Ute OBetfc XC
^) SOIejTc XCI
«) SJtele tion SÜioUn au^geglidjene ?{c'
tifel XCir
^) 536m betuf)inten ^te^ponfum iug?ge=
6fne "ättitti XCII
Ä6.. 2Bie bie 55ei4)t XCVf
ßß. (gine (Seflalt XCVI
yy, (Ste&cn ©ofcauient« ♦ . . ♦ XCVII
CXXTII
tt) 23en -O^jog Uitid^ liefatinte ©lau»
ben^actifd ©eitc XCVII
Zexbnii^eni ij^firnflicfjffjtni ()tdtfn if)n nicfet
com Äat{)cltciöinud ab , . . ♦ CII
a) ÜUdbt fffliPthü(i}e CII
b) 9?i(f)t ta^ Goncil ten Xribcnt . . , CHI
CDfc •Ofluptetnirurf gegen l'fibni^enö .Kütfjo«
Iidtdt ifl nichtig CXIV
«Befcf)Iu^ . . ; CXX
ö c i
^i}(!cmf^ i?cr "^^cc legte.
53011 ©ort lieite l
©pn ten (Jngeln *..»♦. 11
3^1- gal( 13
S>on cem S^tenfdjen .................. 13
5?cn ^er (irbfimtc 13
53on ben ivirflid^cn (Euiiben ..♦»..... 15
5!5ie 5?prfe()U"9 Ijatre fcn (iivigfcit ^cr bc|ttmmt, bcu
S)}?enfdjen nac^ feinem §al(c ju crlofcn ..... 17
SBeqriff ber (^tabt ©cttes 19
52on ber Offenbarung 21
Äcnn^cidjcn ter C^ffenKuung 21
^rcpliejcibung 25
aBnnbcr 27
93pn ber Oeilfgen l^refeinigfeit ♦ . . . 20
5ßie bie Dreietnigfeit 311 t>crftef)en fei) . . 29
©pu ber 9??enfd)n?erbitng . 33
S3ele«cl)tung biefe^ föef)eimniiTe5 ........... 31
cxxv
iveijeiei bcr Slrfanev unb ^pnormianer Seite 37
Uebei- bie 2(vt bcr SSeieinivjung ter jtvo 9iatuien in
(iOriftü ♦ 39
55on ber 9\cd;tfertigun9 bct-: *2unbevö 41
^on bei- ©mibe 43
<Sic bebt b!C freie 5ßiüful}i- md)t auf 43
jpinl4ini}ltcf;e 45
aSirffame 47
3ut>or!LMrtmenbe ©nabc ♦ . . . 49
53 cn ber 2(it ber üiec{;tfevtigmi}; 55
53on bcm ©lauben unb ber ü-feOc 57
S3oni ©lauben infibefonbcrc 59
55on ber 2iebc ♦ . ♦ 67
9Son ber ipoffuung 67
3n «30^ bic ^rbfünbe eigentlich be|te^e 71
>Son bcm SBcrtf) ber guten aßerfc 77
53on ben £)rbengrtanbcn 85
Strcitigfeiten über bic 5[Jcrbien|tc bcr guten 2ßerfe . 89
?5on bem ©otteebienfte » lOi
9?etf)wcnbtgfeit beö auflevn Äultuj? . 109
SGcn ber S3ilbcrüeref;rung 117
SO»-' ^üi^m .121
Cyefcl;td)tc ber SSilberüerel^rung 131
SSorin i>k -Silberöerebruug befie(;e 1C5
fernere Erörterung 145
Gö tvirb babet 53crftd;tigfeit erfobert , I5l
Sveliquien? unb 5?ciligen*5?erebru"g 157
Heber tk 2Ut, wie tk 4?ciligen Äenntnip bernienfd;=!
Iid)en S)ingc Ijaben l5l
d^ finb äutreilen bierin aud; 2[IZipbrauc^e cingerilfen . 175
UnterfdMcb s^ifd^en Latria unb Dulia 187
'I^on beu 9\e(iquien inebefonbcrc » . . . . 197
CXXVI
53on fcctt ©ölröittctucn ubcrf^aupt ^£eirc 197
$a\)l unb erflaiun^ 201
SruefpcnCicr 205
^laft bcr ^aframente 209
Saufe 213
girmung 21")
Gudpaviftie 2l7
£c^ren bei- 9Ieaci-ci* 219
Sraiu^fubüanti'rttion 223
^ernunftben>eife if;vei' 2[IZogIid)fe[t .... 231
53on bei- Äommunien 24^1
llrfad;cn, tvavum bcv ©ebvaucl; beö i\eld;ö
öbgefd^afft werben 249
53011 ber 3lnbetung beö aUerfteilfgjlen 2(1=»
tör^fafvamente» 255
25u^e 265
^e[d;t . 267
!^i>6fpred;un3 267
(Ein fluger S3ei'c^töatcr ijt ei'ii großem ©e?
fd)cn! Q)otte^.
^Sollfomtnene unb unücUfommeiie 9\eue . 273
©enuqt^uung 275
Set^re Äelung ; 279
9}?eBopfei- 279
^liefteiwei^e ; 293
^abfl 299
SSifc^bfe unb ^rieifer 3o2
ef;e 311
SSielreciberei 3l3
G^cfc^cibung 315
ef)e^tnberni(]c 321
dbliHt 32S
CXXVIl
Sob te^ QhV\bat§
♦ «ceite 327
*Bpn Jicm sufi^nfif^cn Scbcn
333
(Eivfge f3cibanimiin(j ber (Sünbei: . ,
33^
etvige SJebOnung ber Ojcrcc^tcn . .
337
3(ufeiilef}ung t>cy Ä6ipei- »
341
^egfciKi* ...»..'...♦♦.♦♦♦
345
5S e i- i (^ t i 9 u n 3 e n»
©fitf 20/ 3fiff 2 loco concussit , forsan meliQS concurrt't ; contufsit tamen
in Edit. Par.
— 47 — i3 rtii'f «mf fidtt iviifenbf.
•_ g6 — 17 imo (lOtt mo.
— 144 ~~ ** concurrentium fiött consurrentium.
— • 147 — a opere frort opera.
— 2^8 in i(t SRvi* legitur flatt egitur.
I
@t)ftem Ht ^feotogie.
SYSTEMA THEOLOGIGUM.
i^UM diu multumque invocato divino aiixilio,
depositisque , quantum forte homini possibile
est, partium studiis perinde ac si ex novo orbe
Neophytus nuUi adhuc addictus venirem, con-
troversias de religione versa verim, haec tandera
mecum ipse statui , atque expensis omnibus
sequenda putavi , quae et scriptura sacra et pia
anliquitas et ipsa recta ratio et rerum gesta-
rum lides, homini affectuum vacuo commen-
dare videijtur.
Primum ita senlio esse subslantiara perfec-
tissimam , eamque unicam , aeternam ubique
praesentem, omnisciam et omnipotentem, quam
Deum vocamus , a quo omnia alia pulcher-
rima ralione creata sunt et perpetua quadam
produclione conservantur. Itaque minime fer-
ri debet eorum doctrina qui Deum corporeum,
iinitum, loco circumscriptuni; futurorum con-
©Dftem fcer Sfjcologie*
JCac^&cm id) (ange un& reif, nac^ Qfnnifung öeö
göttlichen ?Bcif!an&?ö unb ^efeitiguug aüci* gartet;
(ic^feit, in fo fern bicö etwa einem föienfc^en mcglic^
i\i, t>ie Streitigfeiten öerOteligtonerwagt, gleich a(5
wäre ic^ afö ein SReuIing , fetner Partei noc^ ju?
getf;an, auö einem an&ern ^eltfreifc ba^er gefom;
men; §abe id) enblic^ biefe$ bei mir feftgefe|t,
unb nac^ aUfeitiger Uebcriegung , biefeö alö Dtiä;t'
fc^nur befolgen ju muffen geglaubt, w<x$ bie ^eilige
©d^rift , i>a$ e§nviirbige ^iltertbum , b\c gefunbc
SSecnunft m\b bie S^vVn-ldßigreit ber '4:§atfad)en , ei;
ncm unbefangenen ^Ötanne anjuempfelplen fd;einen*
^or allem glaube ich, ba^ es ein »oüfommencö,
unb jwar einjigeö, ewigeö, überall gegenwärtiges,
allwiffenbcö unb allmad)tigeö QBefen gebe, weld/ed
4vir ©Ott nennen, öon bem alleö llwbcve, bind) eine
56d)fi weife Vernunft erfd^affen werben , unb gleid);
fam bnrc^ eine immerwa^renbe <5d)6pfung erSatte«
wirb. "JJic^t ju ertragen ijl ba§er bie U^tc berjeni-
^en , wdc^e einen f orpcrlid^en , enblid>cn , m 2iuM«w
1 *
tingentiuni , absoluloruni veL conditionaloram
ignarum sibi lingunt ; et proinde antitrinitarios
quosdam et his viciuos , valde iniprobo, qui ne
]ioc quidem caput fidei intactum reliquere , et
de Deo senlinnt indignius.
Haec porro intelligenlia suprema alias men-
les condidit a (juibus glorificarflur , (juas jus-
tissiraa ratione gM])ernat, ila ut qui totam di-
vinae oeconomiae rationem intelligeret , perfec-
tissiniae reipublicae exemplar esset deprehen-
sunis, in quo nihil desiderare sapiens aut voto
supplere possit. Itaque fugiendi sunt qui
Deuin concipiunt tanquam vim quamdam suni-
jnam a qua cuncta quidem emanant, sed in-
discriminatiiH quadam exi^tendi necessilate sine
delectu pulchri aut boni , tanquam hae no-
tiones vel arbitrariae essent , vel non in na-
tura sed humana tantum imaginatione consis-
terent. Deus enim non est tantum auctor
maximus rerum sed et optimus princeps men-
tium et legislator quidam, sed qui nihil aliud
a subditis suis *) exigit , quam animos sin—
*) Sed hi cogitare debent ecclesiam non velle patrem,
exempli gratiä, aut £liuin esse triaum personis.
ein^c^d)vmhcnQ)Ott , bei* &eö 5Ufa((i(}/ unt)e&inc>t iin^
'^^^^'"J]^ 3"f^i"f^^j3^" unfimbij} fci) , fid) cri>td)tcn ;
imb bcö^alft ycnvcife iö) bntdjaxx^ öctuijfe S^vcieini^s
feitöldugncr iinb bic in iSrcm na6cu ©cfolge jinO,
tDcld)c fegai- öiefcn ^auptartifcl bcö (l)(autvn6 mdjt
verfd)ont ^a6cn, unb von bcc 0ott§eit fo umvürbu
ge ©e}iniuiugcn fegen,
SRuii bat biefeö §6c^fie ^,erf£an5)cö)vefcn noc^ an?
berc ©eiftcf Qchilbct, von n?cld)en ba|[clSe xicthcniu
d)€t werben foUte, uub biefe regirt e6 biirc^ eine un^
cnbtic^ ()crcd)te Vernunft; fo, ba^ wec einen to(f.'
fommencn begriff uon bicfcr gcttlid)en Orbnuni^ hitf
te , bas 5)iuficv bc6 üolifornmenflcn Stc.ateö bann er^
l^licfen würbe, in wcldycm ber ^3eife nid)tö veru iffcn^
noc^ binju wunfc^cn fonnte. ?>J^an ^at itc^ atfo üor je?
nen ju §«tcn, wcU^e \id) jwar ©Ott vorjleUen aB bie
|>6d)|^e Äraft, üon weld;er atteö auc^j^rcmt, a&cr of»?
ne Unterfd}ieb uub burd) eine gewijj'c O^otbweubtgfeit
beö ^afei)nö , of;ne irgcnb eine 'Ku6n)a()t bc5 (BdjOi
nen ober ©utcn , glcid) aU wenn bicfe 5B-^gri|fe ent?
Weber wiüfurüd) wcfren , ober nicht in ber 97atur,
fonbern nur in ber (SinCnlbimg beö i9?enfd}ett tejlüu;
ben, ^cnn &ott ijl nic^t nur ber f^6d}fte Urheber aU
leö bcjTcn waü ifi, fonbern md) ber bcfle Spnx unb ein
i^cfef^geber ber "i^erftanbeßwefen , ber aber nichts
anbcrö dou feinen Untert^^anenüerCangt , aU aufrid;tig
liebeube Jjerjen , bie mit gcrabem ©inne bcj^<,\H unb
cere alTectos ac recta intentione praeiiüos et
de l)ac ipsa beneficentia et justissiina guberna-
tione et pulchhtudine ac bonitate domini om-
nium amabilissimum persuasos et proinde non
timentes tantam *) potentiam , summi omnia-
que perspirientis monar<^hae , sed et benevo-
lentiae ejus confidentes ac denique quod cuncta
conipleclitur , amore Dei super omnia ac-
censos.
Qui enim baec sentiunt, penitusque arimo
infigunt et vita expriniunt , hi nunquam ob-
murmurant divinae voluntati , scientes omnia
Drum amantibus in bonum cedere debere , et
quemadmodum praeteritis contenli sunt, ita
circa futura agere ipsi conantur , quidquid
sed unam esse personam Divinifatis: ifaque multlpli-
catis personis non multiplicatur Deus personis frlnus
ecce proinde ob tres pcrsonas tres Dii fiunf. Per-
sona porro quae iu Deo subsfnntia unica numc-ro et
incommunicabilis esscntialiter relationem involvit el
cum correlatis suis unicam numcro sub»tantiam ab-
solutam constituif« Sunt ergo lies suhstanliae singula'
res, relatio una absoluta quae illas compleclUiir et cu-
jus ipsa individualis natura slngulis coniinunicatur,
cujus simulatrum aliquod in mente nostra seipsam
eogitanfe alque amante infelligimus.
2)icfc Stelle ftcfit im D)?auutcri^tc am SRauDe»
i)ott feiner ^ßBo^lt^atigfeit / t)on 6et gevec^teit Dvcgicj
rung, ücn bet ©d)6n(>cit u^^ ©ute beö lie6ettolI|lctt
atter ^errn ubcrjcugt fetten , imb mithin eine fo gro^e
5!}^ac^t bcö f;6d)|len un5 aUi\)i|Teu&en ?0?onarc^cn nic^t
furchten , fonbern auf fdnc ©ute vertrauen , im»)
cnblid; waö adeö umfaf[et, von ber iiebe ©otteö übet
oKeö entbrannt feijn muffen»
?ö5er nun &tefe ©ejinnungen 6af , itnb bicfetücit
tief in bie (Seele eingrabet , xmb hmdj feinen Raubet
au6brücFt, ber wirb niemalö murren gegen ben gott^
(ic^en Tillen, tvof^t wiffenb , ba^ benjenigeu/ ivcU
d)e ©Ott lieben , aüe5 jum ^eflen gereichen muffe ;
iinb g(eid}Wie er mit bem ?2Sergangenen jnfricben ijt.
\
\
ßö l\i cm ^i\(iX^ , ben Seibnif^ n\ad)e\\ woUte:
allein ti> fd;emt beifelbe wäre ivciter unten — int
Slvtüel üon bem ©cbei'mniffe ber bci'Iigcn iJreieintg^
Icit — beffei' an feinem £)i-te. X)n- Slnfang biefeö
^ufa^cö illiim £)ngi'nal feljr üern^oneu; ev tfl l^alb
ÖU^gejlrid^en. S)eV (Sa<5: sunt ergo lre$ sulstanliaet
etc., ben \d) untci-ftrid^en \)<\^t , \\i fcbv bnnfel. 3d>
tvei^ ntd;t, ob hk %h\d)x\^t beu dJebanfen üon Scib*
n{<5 genau au^bvude. 3m £)i-i'ginal i(t rc/a/jo ober
rc/ahV burd; einen 95ei|Tr(cl^ üon «na ahsoiufa getrennt,
^arifer Slu^gabe.
*) Tantum f manuscrlpt.
praesumptae Dei voluntati congruerc jiuUcant :
ca autem praemiis poenisque propositis, pos-
tulat ut quisque spartam suam ornet , ad ins-
tar primi hominis, horfum in quo colloca-
tus est , colat , et ad imitalionem divinae bo-
sitatis beneficentiam suam in res vicinas, maxi-
nie autem in obvium quemque liominem , tan-
qiiam proximum suum , j)roportione justitiae
servata , diffundat, quoniam inier creaturas
quibuscum nobis agenrlum est, nulla homine
praestantior est et quam perfici , Deo sit gra-
lius.
Si mentes igitur universae hoc semper cogi-
tarent actionibusque exequerentur , beate sine
conlroversia viverent. Quod cum neque fieri
semper neque fa'tum esse ronstet, quaeritur
linde ppccalum et per peocatum miseria in mun-
dum intraverit- nam Deus auctor omnis boni,
utique causa peccati esse non potest. Consi-
derändum est igilur in omnibns creaturis ut-
cumque eminentibus , esse quamdam limitatio-
nem seu imperfectionem congenitam atque ori-
ginalem ante orane peccatum ; quae facit ut
sit labilis 5 atque ita intelligendum est quod
JOBUS significasse videtur, ne sanctissimos qui-
dem angelos labis , lioc est^ imperfectionis ex-
fo 6cjlrc6t et üd) and) fiic bic 3«^""ft ^^^ J" ^^"" '
waö er bcm vcrmutfplicf)cn g6ttlicf)cn ^Ö3iUcn am bcj^cn
ju entfpvec^cu glaubt: in&cm aber 0ett ^clo^nun^
unb (Strafe yorfpdlt, will er, ba^ ein ^^^^^J^ f^in^
9)flid)tcn erfülle, unb, glcid) bcm crftcn ?Dienfd)cn,
i>en ©arten, in it)cld)cn er gcfef^t ivorben, bebaue,
unb nac^ bcm ^eifpicle ber gottlid^en ©iite feine ^obl;
traten, über a\ic6 ivae if;n umgibt, vorjüglid) aber
über jeben?DlGnfd)en, a(ö feinen iTlacbj^cn, nad) ben
fXegcIn ber ^iüigfcit , auöfc^üttc ; benn unter allen
0efd)c-pfen , mit welchen wir in ^crbinbung ftei;cu,
ift ber iÖ^eufd) baß vortrcff(id)fle, beffen ^crüoU;
fommnung (Jjott am ivofplgefdüigfleu fenn mu^»
$ö3cnn ba^er alte ©eiflcr biefe ©cbanfcn nie m^
bem liw^e verloren unb if^re Jpanblungen barnad) ein;
richteten , fo würben jte , c^ne S^^iieU glücf lid) fort;
kbew, !^a bic6 aber bekanntlich nic^t immer gcfc^ie&t
unb nod) nic^t gefd}ej)en ift, fo fragt c$ ^d), wie bic
(Bunbe unb wie burcf; bk (Bünbe taß (Slenb in bic
5ö3elt fam; benn 0ott, ber Urheber allcß ©Uten,
fann wo^l nid)t bie Urfac^e ber ©ünbe fei)n» (^6 ifi
alfo jU bemerfen, ha^ allen ©efc^opfcn, fo ergaben
]ic aud) fci}n mögen, eine ßcwiffe Q5efd}rdnft^cit ober
llnvclifommcn^cit angeboren unb ancrblic^ fet), 'oo'c
aller (Sünbe, welche mad}t ta^ baffelbe fc61cn fann;
unb fo mu^ man auc^ »ei-jlc^en, wa^ ^ob ausfju;
brucfen fc^cinct, baf ndmlic^ bk yeiligjien (Sngel
10
pertcs esse. (Ilaque cum justitia originali aut
imagine Dei non pugnat.)
In quantum creatnra rationalis perfectione
ornala est , hoc habet a divina imagine , in
quantum vero limitata est et quibusdam per-,
fectionibus caret , ea tenus de privatione seu
de nihil o partem capit.
Et huc redit sancti Augustine sententia,
quod causa mali non sit a Deo sed a nihilo,
hoc est , non a positive sed a privative , hoc
estf ab illa quam diximus limitatione creatu-
rarum.
Quanquam autem possibile fuerit Deo eas
solum raentes creare , quae etsi labi possent,
tarnen non essent lapsurae, altamen placuit
imperscrutabili sapientiae ejus , hunc quem ex-
perimur producere ordinem rerum in quo quae-
dam mentes possibiles , certam quamdam se-
riem actionum lib^rarum et divinorum auxilio-
rum , itemque fidei , charitatis , beatitudinis
aelernae aut horum*) in notione stja
) Observat Edit» paris. hie allquod verbum deessc
supplendumque , prout exigere videtur seosns,
Adjecimus similium^ — ^ Editio Mo^unlia?.
u
fogar M)on tiefem glccfen, 5aö Jei^t: toon biefcr Un?
»otifommcnbcit nid)t frei fcpen. ((£'i* tvibcrfpvic^t alfo
bet urfpvunqlic^en ©ered)ti9feit o&ec 5em (Sbenbilbe
©otteß nid)t.)
!t)aö vernünftige (5)ef(f)6pf ^at &ie ^oKfommem
()eit, mit &cr e6 auö«}efd)muvf t ift , t)on bem gottli^-
d}en (Sbenbilbe ; in fo weit baffelbe aber 6efd)rdnft
i^, unb geiviffer ?3e(Ifommcn^eiten entbe|)rt , in fo
weit nimmt eö an ber Beraubung ober bem 9flid)t6
Unb bierauf jieft and? ber 0ebanfe beö ^eiligen
^(ugujlin, bc^^ bie Uvfad)e beö Uebelö nic^t üon
Öott ^>evfomme, fonbcrn üon bem QRichtö, — • ba^
^ei^t: nic^t üon bem Q^ofitiücn, fonbern 'privatiüen,
ton jener ^efc^rdnft^eit ber ©efc^opfe ndmtid>,
wovon wir fo eben gefprod)en §aben.
Obfd)on e6 aber ©ott mogtid) gewefen wdre , nur
fotc^e vernünftige ©cfc^opfe ju erfd)a|fen , Welche ,
obgleid^ jie Ratten fallen fonnen, boc^ nid}t würben
gefallen fei)n , fo gefiel eö jeboc^ feiner unerforfc^lid)eu
^^eiß^eit, jene Drbnung ber^inge, bie wir nun;
me^r erblicfen, ^ervor ju bringen, in weld)er gewiffe
m6glid)e ^ernunftwefen , bie auf eine genau bered);
uetc Dvei^e freier JP>anblungcn unb göttlicher ©naben,
;inb ^erfc beß ©laubenß, ber iiebe, ber ewigen
©lucffeligfeit , ober voa6 fonfl bergleic^en i^ , be;
fc^rdnft, in bem ^Ugemeiubegriff i^rer 9Jt6gtid)feit,
\1
possibiii , seu existente de ipsis in Deo idea,
involventes ex innumeris aliis atque possibili-
bus selectos ad existentiam admitterentur seu
crearenlur, ut Adamus futurus exul, Petrus
apostolorum princeps , abnegator , conFessor
et martyr, Judas proditor etc.: idrjne liaud
dubie , quia Deus malura quod in nonnullis
intercurrere praevidebat, permiltebatqu«?, ver-
tere noverat in bonum multo majus , quam
quod futurum erat sine lioc malo, ita ut se-
ries ista denique in summa , perfectior fulura
esset aliis omnibus : ita lapsus Adami per in-
carnationem Verbi , prodilio JuDAE per re-
demptionem generis liumani iramenso perfectio-
Bis lucro, correcta est.
Cum ergo angeli quidam per superbiam,
ut videiur, et malo angeio deinde seductore,
etiam homo primus per concupiscentiam , quo-
rum illud diabolicum , hoc bestiale peccatum
est , lapsus esset ; peccatum originale genas
humanuin, in primo parente , invasit 5 id est,
contracta est pravilas quaedam quae facit nt,
liomines sint ad bene agendum segnes , ad ma-
le agendunj prompti, obnubilato intellectii ,
13
oöcr in bem Urbii&e, &aö üou i^nen in ©ott cpjlirte,
miö unjd^ligen anbcrn, c6cn aud) moQÜdjcn, auöer/
TOd(\lt, uub in baö ^afepn ^ertjorgeuufcn , ober eiv
fd)affen ivücbcn ; — wie 71 5 am, bcr in ber ^olge
auö bem ^arabiefe ücfbannt wocben, — tt>ic ^a
truö/ ber 3{pofle(fiiv|^ , in bec ^^olge idugnei- (Sfprix
^li, bann ^cfcnner unb ^futjeuge, — njie ^ubaö,
ber ^^crrdt^cr u, f, w.: unb bieö o^nc S^eifcl bavum,
weil ©Ott TOU^te, ba^ er auö bem Uebel, njcfc^eö er
fd)on in ber Sufnnft in einigen X^cikn ber (Bd)6i
pfnng blicfte unb julie^ , ein mit grofereö ©ut jocje,
al6 jeneö, o{)ne bae Ueoel/ würbe gewefen feijn, —
fo, ba^ biefe Drbnung enblic^, im ©anjen 6etrac^?
tet, woüfommener, alö jeglid)e 7(nbere, ivdre: fo
njarb ^bamö '^aüe burc^ bie iSUenfc^werbung bc$
^ißorteß, 3"ba'ß ^errvlt^crei burc^ bie Srlejung
beö 9JIenfd)engcfd}lcc^tc5 , auf eine unenblic^ vjür;
t^iil^aftere unb \joUfommnere 5ßSeife erfefst.
^a nun atfo einige (£ngel bem @tolje , wie c5
fd)eint, unb nac^^er burc^ bie ^erfufprung eineö bof
fcn (£nge(6, auc^ ber erfle iOJenfc^ ber Q5egierüd)feit
unterlagen, weshalb jene bie @ünbe beS '^eufelö,
biefe aber bie ^unbc beö '$ki\(i)e6 genannt wirb : fo
fam bie (Srbfünbc in ber ^erfon be6 erflen ?Kenfd}en
iiber ba^ gan',e 9Jienfc^engefd)le(^t ; bM hci^t : cö
fam in bie '5)icnfd)en ein gewifTeö Sßerberbni^, wo?
burd} gc[d)ie^t, bajj (ie jum ©Uten trage , jum ^o-
1^
sensibus vero praevalenlibus. Etsi autem ani-
ina pura a Deo emanet (neque enim adhuc
animarum intelligi potest) *) tarnen vi unionis
cum corpore ex parentum vilio , prave consti-
luitur , sive per connexionem cum externis
peccatum originale seu disposltio ad peccan-
dum in ea cxoritur, quanquam nullum momen-
tum intelligi possit quo pura erat a labe et in
corpus inj'ectum {infectionis) "*'*) intrudenda.
Atque ita facti sunt omnes filii irae et conclusi
sub peccato et in exitium praecipites ituri,
iiisi magna Dei gratia subleventur : non eo ta-
rnen extendenda est "vis peccati originalis ut
parvuli qui nullum actuale peccatum commise-
runt , damnentur , quemadmodum multi vo-
lunt : sub justo enim judice Deo sine culpa sua
iniser essQ nemo potest.
Peccata actualia sunt duorum generum ,
alia venialia quae temporali castigalioiie expia-
ri debent , alia vero raortalia quae aeternum
exitium merentur j eaque divisio quemadmo-
dum vetus est, ita divinae juslitiae prorsus con-
■'' ) In hac parenthesi, ut apparet, verbum desideratur.
Vcrsio germanica gallicam secuta es\.
Editio Moguntina. .
**) Alteruni ex his duobus verbis , non utrumque le-
gendum.
15
fen rafd) |tnb, inbcm if;r ^^erftanb »erbuufelt ift , bk
©inne {)in9C9en &ie Dbcr^anö erlangen, O&fc^on
aber öie (Bede rein tjon ©ott ausgebt (öcnn man bei
greift nic^t , wie @ce(en jtc^ einanber ^croorbringen
fönnen) , fo wirb fxe bod) , ^raft i{)rer Bereinigung
mit bem^orper, burd} bie (Bd)Ulb ber (Eltern, t?er.'
bcr6t; bic Srbfunbe ober ber J&ang jur ©unbe mag
nun auö ber Berbinbung mit du^ern @egen|ldnben
in i^r entfielen, obujof;! fein ^Cugenbliif benfbar ijt,
in bem fie maPeUoö gen)efcn wäre, um bann in ben
angeflecften i^orper eingeengt ju werben, (Bo njur;
i>en li\le ^inber bc6 3öt"neö, ©flauen ber ©unbe,
unb würben in'e ?2Serberben §inab flürjen , wenn bk
mächtige ©nabe 0otte6 biefelben nic^t wieber empor
bübe. dSlan barf bennod) bie ^ßirfung ber (Srbfünbc
nic^t fo weit auöbe^ncn , ba^ and) bie ^inber, wel;
&fC feine wirflic^e @ünbe begangen ^aben, tjerbammt
werben , wie viele bc{)aupten : benn unter einem ge;
rechten 9iid)ter fann O'iiemanb o&ne feine Sd)ulb un/
glücflic^ fei}n,
So gibt zweierlei ^rten witflid^er (Bünben : iäp
lid)e, weld)e burd) jeitlic^e ©trafen getilgt werben,
unb Xobfiinben , welche eine ewige dual ücrbienen,
!5)iefe Sintl^eilung i|"l alt, imb fcheint ber Qonüdjen
(5)ered)tigfeit ganj angemejfcn ju fepn ; unb id; faim
jene gar nic^t loben , bie nac^ jlotfc^er ^(rt, alle ©um
^en fafl gleich machen ober biefelben ber größten
16
sentanea videtur ; neque illos laiulare possum
qiii stoicorum ad instnr , peccata oinnia pene
aequalia, sive summo supplicio acternae dani-
nalionis digna faciunt: prae caeteris autem ea
videntur mortalia quae malo animo et contra
conscienliaTn expressam et virtutum principia
menli insita , adniltluntur. Qui enim ex hac
vita discedunt male afl'ecti erga Deum (cum
nuUis amplius sensibus externis revocentur) *)
videntur prosequi coeptum iter, eumque in
quo deprchensi sunt animi statum servare at-
que eo ipso a Deo separantur, urde conse-
quentiä quadam in summam animi infelicitatem
incidunt, ac proinde , ut ita dicani , dam-
nant semetipsos.
Omnes autem honiines in peccato nati et
nondum per Spiritus Sancti gratiam renati ,
aut certe nulla singulari Dei gratia retenti ubi
ad rationis usum pervenere , peccata mortalia
committere solent. Omnes enim a ronscientia
pravi rectique adraonentur, et tarnen subin-
de ab affectibus superantur j et proinde genus
humanuni periret nisi Deus de redemptione
ejus, sive expiatione , dignum misericordia
■) Quae includuntur hac parenthesi addila fcre sunt
ad margiaem, nee verborum ordo facile discernitur.
i1
Strafe 5cr ewigen ^Berbammung tviitbig mad)tcn»
^or allen aber fd}einen jene Xobfiiubcn ^u fei)n, weL-
0)0 au6 einem böfen ©cmütbe, gegen ba^ auöbrücfU;
d}e 53erbot beö ©cwifTenö, unb bie ber Seele in;
newof^ncnbe lugenbgrunbfa^e , begangen werben»
^enu welcbe mit bem ^af)e ©otteß im ^erjen auö hic;
fem leben [Reiben (inbem fie fortbin bnrd) feine dunere
Sinne fonnen jurncfgerufen werben), fd)einen be\x
einmal angetretenen SÖSeg fortjufe^en , unb jene
Stiittinung ber Seele, in weld)er jTe überrafd)t wor;
ben, beijubejatten ; unb eben banim werben |ie »ou
©Ott getrennt: weshalb jie benn, burd) eine gewiiJec
5Jia|3en notbwenbige ^^Ig^/ i« ba^ tieff^c Unglüc? bec
Seele verfallen, unb mitf;iu, um mid) ]o anöjubriif?
fen , fid) felbj^ verbammen,
7(lle ^cnfd)en, in ber Sunbe geboren, unb burc^
bie 0nabe beö ^eiligen ©cifleß nid)t wiebergeborcu,
ober bod) wenigj^enö bnrc^ feine befonbere &\u\bi
©ottee barin erhalten, pflegen, wenn jie jum (5)e<
brauche ber Vernunft gelangt ^nb, *$:obfunben ju bc/
gebstu X5enn alle werben burc^ ba$ &exoi]\cn auf
baö ^ofe unb 0ute aufmerffam gemad)t, uiib boc^
werben jtc je juweilen t)on bcn ^egierben uberwdL-
tigt ; unb fo^in wdrc ba^ mcnfd)lic^e ©efd){ed,u ueiv
loren gewefen, wenn nic^t ©oct, in betreff unfrer
(Srlöfung ober ^erf6f;nung , ben feiner 5Öarm»^erjig?
feit unb wnausfprecblic^eu Sßeiebeit Qan\ rvnxbißen
18
6ua, (lignum inenarrabili sapientia con.silium ab
aeterno coepisset quod suo tempore estexecutus.
lllud enim pro certo 1 abcndum est Deum
nolle mortem peccatoris , omnesqiie snlvos fie-
r'i ciipere , non quidem absoluta illa inevita-
Tiili voluntate , sed certis legibus ordinata et
circuinscripta , ac proinde juvare unumquem-
que , quantum per sapicnliae et justitiae suae
rationes licet.
Et quidem quae hactenus diximus fere om-i
nia ipso ex rationis lumine manifesla sunt ; at
quae fuerit , in l'estituendis liominibus divini
consilii arcana oecononiia, a solo Deo revelante
disci poluit.
Considerandnm est itaqiie Dcum non tan-
lum esse substanfiam priniam , oninium alia-^
rum autorem et conservatorem , sed et esso
mentem perfectissimam , eaque ratione induere
qualitatera moralem et in quamdam cum cae-
leris mentibus societatem venire , quibus Omni-
bus tanquam monarcha suramus subdilis in per-
fectissima quadam republica collectis, quam ci-
vitatem Dei appellare possumus , praeest.
Itaque Deus non tantum agit generali ilia
atque occulta yoluntate qua totam uniyersi ma-
19
^ian üon (Jiingfcit §ei: gefaxt ^Stu , mld)cn cc ju
feiner '^cit- auöj^cfuf^rt {>au
^eim wie uuijjcn a(6 flc^er aune^meit, 0otr tvor.-
Ic bcn tob bcß ©itn&crö nic^t , unb wimfc^e , &ag
7ClIe fclii^ tvcröcn , nic^t jwac öiirc^ jenen un6ebin3i
ten unt» init?crmeit)lid)en bitten, fonbern bui'c^ einen
5[öiUen bcx |tc^ auf geivifle ©efe|e fliU^et un& Ut
fd)rvinft, un6 lalfe bemnad) einem 3eben in fo weit
i^ulfe angebei^en, atö eö i§m bie Dvegeln feincc
5iBeiö§eit unb (53ered)tiijfeit julaffen»
S[ßa5 wir biö§ci- gefaxt fpaOen, ergibt fid; 6eina§e
ganj auö bcm lichte ber Vernunft: tvaö aber bk ge;
Reimen 'Knorbnungcn ber 9ottlid)en 9vat^fd)lü|Te iit
ber ^enfd)enerl6fung anbetrifft , fo fonnen wir bieö
allein auö 0otte6 9Jiunbe üernef^mcn.
So ift alfo gU bemcrfen , ba^ ©Ott nicf)t nur ba^
crfte ^efen, ber Ur^^ber unb (X'r^alter aller übri;
ßen ^efen , fonbcvn auc^ ber üoUfommenfte ©eift fci},
unb auö bicfer Urfac^e , eine fittüd)e (Sicjenfd^aft aw
nef^me, unb in eine getuijfe ^erbinbung trete, mit
allen anbcrn ©ei|lc$wefen , benen er fammtlic^ wie
cberfler iOlonard} feinen Untertbanen, bk in bc>.$ üoU;
fommenf^e (5taatofi}ftem jufammentreffen , unb weU
d)e6 wir nun bie (Btabt &otm nennen Tonnen,
üorjlcbt.
X>erma^cn wirfct 0ctt nic^t nur burd} jenen a((ge;
meinen unb ücrbovgcncn Tillen , burc^ welchen er ba$
20
chinam certis regulis gubernat, et cum quibus-^
übet menliuui actionibus concussit, sed et
voluntatem suam particularem et apertam cir-
ca nientium actus , gubcrnationemque civita-
tis suae , tanquam legislator declarat ac prae-
miis poenisque sancit , eumque in usuin reve-
lationes instituit.
Porro revelatio notis quibusdam insignita
esse debet (quas vulgo motiva credibilitatis vo-
cant) ex quibus constet id quod in ea contine-
tur, nobisque osttmditur, Dei esse voluntatem,
non illusionem inali genii , neque nosiram si-
ristram interpretationem j si quae vero talibus
notis destituitur revelatio , Imic impune non
paretur nisi quod *) in dubio cum man-
datum ipsum neque cum raüone neque mm
alia revelatione pugnet , et probabilibus ralio-
nibus adjuvatur , melius est parere quam sese
peccandi periculo exponere. Sed hie cauto opus
est ne in superstitionem degeneret timor et qui-
busvis anilibus narrationibus adhibeatur fides.
Divina enim sapientia dignum est, quod/ nul-
lus legislatorum prudenlium negligit , ut sci-
♦) Vox quae hie omissa est, quia leclu difficilis, yide-
tur esse intcrdum^ aut^jnfenmj forte imit, ; J^
11
ganje ^cttatt md) bcj^imnucu Otcgetn Uhct,
imb baffclbc mit allen ^lan&lungcn &er ©ciflc6tt>efett
in (Einfla.if? Oriugt; fonbern er offenbaret noc^ alö
(5)efef^(]cbci- feinen befpnbcrn unb bcfcimmten ^iUen^
in betreff ber jT^anbüiugen ber ©eifleöwefen , unJ>
öer ^envaltwn^ feines ©taatcö, — bef'rdftigt ben?
felben bnrct) Belohnungen unb ©trafen, unb ju
i)icfem @e6raucf)e gab er unö bie Offenbarungen,
9^un aber mujj bie Offenbarung einige ^ennjeid}eit
f)aben (wir nennen fle gemciniglid) ©ruube ber^Iaub^
ttJÜrbigfcit) , tvorauö wir erfeunen, bc^^ baöjenige^
ttjaß in berfclben entf^atten ift, unb und aufgebecft
wirb, ©otteö ^il(e fei), unb nic^t bie Xaufd)ung ei^
nei bofen Öeifieö , ober unferc eigene 'ocxfe^nc 2Ui$i
legung ; tt5cnn man aber bei irgenb einer Dffenba;:
rung biefe Äennjeic^en *jermif t , fo fann man btrfeU
ben ungeftraft feinen ©tauben \jerfagen; tvenn ivic
aber im B^cifel fd)\vebten , inbcm ba$ ©ebot felbffc
ber ?öernunft ober einer anbcrn Offenbarung nid)t w'u
berflritte, unb auf waf^rfc^einlicbcn @rünben beruhe;:
te, fo t^ut man beffer , vcenn man jid) unterwirft, als
ber ©efaf^r ju fünbigcn fid) auöfe|et, (£ö wirb ahe\:
hierin üiel ?Be{)Utfamfcit erfobcrt, bamit bie ^md)t
nxd)t in Ttbergtauben außarte, unb man nid)t jebem
2(ltn)eibermdru)en ©[auben beimeffe» ^enn ei ifl bec
g6ttl;d)en ?H>eiö^^cit würbig , voa$ and) fein finget?
©efcfigebcr je üernad)ld^iget, ba^ ndmlid) ber SBille
22
licet jiibenlis voluntas suflulenter innotescat.
Itaque sortibus , visionibus , somniis non fa-
eile, auguriis , ominibiis , nliisque id geiius
migis quas incpte divinationes ( quasi divirii
cujusdam consiüi signa) appellamus, nullo mo-
do fidendum est,
Itaque proiude necesse est rectani ralionem
tanquani iiiterprelem Dei naturalem , judicare
posse de autoritale aliorum Dei iiiterpretum,
antequam admiltantur; ubi vero illi semel per-
sonae suae legitiniae fiJem , ul ita dicara , fe-
cerunt , jam ratio ipsa obsequlum fidei subire
debet: quod exemplo guhernatoris intelligi po-
test qui nomine principis in provincia aut prae-
sidio est • is successorem sibi datum non teme-
re, nee nisi accurate inspeclis mandafi tabulis
admitlit , ne ea specie lioslis irrepal. Ubi
vero semel voluntatem domini agnoverit , jam
seipsum universumque praeöidium sine contro-
versia submittet.
Interea , praeter humanae fi Jci ratlones scu
inotiva credibilitatis, requiritur interna quae-
dam Spiritus Sancti opcraiio quae, iit fides di-
vina apelletur, efGcit, animunique in veritat«
23
hc\]:\\, ^a•6cftcMt, gcnugfam 6cfannt iver-^c, ^eiu
in fol^e barf man 5cn ^cijjagungcn, (^•rfd^einungcn,
*;ivduuicn nic^t lctd)t, ben ^ßSaf^vfa^cvcien aber un^
?öiM-('>c&cimm(jcn, im& ivaö bcrijlcid^cu hoffen jTub,
Mc wk fo iinfd)tcf(id) ^ßciJTaguuaen ((jlcic^ a(3 wenn
jic 3cld)cn &er gcttlid^cn 9{atf)fd}!n|]c tvviv:n) uennen/^
biirc^auö feinen Ö3Iau6en betaicjllnu
^of^lic^ i\t e6 not^wenöig , baf bie gcfitn&e ^eu
nunft, — al6 @otte6 natiir{id)e :t)ollmetfc^enn, — ■
tiCer baö !J(nfc§en 5er übrigen ^ollmetfc^er ©otteS
iirt&cilen fonne, 6ct>or man t(3nen beitrete; fobal&
aber biefc einmal if)re ^oIlmad)t beglaubigt i^aUn^
wenn id) fo reben fann , ba mu^ felbf^ bie Vernunft
ftc^ bem ©lauben uuterttjcrfen : w>dd)e$ man aus bem
^cifpiele eineö ?^cfc^(66abcv6 crfe^en fann , tvelc^cr
im 9?amen beö ^ur|1fn in einer ^ro\)inj ober ^^^^f^-'^^^
ifl; — tiefer ivirb feinen fRadjfoIger nid)t unoor;
ftc^tig, noc^ e^ne genaue ^ejid)tigun9 beffen ^eüoK;
mac^ti3ung6fd)cine auerfcnneu, bamit nic^t etwa
hxivd) biefeö Vorgeben ber $c'mb ^ineinfc^Icic^e«
@obaIb er aber bcn Tillen feincö .^crrn erfennt,
ba wirb er ftd) unb bie Qmic ^Biia^mxQ o§ne 2CBi?
berrebe übergeben,
^od) ncbf^ bcn menfd}lid)en 3^^wgniffen ober bett
Örünben ber ©laubwurbigfeit, wirb nod) eine ge;
wiflfe innere 503irfung be5 ^eiligen 0eijleö erfobert,
»cld^e t>([$ , waö man göttlichen ©lauben nennt,
iinr.rit, undo fit ut ßdcs adesse possit , eliam
cum de persuasionibus illis ab humana ratione
petiti? nun cogitatur, aut fortasse nunquam
est cogitatum : neque enim semper , netjue
Omnibus analysis fidci necessaria est, neque
omnium conditio fert hujus exaniinis dilficulta-
tcm : nccesse est tarnen , ex ipsa natura verae
Cdei, ut, r um opus est , instilui possit analysis
ab iiis qui in tiniore Dei veritatem attentius
srrutanlur; alioquin nihil haberet christiana
religio , quo a falsa in speciem adornata , dis?-
cerni posset.
Omnis nota divinae revelationis , praeter
doctrinae ipsius excellentiam , huc redit ut
niiraculo seu circumstantia quadam eventuve,
aut ronsensu admirabili et inimitabili quem
casui ad.scribere non licet, confirmetur. Id
enim peculiare Signum est Providentiae nos ad-
monentis , quam in rem imprimis facit pro-
plietia ; futura enim accurate ac singulatim
praedicere, supra vires est, non humanas tan-
tum sed et creatas omnes. Itaque tarn prophe-
tae quam ei quem praedictum apparet, cre-
25
(;crüorbnngt, imb &en ©cijl in ber SÖSaBr^cit I>rfc;
fligt; wcburrf) c^c^djkipt, ba^ mau ben ©(aubcn ^a?
ben fann , fogar wenn man jener Uebcrjeitgnußeh ,
Me in bcu nicnfd^lic^cn Vernunft ibvcn 0cun& (pabcn,
nid)t gebcnfct , ober üicllcid}t nod) nie baran gebad)t
Jat : benn uid}t alljeit , unb nid)t filr 7iüc ift bie 3cr?
glieberung bcß ©(aubenö notjwenbig, unb cineö jcg;
Iid)en Umfldinbe mögen flc^ auc^ n)o{)l mit einer fo
berd)merlid)en Unterfud)un9 nicbt «ertragen: boc^ er.-
fobert bie SScfd;,affenf;eit beö wahren (^lauSenö felbfl,
ba^ , wenn eö notbig ifl , von jenen eine Bc^^g^ic^c-
rung angeftetlt werben fonne, bic in ber ^w^ct}! ©ot?
teö bie S^öa^rbeit etwaö ndfper erforfc^en ; fonf^ §dtte
bie cf^rifHid)e Oieligion nicb;t6, woburcf) fie von ber
5alfd)en, bii im truggcwanbe aufträte, unterfd)ie-'
ben werben fonntc.
Sin jcbe6 Äennjeidjen ber göttlichen Offenbarung,
nebjt bcv ?Bortreff(ic^fcit ber ie^re , berufet ba-.
raut/ ba^ jte burd) ein ^unber, ober irgenb einen
Umjlanb , ober eine Gegebenheit , ober burc^ eine
auffaüenbe unb unnac^af3mlid)c Uebereinj^immung
bie man bem 3wfciüe nid^t jufc^reiben fonnte, be;
f^dtigt werbe. !5^enn bicfeö ijl ein befonbereö ^e'u
d)cn ber un6 anma^nenben ^orfejung , woju ber
fonbevß bie ^rop§ejeif;ung bient ; benn ba^ 3«'
fünftige beftimmt unb einjeln tior()crfagcn, ba€
überfleigt nid^f nur bie Gräfte ber ^enfc^en, fou;
26
dendum est. Si quls ctiam alia mirancla et
iupcr üdem lioniinum posita, efficiet , vim
liumana majorem ei assi^tere agnoscendum
est
Porro si miracula hiijiis modi olim facta,
lis argumentis probentur, quibiis alioqui veri-
tas rerum gcstarum legitime firmari solct , iis
perinde uc hodie ge.slis fidendum est ; quam
niulta enim tanquurti indubitata in bumanis quo-
qiie admilJimus, idque rccte et prudenler qiiae
nee sensibus nostris exploravimus, nee demon-
strativis rationibus firmare possumus ; et quemad-
modum praeclare ostendit sanctus AuGUbTiNUS
in libro de utibtate credcndi , pleraeque actio-
nes nosfrae fide nitunlur, eliam in rebus vitae
communis, neque ideo minus succedunt ac pru-
denter gerunturj et omnino tenendum est Pro-
videntiam univeri gubernationem, *) non esse
admissuram, ut mendacium omnia induat in-
signia , alque , ut ita dicam , paludamenla
veritatis.
*} Editjo parisina guhernationem habet: an forfassls
i?
Ecjitio Mo^untiaa»
con Icgcndum guhernalricem?
27
bcrn aitd) aUcr crfcf)a|fctt:u 2Bcfen. ^an miif öemna^
bem ^"^ropC^ctcu fou>öf^f , alö;cncm, iV2ld}en man alö
»or^jerfunbigt cvfamU/ 0Uiiibcn beiiuffjcn» ^ivfet
^cmanb ncc^ anbcve?83unbcrbinge, 5ie bcu menfd)li?
d)cn 0lau6cn uberfldgen, fo muf mau ba beu 5Bci;
panb einer mefpr al5 mcnfd}lic^en ^röft, anerfenucn,
<B3enn nun ^unbci* von bicfeu 7(rt , bie
(dngjl fd)cn gefc^e^cn jtnb , buvc^ folc^c ^cs
weife barget^an tt)erben, mit tt)eld;cn man bk
$ö3af)rf^eit ber 'i.f^atfad^cn 9e(u>rig ju belegen vj^egt,
fo mu^ man i^uen, glcic^ ^f)atfac^en, bie t^nxu
jutag gefdje^en , ©lauben beimelfcu : beim wie
»iele ^inge nc^^nen tvic al5 imbejtvei^vlt , fogai* im
menfc^lid^en leben , an , unb junar obne bie ?33er?
nunft ober ^UiQ^eit ju verleben, ba wir bod) biefel;
6en. ttjeber mit unfern Sinnen burd)fovfd)t baben ,
t\od) mit anfc^aulid}en ^enjciögrünben ju belegen im
Staube jtnb: unb wie ber ^eilige ^iugufiin fe§r
fc^on jcigt in feinem '^^iidjc von ber Ö1ü(^lic^feit ju
glauben , unfere mci^'ien @efd)dfte , fogar im gemei;
nen leben , berufnen auf ©lauben , unb gelingen
barum nid)t weniger , unb werben nid)t mit minbec
^lugbeit geführt; unb man mu^ burd)auö aime^men,
feie ISorjlc^t, w:ld)e bat$ Weltall rcgirt, werbe nie?
malu juiaffen, ba^ bie luge mit allen ?)3lerfmalen,
über, um mic^ fo auj^jubruc^en, mit bcm ganjctr
5)runff(eibe ber ^a^r^eit auftrete*
28
Non patitur praestituia nobis Lrevitas , ut
religionis christianae verilatem hoc loco com-
probemus : praestitere id abunde insignes qui-
dam viri ut OriüENEs , AiiNomu-s, Lactan-
Tius, EusEBius, CyRiLiiUS, Theodoretus,
D. Titomas , contra gentes j tum recentiores
Steachus, Mornaeus *), Gkotius, Hue-
Tius, quibus etsi multa adjicere possemus, in-
numeris enim modis ipsa sese confirmat veritas,
minime tarnen detrahimus.
Docent autem sacra cliristianorum monu-
nienta , Deum summum ( quem ipsa ratione
constat esse unicum numero), nihilominus per-
sonis trinum esse ac proinde tres in unico Deo
existere personas Divinitatis (quod rationem
omnem supergreditur) , easque optime ad hu-
manum captum appellnri posse Patrem , Fi-
]ium sive Verbum et Sj)irilum Sanctum , Fi—
liumque ex Patre nasci , Spiritum Sanctum
procedere ab utroque, ut aiunt Latini , vel ut
Graeci loquuntur, ex Patre per Filium (idque
per modum principii unius).
Hoc autem ita accipiendum est ut omnis
tritlicismi suspicio evitelur ; itaque cum dicitur,
Pater est Deus, Filius e;L Deus, Spiritus Sanc-
*) Mornaeus ^ Pyplessis-Mornay.
29
(iö laft bct Diaiim, in öen wir unö ein9efd)votnft
^a6en , nid)t ju , öa^ wir bie ?£6abrr)eit bcr t^n^üi
c^en Üteiigion (3ier Drt6 betveifc» : i>ie6 traten jur©c;
nugc ciniijc beru^mue lÖJanneC/ wie Origeneö,
Ttrnobiiiö, iactauiiuö, (Sufcbiuö, ^xjviU
luö, '^6eo&oretuö , t>er ^* "X^omaö gegen bie
^ciöen, fo wie auc^ unter &en Steuern, @tead}ii6,
93^ornat}, ©rotiuö, J^uetiuö, beren Serbien;
fle, obfd)ön wir if^ren ^ewcifen nod) mek^ bcifngen
fonnten , benn bic 5öa^r6eit beflatigt jTcf) felbjl auf
taufenberlei QCrten , wir fcineöwe<j6 ^(btrag tf^un»
9Run aber e6 lef^ren unö bie geheiligten ^enfmd?
lec bee (E^rif^ent^umö, ber Joc^f^c ©ott (bcffcn
(Sinbeit ber ^ai^i nad) wir au6 ber ?2Sernunf£ felbjl
wi|)en) fei) nid}tßbe(^oweniger breifac^ in ben Q^erfo?
Tten, unb eö fet)en folgfam in (Sinem ©Ott brei ^er?
fönen ber ©ott^eit (weld^eö aüe ?Sernunft uberfteigt),
unb biefelben fonnen für bie menfd)lid)e ^affiing^fraft
^ater , @ofpn ober ^ort, unb ^. ©eij^ fejr ^m ge;
nannt werben; ber ©o^n werbe vom ^ater gejeugt,
ber ^eilige ©ei(t ge^e von beiben au6 , xcw bie iateineu
fagen, ober wie bie ©riechen jtc^ auöbrücfeu, von
bem ^ater burd) bcn ©o^n, (unb bteß gleichwie au&
einem einjigen ^rinjip)»
X)ie6 mu^ man aber boc^ fo nehmen, ba^ man
«Uen ^erbad)t beö "tritfpeiömuö vermeibe : wenn man
«Ifo fagt, ber ^ater ift ©ott, ber ^ohn i\i ©Ott,
30
tus est Dens et lil tres inter se discreli *) sunt
(ita ut nee Pater sit Filius aut Spiritus Sanctus,
nee Filius sit Spiritus Sancfus aut Pater, ncc
Spiritus Sanctus sit Pater aut Filius), hoc ila
intelligendum est, ut nihilomiiuis non tres sint
Dil sed unicus tantum licet trinus personis.
Antitrinitarii quidein urgent id esse contradic-
torium, et pluralem numerum nihil aliud sig-
niiicare quam ut (res diversi quorum quilibet
est Deus, tres Dii dicantur , nee posse plura
diversa numero , esse unum numero. Solita
est autem antiquitas, et ut mihi -videfur sapi-
enter, et ad captum nostrum accommodate,
mysterium hoc illustrare analogia trium po-
tissimarum raentis facultatum, sivc agendi re-
qviisilorum quae sunt posse, scire , velle, ita
tit Patri tanquam fonti divinitatjs potentia ,
Filio tanquam Verbo mcntis sapientia, Spi-
ritui Sancto autem voluntas, sive amor adscri-
batur : nam ex divinae essentiae virtute sive
potentia, promanant ideae verum, sive veri-
tates quas sapientia complectitur, alque inde
postremo pro cujusque perfeclione, objecta
voluntatis fmctj unde ordo quoque divinarum
personarum declaratur.
*) Leibt;itiu3 scripsJsse videfur diversi f quod cerle ac-
curatius.
31
ftcr ^eiti^c &ü^ \]i 0ott, im& biefe brci jTnö unter ^,d)
t)crfd)!ci>eu (fo bap £>:r ^atcr nid)t bcc (Bofpn ober bcv
feiltge ©ci|l, wcbcr öer (Sof;n &er 6ciligc Öeift obec
öcr ^^atcr , noc^ ber ^eilige ©ci^t bcr ^atcr ober
@o§n fcp), mii^ man bicö fo üerfle^en, baf barinn
bod) nid)t bvci ©ottcv feigen, fonbcrn nur ein (Sinju-
ger , ohwoU btcifad) in ben ^^crfoncn. ©ie 'Jintitrü
nitarier bc»^auptcn gwar, b\c$ ivdre ein 5ö3iberfpruc^,
unb bie mef3vfad)e 3*^^;l bcbeute nichts anbcrö, alö ba§
brei üerfc^iebcne, bcren jcber ©Ott ijl, brei 06ttec
genannt werben , unb ba^ )SlQ^xctc ber 3^&t nac^ üer.'
fc^ieben , nid)t ^inß in ber 3^&I f^»)« fonnen* ^a3
Ttltert^um pflegte, unb wie eö mir fc^eint fe^r weiö-
l\d) , unb auf eine unfrer 5<^P»9öfraft angemefjene
Itrt , biefeö ©e^^eimnip burc^ bic Analogie unfrer bret
vorjuglic^ften ©eclcnüerm6(jen , ober ber jur ^anb^
hing erfobcrtid^en (Sigeufc^aften , bie im kennen ,
^[Bi)T?n unb ^oUcn bcfleben, \\x erfidren, — fo b(\^
bem ^ater, al5 bcv üuclle ber ©ott6eit, bie^ac^t,
bem (Sofpne, al6 bem ^orte, bie ^SSeiörpcit, bcm ^^ei;
ligcn ©cifle aber ber ?33i{(e ober bie iiebe jugeeignet
wirb : benn au5 ber ^raft ober ^(x6^i ber göttlichen
flßefen^eit entfielen bie ^Begriffe ber ^inge, ober bie
COS a6r &ei ten , wcld^e bie ^eiöpeit umfajTct, unb bie
fobann, nac^ ber ^oüfommen^eit einer jeben ^erfon,
^ie ©egenpdnbe bz'^ ^illcn"5 werben ; unb eben hierin
fprid)t fic^ bie Orbnung jwifc^en ben brei 9>erfonen auö»
32
Cum igltiir decretum fuisset in aeterno di-
yini consilii arcano , ut persona Divinitatis
creaturae naturam superassumeret , atque civi-
tatem Dei, sive mentiuni lempublicam })eculi-
ari et ad captum accoinmorlata ralione, fanii-
liarius manifesliii.sque arl regis instar, guberna-
ret, Filium Patris unigenitum, lioc in se reci-
pere placuit, cum Verbum divinae mentis, jara
tum creaturarum ideas sive naluras in sese
eminenter contineat.
Hominum autem naturam assumpsit, tum
quia in homine superiores atque inferiores na-
turae quasi in confinio quodam conjunguntur ,
tum vero quia expiatio generis humani, quae
Deo imprimis curae fuit, non alia dignius
ralione fieri poterat j et placuerat ut Filius
homo factus omnia virtutis exempla ederet
priusque summa hurailitale ac patientia vin-
ceret , quam, incredibili illa gloria liomo
coronaretur.
Diximus ergo ex divina revelatione "Verbum
sev Filium Dei unigenitum , prae.stituto tempore
adveniente, assumpsisse totam bumanam natu-
ram ex anima et corpore constantem, et dum
in terris yixit. instar hominis egisse, excepto
33
X<x cß alfo in bcn civigcn ©c^eimniijje;i ber gottli;
c^en 9tat6fdi(u|Tc auögcmad)t roar, &a^ eine Q^erfon
J)cc©ott^eit MeO^atur &e6 ©efc^opfeß annehmen wer;
J>e, bamit et 5ie ©ta&t @ottc6 ober ba6 Dicid) öec
©eifleöwefen , auf eine befonbcre un& fa^(id)e ^cifc,
nad) lUt eineö ^i3nig6, i^crtraulid}er nnb fid)tbarcr
regiere, fo warb für gut befunbcn, ba^ ber eingebor.*
ne (Bo^n beö ^aterö biefeß auf fid) nejjmen foUte, in?
tem öaö \Ö3ort bee göttlichen ^erftanbeö obne^in fd)Ort
5ie begriffe ber 0efd)6pfe ober i^re ORaturen vorjugö;
weife in jic^ fd)lie^e» -
^ie menfd){id}e 2Ratur aber na6m er an, weif iit
bcm ?0^enfd)en bie mebr ober weniger ticllfommenc
Sflaturen gleic^fam wie in einem 0rdnjpunfte jufamü
mentren"en, — bann aud) weit bie 7(uöfc6nung be$
^J^enfc^engefc^lec^tö, welche @ott V)orjugtid) am.^er;
jen lag, auf feine würbigere ^eife gefd)eben fonnte^/
unb überbieß noc^ für gut befunben warb , ba^ ber
*^enfc^ geworbene (Boi^n alle 5Seifpiele ber 'Jugenb
gdbe, unb burc^ feine tJoUfommenfte ^emutf; unb
0cbulb obfiegte, beüor er mit jener nnglaublic^ert
.^errlid)feit , al6 53Zenfc^ , gefront würbe»
^ir fagten baf;er, ber g6ttlid)en Djfenbarung jur
folge, bai? ^Ißort unb ber eingeborne ©obn ©otteß
§abc, ba bie vovbefiimmte 3^'^ angcfonvinen war^
h\e gau'^e menfd)lid)e QRatur, aus (Beele unb Körper
befie^enb, angenommen, unb, fo lange er auf (Jr.'
.34
peccalo quo caruit, et niiraculis quibus se
lioiiiiue majorem ostendit. Apellatus auteni est
Jesus , cognomento Christus , taiiquam unc-
tus Domini, sive Rex vel Messias, generis hu-
niaui restaurator, proplietarum or^culis dudum
promissus.
Incarnatioriis mysterium sancti Patres op-
iime illustrant comparatione unionis animae et
corporis : iiain siout arüma et corpus unus
est liomo , ita Deus et homo unus est CJiristus.
Hoc tarnen interest, quod anima de corporis
imperfectionibus aliquid trahit, divina autem
natura imperfectionem pati non potest. Cae-
terum congrue admodum personae naturaeque
•vocabula adhibenturj ut enim unam divinita-
tis naturam plures personae Labent, ita vicis-
sim una personarum Divinitatis plures naturas^
divinam et humanam complectitur.
Nihil autem causae video, cur veteres novi-
que sectarii multi tanlopere ab his sententiis
abhorreant: si quis enim rem recte expendat,
reperiet Ecclesiae catholicae dogmata circa tri-
nilatem et incarnalionem ^s,%q tuta, adversa-
35
tcw wandelte, alö ?Oknfcf) Qchaixbdt, mit Q(uöna6?
nie bcr Sünb:, rooüon er frei ii^ai", iiab bsv ^um
bcv, tt)Oburd) er fiel) iiOcr ben 5)^cnfct)en erbaOcn bcf
roieö. (E:r ivarD ^cin$ genannt , mit öcm 3«nameit
S{)nftu3, c^{$ Der ©efalbte bcö ^errn, ber ^onig
ober ?Oiefftaö, ^Bieber^^rflcKer beö menfc^lic()en ©e;
fd)(ed}teö, ber burd) bie ^Huöfprud^e ber ^rop^ctett
fd)on langjl ücrf;cifen war.
^a$ (5)e6eimni$ ber 5)lenfd)werbung beleud)tett
^ie f;ei{itjen ?53dter fe6r gut burc^ bie ^crglcid)ung bet
^Bereinigung ber (Beete mit bem .Körper: bcnn fo wie
bie ©eete unb ber i^orper Sinen 9}^enfd)eu außma?
d>en, fo i(t ©Ott unb ^Ißienfd) «Sin (£6rijlu6. !©od} i^
i>icfcr Untcrfc^teb , ba^ von ben Unvolüommcn^eitcit
be$ Äorperö ber ©eele ema^ anfangen bleibe, ba
bie göttliche O'iatur fÄner UnüoUfommenbeit unter;
it)orfen fepn fann» UeOiigcnö bebicnt man fic^ fe^c
fd)icf(ic^ ber Tfuöbrucfe — 9)crfon unb O^atur;
bcnn gleid)n)ie mehrere *perfonen Sine gcitlid/e 97aaic
Jaben , fo begreift and) (Sine 9)erfon ani ber (^ottf^eit
mehrere Sflaturen, — bie gottlid^e unb menfd)lid;e,
in \id),
^d) fcbe aber bie Urfad)e nic^t ein , tvarum bec
altern unb neuern (Seftirer viele einen fo großen '}ib:
fd)eu vor biefen lehren l^aoen: benn wer bie (E;ad/.e
ted)t erwägt, ber wirb jinben, ba^ bie ©laubenßL'b'
ten ber fatbolifd^en ^irc^e von ber X)teieinigfcit unb
30
rioium vero periculosa. Ecclesia enim staluit
non nisi unicam esse substontiam absolutam
adorandam, nempe Deum summum, omnis-
cium eL omnipotentem, neque in Verbo et
Spiiitu Sancto aut in homine Jesu, aliud quam
unicum illud aeternum ejis summa illa lalria
co]ii.
Itaque praxis Ecclesiae, sl modo quemad-
modum oportet populis inculcetur, irrepre-
hensibilis est: nee apparet cur indigna Deo.
putetur vcl interna illa individua trinitas, vel
externa naturae Immanae assumptio quae per-
fectiones a Deilate accepit, imperfectiones \di-
ro Deitati non reddit. Ariani vero Filium Dei
\olunt esse primam crealuram , et nonnoilli
eorum per Spiritum Sancium intelligunt an-
gelos, et creaturam divinis honoribus prose-
qui non verentur. Photiniani autem ex sim-
plici homine faciunt Filium Dei adoptivum,
eumque Deum factitium summo minorem, ado-
rant, quod utique paganum videtur : rectius-
que ex eorum hypothesibus, Franciscus Da-
TiDis omnem ei adorationem negabat , quem
nadum hominem profitebatur , quod tarnen
quantum abest a Maiiomete?
\
37
üOicnfc^tvcr&ung ucf)cr ilnb, jcttc bei* ©cgnci- aber gcr
xoaQU ^cnn bic ^ird^c bcfd}lo^ , man bürfe niic
Sine abfclutc ^löefcn^cit anbeten — ndmlic^ bcn hod)^
Oen, adiDiJlcnbcn unb aUmdd}ti9cn 0ott; unb auc^
in bem ^^ortc unb bem kiligcn 0cifte obev in beni
?Oienfd)en 3efu6 betet jie nid)t6 anbci'ö an ale jenes?
(Sine — ewige ^efen»
©onac^ ijt ber Öebvauc^ ber ^iri^e , tvofern matt
i^n, njic fic^ jiemt, bem ^olfe cinptdgt, untabels
^aft: unb man jicf^t nid)t ein , warum entweber jene
innere — untbeilbare Xrinitdt, ober bie du^er(id)e
2l'nnar^me bei* menfd}lid)en SRatur, wetcf)c bie ^oiU
fommenf^eiten üon ber ©ottf^eit cmpfteng , mit 1in6i
fa}lie^un9 aüer Un\)olIfommen§eiten »on ber ©ottfpeit^
alö ©otteö unwucbig erad)tet werben follte, !^te
7lrianer he^mpun, ber (Bobn ©ctteß fei) ha$ crjle
©efc^opf, unb (Einige au6 ifpnen \?er(te6cn burc^ bett
^eiligen ©eift bie (Jngel, unb erfuf^ncn ji«:^ bem ®cs
fd)üpfe göttliche Sbrc ju erweifen. ^ic 9)6otinianec
hingegen mad)en auö einem blofeu 3)ieafc^en einen Äiir?
fof^n ©otteß, unb biefen gemachten — bem liiiexhod)^
ften untergeorbneten — ©Ott beten fie an , it)eld}e$ ab
lerbingß ^cibnifc^ ju fei)n fdjeiut» ^Ißeit folgcrec^tec
nad) biefer 7(nna|>me üerfagte Jranj ^atjibiö jcbc
7(nbetung bem, welchen er alö blofen ?U^enfd) bes
fannte; — boc^ wie weit ift biee »od; von '^w^
^amcb?
Circa mociura unionis naturariirn, multae
subtiles quaesiiories moventur, quas pra(stite-
rat non aUingi. Inter alia de communione
idiomatum, utrum sciliret et quatenus pro-
prietates unius naturae altf-ri altribui possunt,
quasi hoc sit neifsse. Suffioit «onrrelo recte
tribui , qiiod sin^ulis ab'oqui naiuris j rede
enim di<itur Dcum in Cliri.to esse passiim,
hontinem essa omniscium tt omnipotcmlem :
at humanitati oin- i,>otentiam , ubiquilalein at-
qiie ((juod prae(i}jue sequilur ) aelerriitdteiTi ,
ex vi unionis tribiure, aeque aliei um f st , ac
Ijivinil^ti ads- ribere nnlivitatt-m et pas.sionem
quod vel autrupomorpliosis *) est vel contra-
dictio.
Jnterea ipsi in se bumanilati ex unif>ne cum
Verbo, tantum perfeclionis , scientiae et po-
tenliae tributum esse dicendum est, quantura
in Jioniinem, quat<"nus homo est, cadere potestj
quod rtiam de statu exinanilionis tutius affir-
matur, nisi qnod tumj corpore manente pas-
sibili, suprema gloria **) non nisi quibusdam
radiis velut per noctem emicantibus interdum
appareret.
*) Hie vox praeca a Leiünitio usurpatur*
**) In Ms. Leibnixii legitur ut mihi videtur supnssü,
gloria.
39
Sß5a6 t>ic litt bot 9Sercini(juttg bev 97amrctt ange?
§et, tat man taufenb fpif^ftn6ijje S'-'^O^« aufgeworfen,,
öie man beffcr nie Oevii^rt ^atte. Unter an&ern »Ott
der ^itthcihm^ ber ^biomen , 06 namlic^ unb wie
ferne bie (Jigenfc^aften bcr einen JRatiir ber anberit
jufommen fonnen, — gleich aiö wenn bicfeö notbwen^
bi^ wäre, (5)cnu0 ifl cö, ba^ man beiben üereintcii
^erfonen mit 9ied)t jueigne , wa$ einer jebcn 'iftatnz
in'ö ^efonbere jufommt: benn id) fage ganj rid)tij},
©Ott Jabe in (Ef^rij^o gelitten , ber ?Otenfc^ fet) aUwif;:^
fenb — allmächtig: allein ber iÖZenfc^fpeit bk 7(S?
mad}t, bie 2(llgegenwavt , unb {voa^ vorgiiglid) cvf
folgt) bie (Swigfeit, ^raft bcr Bereinigung, juges
fl;ejen, bieö wäre ehen fo unfd)i(flic^ , alö ber ©Ott:;
^eit bie ©eburt unb ba<S ieiben jueigncn, wcld)c0 eine
?3Sermcnfc^lid)ung ober ein ^iberfpruc^ fet}n würbe,
3eboc^ muf man fagen, bc^^ bcr ^33tcnfd)tcit an
jic^ burc^ bie Bereinigung mit bem ^orte fo inel Botl«
f ommen^eit , ^ifjenfd^aft unb '>Slad)t juget^cilt waib^
alö e6 immer bei einem 93ienfd}cn , infoweit er ?Oienfd>
i^, moglid) ifi:; welches man aud) von bcm Jui^anbe
feiner Srniebrigung fic^cr bejahen fann, au^er ba^
bamal6/ inbem ber Körper beö icibenö fabig bliebe
bie t6d)fle J^crrlid}feit nur mit einigen vok bmö) bie
O'iac^t terüorfd}immevnben (^tralen juweileu pd>
40
Christus itaque Filius Dei atque hotninis ex
virgine niatre sine viri opera geuitus, oninis-
que peccati expers, Deo patri sese hc-tiam
dignissin>am obtulit expiando generi humano,
et summa liumilitate sua atque passione pro
percatis hominum sati^fecit , ac proinde pro
omnibui; moituus est, quantum in ipso fuit.
Ea autem Deo plaruit lex redemptionis hu-
manae ut beneficium ejus ad eos omnes per-
veniret , qui in Christo per Spiritus San.ti
gratiam renali, actum fidei et dilettionis filia-
iem exercerent j cum enim serundum rigo-
rem justitiae perpetuo necessaria sit mens pu-
ra ac bene erga Deum animata , per Chri-
stum ex divinae gratiae aequitate factum est,
ut vel semel nato, sincero erga Deum affectu
adeoque poenitentia primnm *) ac melioris
vitae proposilo , orania retro pcccata dele-
irentur.
De conversione hominis «t justiiicatione
peccatoris ac meritis bonorum operum, supe-
riore saecuio , natae sunt imporlunae quae-
dam liles quibus incommodae nonnullorum lo-
cutiones et aliorum excessus in alteram par-
*) lu Ms. prior um.
41
(S^riiluö a(fo, &ct (5o6n Ootteö unb beö ^O^civ
fc^cn aiiö cinci: iiirtqfraultd)cn 3JIuttcr , o^ue OJ^itnjtr;
fung irc]cn5 cineö 53ianncö , geboten , unb tton jegli;
tid)cr (Biinbe frei, brad}te jtd) ©Ott bcm ^ater alö
ein wiirbigcö Opfer juc "Kuöföbnung bc^ ?iJicnfc^cngcf
fd)lcd)icö bar, unb burd) feine tlefejle :^emut^ unb
fein leiben ^at er für bie «Sunbcn bcr 'D3tenfd)en ge?
nug get^an, unb i|l mitbin für oUe gejlocOen, info;
ttjcit c6 von t^m abfpieng*
©Ott gefiel eS aber bei ber "iB^enfc^enerlofung feft;
jufe|cn , ba^ i^re ^Ißo§lt^at ]id) auf alle jene crfirccfe,
welche in (£f;ri|lo burd) bic 0nabe be6 beiligen 0ci-
fteß wiebergeboren, ein finblic^ aufrichtige^ Q$cfennt;
ni^ beö ©laubenö unb ber liebe ablegen; bcnn ba
nac^ ber ©trenge ber ©erec^tigfeit bie @eele bei^an;
big rein unb gut gegen ©Ott gefiimmt fet)n follte: fo
gefd}a6 es , gemd^ bcr gered)ten (Bpenbung ber gott;
lid)en ©nabe , burd) bie ^erbienfte '^c\u Sbvifli,
bajj in bemjenigen, weld^er einmal wiebergeboren
tvdre, aufrichtig ©Ott liebte, unb folgfam juforbtrfc
Q3u§e wirfte unb \id) ju einem beffern ^Ißanbcl ent?
fd)l6f['e, alle begangene @ünben getilgt roürben»
lieber bie ^efeßrung bc^ 5)^enfc^en unb Oiec^tfer?
tigung bs& (Bunberß, wie aud) über bo.$ SSerbicnj^
ber guten ^cxh, entj^auben im vorigen 3aor[nin;
inerte einige Streitigkeiten, ju welchen bk unpa|Jciv
■bcn ^luöbrücfc ber <£ineu unb bie 7(bfd)weifun5eu ber
41
tem orcasioripm piaebuerunt. Arbitror tarnen
facile illis finc^m iinponi posse, si quis, oniis-
sis sophisticatioriibus , rem ip*am expendere
velit.
Ante omnia igitur tenendum est, hominis
naturam lapsu ita comiptam esse ut sine
auxilio divinae gratiae, juiUum ojous bonum,
nnllumqiie actum Deo gratum , non tantum
non perficere, sed nee inchoare possit. Ita-
que nee preces, nee votum desideriumve cor-
rigendae vitae, aut verae fidei quaerendae, et
generaliter nullus bonus motus sine praeve-
niente atque excitante gratia a nobis proficis-
ci potest; ab altera tamen parte vicissim te-
nendum est non esse sublatum hominis libe-
rum arbitrium per lapsum, ne in divinis qui-
dem et ad salutem pertincntibus, sed omnes
actus voluntarios, licet a gratia excitenlur, si
boni sunt, aut a natura corrupta oriantur, si
mali , tanirn spontaneos cum electione , ac
proinde liberos esse, quemadmodum niliil li-
bertati actionum nostrarum in communi vita
officil, quod per radios lucis, oculorum offi-
cio transmissos ad agendum aliquid excita-
mur, et aliquando tam valide, ut non ob-
stanle deliberatione ncstra et superstite resi-
43
5fn&ent auf bic entf^cjjengcfclfe Seite 1(nla^ gaben»
üDieineö (Srad}tcn;5 jcöod) fonnte benfelben U\d)t abtjc;
Rolfen tt)cröcn ; wenn man alk ©pi^ftnbigfeitcn bei
©cite fc^te , unb &ie (BacJ)e felbft in Betrachtung
jie§cn wollte»
?Sor affem muß man a(fo annehmen, baß &eö
^O^enfclien 9?atur burd) feinen ^aü fo ycv&ccbt tt>or?
tcn, ta^ bicfelbe, o^ne bcn Q5eiftanb ber gett(id}en
0nabe, fein guteö ^erf, unb feine gottgefällige
J^anblung, nid)t nur nid;t üotlfüjiren, fonbern nic^t
einmal beginnen fonne» lilfa webet bie Q^chctc,
nod) bei- ^unfd} ober bass Verlangen ber Bcfferung
bcö iebcnö ober ber (Erlangung beö roa^^renÖIaubenö,
«nb überbaupt feine gute 9ve(]ung fann o^nc bie j^u;
vorfommenbe unb autveibenbe ©nabe in unö @tatt
ftnben; boc^ auf ber anbern ©eite muß man aud)
annehmen, bci^ biivd) ben 5al( bcö ^enfc^en feine
freie ?£BitlfuJr nic^t aufgehoben worben , nid)t einmal
in göttlichen unb ben auf fein ^eit Bejug babenbeu
fingen, fonbcrn ba^ alle wiüfujrlid^e .^anblungen,
(obfc^ott bie ©nabe baju antreibt, wennfie gut, ober
jie auö ber vjerberbten 9Ratur entfpringen, wenn fie
bofe jinb) , freiwillig mit CtBaf^l unb mit(3in frei fetten,
fo wie auc^ ber Jrei^eit unfrer »^anblungen im gemei?
u^en leben baburc^ fein Eintrag gefc^iebt, baß wir burc^
bie lid)tj^rablen, welche un6 bie 'JCugen mitt|>eiten/
ju eiuec .^anblung angereiht werben/ unb jwar biö;
'
44
stendi impressionilnis i'acultate, tatnen praevi-
deri possit actum certo esse seculurum; aliud
^nim est quid certum, aliud quid necessarium
sit: ilaque et peccaie contingens est, et bo-
nos motus exercere, liberum est: et quamvis
a Deo sit excitatio et auxilium , tarnen in lio-
mine semjjer aliqua est cooperaLio , alioqui
dici non posset eum egisse. Utrum autem
ipsae vires bonos molus efficiendi in irregeni-
tis sint frattae, an lanlummodo impeditae* et
qiiibusnam similitudinibus optime explicari pos-
sit gratiae auxilium, valde inutiliter et frigide
ab illis disputatur, qui undecuraque conqui-
runt quod in Ecclesiae dogmatibus cum aliqua
specie vellicare possint
Porro Omnibus Iiominibus gratiam dat Dens
sufficientem, h acter. us ut posita modo ipsorum
voluntale seria, nihil amplius ad saluteni eo-
rum desideretur quod non sit in potestate, et
proinde mulli viri pii persuasi sunt, omnem
hominem venie'ntem in hunc munduni a luce
illa mentium, Filio Dei aeterno, ejusque Sanc-
to Spiritu ita illuminari, ut saltem ante mor-
tem, sive per externam praedicationem, sive
j)er internain menlis illustrationem , ad noti-
45
tüctlcn fo ^cftig , ba§ unfvcv Uebcrlegung \u\b tci
^ccmogcnö bcn Sinbriicfcn ju wibcrfte^en uncrac^?
tct, man boc^ Die juwerfd^ig crfo%en5e ^an&dmg
»orfcf;cuföimc; beim ein anberöifl, öa^ etraaö gewi^,
cinan&crö, 5a^ctwa6not6ivcnb:gfct}: fünbigenalfoifl
ctwaö jufdüigeö , «nb gute Biegungen berttorbvingcn ,
ctwaö frcicö: unb oOwof^l bcv QCntrieb iinb bie »^ülfe
von ©Ott krfommt , fo ifl bod) aüjeit im ?OIcnfd)cit
eine gettjiffe 5)Iitivtrfung : fon^l fonnte man nic^t ^a^
gen, et ^abc ge^anbelt. Ob ahcv bic ^vaft, gute
Dtegungen f^ervorjubvingcn in bem nid}t ^icbergebor?
nen aufgehoben , ober nur gc6cmmt fei) , uub burc^
ivetc^e ©leid)nifje bie S^{\\\c bcr ©nabc am beflen er?
fldrt werben fonne , bieö gebort ju ben unnü|en unb
gefc^macf (ofen Streitfragen von jenen auöge^ecft, bie
(^Uei auffnc^en , was ^'e in ben X)ogmen ber i^ird)c
mit einem geti>i)TenQfnfd)eine Idcbcrlic^ machen fonnen»
gerner ertbeilt 0 Ott allen 9Jlenfc^en fpinldngli?
c^e ©naben, fojivar, ^af, in bcr blofen Voraus?
fe|ung eineö ernfien ^IBillenö iljrcr ©eitß, jie in ^e;
trejf i^reö »^eilö nidjtö erwünfd)cn f onnten , bci^ nic^t
in i^rer ©eivalt j^ünbe: unb beß^alb jinb auc^ viele
fromme ?!)^inner uberjeugt, ein jeber ?!J!enfd) , ber
auf biefe ^dt fommt, werbe von jenem lic^t ber
©eitler, bem ewigen ©obne 0otte6, unb feinem ^ei;
iigen ©eifle fold)er ün erleudjtct, i>a^ er wenigftenS
noc^ Mox bem 'Xobe, mweber burc^ äußere .^unbma;
46
tiarn perveniat, quantam haberi satis et ne-
cesse erat, ut saiutem ohtinere posset, si mo-
do ipse vellet eo fine srilioet ut saltem, si ob-
stinate resistit vocanti Deo, inexcusabilis con-
stituatur; id enim divina justitia omniiio cxi-
git. Qiianam autem ratione id prarstct Deus^
etiam in illis, ad quos nulla suspicio evange-
lii Ciiristi per aliquarn externi verbi praedi-
calionem pervenit, non temere dcfiniendum est
a nobis, sed sapientiae ejus ac niiseiicordiae
relinquendum est.
At efficacem illam aut victricem gratiam
quae ipsam bonam voluntatem efficit , atque
incjinationes hominis vincit, et contrariis im-
perfectae aut corruptae naturae sollioilationi-
bus praeponderat , non semper dat Omnibus
Dens, alioqui omnes salvarentur; quud cur
non fiet, hoc est, cur aliquae personae prae
aliis multis aeque possibilibus, a Deo ad exi-
stentiam admitlantur, quaruni notio seu prae«
visio involvat impoenitentiam aliasque actiones
liberas saluti contrarias, certosque divinae gra-
tiae gradus summo victricis gratiae inferiores-
pertinet ad arcana divinae gubernationis inac-
cessa mortalibus, de q^uibus hoc unum nobis
teneri sufficit, optimura esse quod Deo placuit,
47
c^ung ober &uvd) eine innere (Erlcuc^tuufj beö^Berflans
beö ju einer ^cnntni^ gelange, öie i§m fpinlanglid)
«nb »onnotf^cn ij^ , um feine ©eligfeit ju ermatten ,
wenn er nnr ben bitten baju ^at, anf öiefc 2(rt,
wenn er f;artnacfig bem Ülnfe ©otteö tt)iberfle{)t , ijl
er nid)t ju entfd^nlbigen , benn bieö er^eifc^t aüerbingö
bie gottlid^e öerec^tigfcit : aufweiche 5[ßi.'ife aber ©ott
bk\'cß bewirfe, fogar bei jenen, ^n benen nie ein
(Btra^t beß (S^angelinrns ^ef« S&ri^li, burc^ irgenb
eine au^erlid)e ^erfnnbignng gebrungen i|l, jle^t un6
nic^t ju , verwegen jit entfc^eiben , fonbern wir muf?
fen es feiner 5Ö5eiöf^eit unb Q3arm§erjigfeit iiberlaffen,-
allein jene wirfenbe nnb objiegenbe ©nabe, bk
jic^ felbft ben guten ^Cßillen fd)ajft, unb bie 9'Jeigun.-
gen be6 93^enfd)en Sefiegt , auö) bie entgegengefe|ten
Dieijungen einer unv)oUfonimenen unb verberOten tflcn
tur iiberwiegt, fpenbct ©Ott nic^t immer ^(len, ■ —
fonft würben ^Uc fclig werben : warum aber biefe^
nic^t gefd)ie^t, bci^ ^eift, warum einige *Perfonen
t)or melen anbern ebenfalls mogUd)cn \Jon @ott in'6
St)cifet)n gerufen werben, in bercn begriff unb ?öor;
auöfebung fd)on bie Unbu^fertigfeit liege , nebjl am
bem bem ^cil wiberflrebenben freien ^anblungen unb
gewiffcn (Btufcn bcr göttlid^en &nabef bk weit unter
jener (Btufe ber objiegenben ©nabe finb: — bieg ge?
fo\'t ju ben, oUen ©terblid^en unjugdnglic^en , ©e;
^eimniifen ^^^ göttlichen SXegterung, wo\?on wir nur
/|8
et non alia melius ratione sibi porfectlonem
rerum conslare, et mala quae a Deo permit-
tuntur in bonum multo majus verti, queiuad-
niodum jam supra monuimus.
Non tamen putandum est divinam salvan-
di liomines voluntatem et meiilum Christi ,
vel saltem efficacem graJiam perliriere ad
solos electos, quibus scilicet summa illa da-
tur gratia finalis beatae per.severationis. Nam
Christus quidem pro omnibus mortuus est,
efficax autem gratia , et vera conversio ac
regencratio per spiritum Dei, qua in lilio-
rum numerum recipimur, multis concedi po-
test , qui non sunt perseveraturi; nee video
quid viros quosdam doctos ad grandia illa pa-
radoxa defendenda impulerit, a quorum in-
teriore sensu et consequentiis ipsi abliorre-
bant, ut scilicet Deo leges praefigentes et divinae
gratiae oeconomiam pro arbitrio circumscriben-
tes , putarent eum qui perseveraturus non
est, gratiam et Spiritum Sanctum revera non
accipere quidquid agat, aut utcumque pius ac
Lene animatus sibi aliisque videatur ; conJra
vtro qui electus et finalem poinitentiam vere
*) Optimismus tRiBMin*
49
öieö Smji(}c 5U wl^cn 6i'aucf)en, ^a^ &a6 am ibeftcn i\i
ivaö ©Ott gefallt, — ba^ bie I^iiige auf eine anbete
to nid)t fo tjoüfommen waren, unb ble Uebel, bie
i)on ©Ott jugclaffen werben, ein weit gro^ereö 0ut
^ecüorbringcn, wie wir fc^on oben angcmerft Ipal'en»
3tbod) nui^ man nid)t glauben , ba^ ber 96ttlid}e
5[ßille bie 93ienfd)en feiig '^u machen, unb bie ^exf
bienjle (S^rijli , ober wenigflenö bie frafttge ©nabe
allein ben ?l"uöerWvil;Iten juge^ore, bcnen ndmlic^ jene
^6d)^s unb cublid)c ©nabe ber glüdfeligcn 5Öcf;arvlid};
feit juget^eilt wirb» ^cnn (Ebrijluö i\i ^war fiir alle
9JJenrd)en gefiorbcn, bie frdftige ©nabe aber, bis
wabre'^efel^ruug, uub^iebcrgeburt burd} ben©cift
©otteö, woburd} wir in bie 3^H feiner Äinber auf?
genommen voerben , fann loielen juf ommen , bie nic^t
öarin beharren werben; unb id) fe^e nid)t ein, \va$
einige gelelprte "D^^dnner verleitet l^ahe , jene anwerft
fclifame 9Jtcinungen ju üerfed)ten, üor beren innerni
@inne unb folgen fie felbj^ juriUf fc^auberten , bc,^ fic
ndmlid) ©ort ©efe^e vorfd)rieben , bie göttlichen ©na;
benfpcnbungen nad) 5[BillfiU;r befd)rdnften , unb glaub;?
ten, jener, weld)er nid}t au6l;arren wiirbe, en^alte
bie ©nabe unb ben (^eiligen ©ei)1 in ber %hc{t nid)t^
too,^ er and) immer tl^un, unb wie fromm unb red)t?
fd)affcn er aiid) ]id) fclbft unb anbern fc^einen möge;
unb jener hingegen, weld^er auöerwdi^lt ift unb bie
enblic^e ^upe in ber X§at wirfeu wirb, verliere bie
4
51)
acturas est, eiim acceptani a Deo graliam et
Spiritus Sancli inliabitalionem non amiUere ,
utcumque inier adulteria et homicidia vitam
agal. Quae quidem doginata nova et offen-
sionis plena, etiamsi excnsari possent, non
\ideo tarnen qno fundamento iiitantur aut
quem usum liabeant ad aedificalionem. Si
quae enim alicubi locutiones occurruut, quae
sententiae tam crudae favere videntur, prae-
stat eas aliarum multo plurium comparatione
moUire, quam rigorosa interpretatione exaspe-
rare et Deo dignius videlur graliam dare tem-
poralem et revocabilem , sed conspicuam ,
quam perpetuam et inamissibilem, sed plane
obrutam et cum pessimo animae habitu sum-
misque sceleribus consistenfem. «
Homo igitur, praeveniente Dei gralia, a
mortifero peccati sopore, ad agnifionem sune
jiiiseriae attentionemque animi et firmum pro-
positum scrutandae ac sequendae veritatis sa-
lutaris excitafus , et missis aut posthabitis
aliis cogitationibus et alTectibus , ac mundi
carnisque documentis, totns in salutis curam'
incumbens , ex naturali lumine animadvertit
quae sit lex voluntasque Dei, et memoria ad-
monente, gemens tremensque agnoscit , quan-
tum inde deviaverit, quam gravem poennm
51
^Ott ©Ott cmpfanc^cn? ©tta&e, uu& &cn iniroc^Jncnbcit
^eiligen &ci'ii nict/t, moijc er and) tn (S&c6rüchcn nnb
^oxbtbaten feine Xage 'ocvUimu "^kk ieörfafse fm^
jwar neu iinb anflö^ig, obfcl)on jTe fonnten entfchulöigt
werben ; bod) fe6e tcl) nicf)t ein, auf tt)elcf)er ©runf»?
fej^e jte 6eru6en, unö u?ie jTe frommen jur (Erbauung*
^cnn wenn irqenb einige 'Jfuö&rucfe aufjlo^en, wcU
d)e eine fo 6artc OJ^einum^ 'Oi bc^unfligen fd}eincn, fo
ijl ee belTcr, biefclbcn im ^^crgleicf) mit unjd(Alig mc6c
ttnbern ju milbern, ai$ benfelben burd) eine allju^
jlrenge 'Kußlegunt] S^^^S anjut^un; unb e6 fc^eint
©otteö wurbijjer ju fepn, eine jeiilid)e unb tvieber.'
ru|lid)e, aber bod) fid}rbarc (^jnabe ^n ert^eilcn, af5
eine immerwaf^rcnbe unb unverlierbare, aber ganj
vcrborj3ene, unb vereint mit bcn abfd}eu(id;|^en 0ej
tvobubciteu unb fd)dnblid)fi:en iaflern.
^cr ^enfc^ alfo, burc^ bte juvorfommenbe ©na;
be ©otteö au5 bcm t5btlid)en @d}him:i:er ber ©unbc
jur (Srfcnntni^ feinet (Slcnbeö unb ^^etrad}tunc( fei.-
ner (Seele, ivab jum fcftcn Sntfcb/Ui^ bie ^eilfame
^af^rbeit ju erforfd^en unb bcrfclben .^u folgen, anfi
(jewecFt, ücrgi^n ober verbrdngt alle anbere ©eban?
fen, £Reigunijen unb tOiajcimen ber 2ö3e(t unb bc$
§leifd)cö, vertieft jTd) ganj in bie (Sorqe feines ^^eifö^
m\b crfennt fobann (xm bem lid)te ber Vernunft,
welches Öotteö ©efe^ unb ^itle fct?, unb vermit;?
teljl fcineö 0cbad}tni|[e5 ernennt er feuf-jenb unb ba
4 =
52
nieruerit , qiiantumque olTenderit crealorem
sunm, cui cullum amoreinque supremum de-
bebat, cujus contemplationi insislen-, in nie-
diis conscientiae terroribus lumen haurit no-
\ae spei 5 agnoscit cnini eumdem justissiinum
iuclicem pro summa bonitate sua liumanae in-
firmitatis misereri, nee dum benevoleiitiam
erga peccatores deposuisse, qui dum tempub
est, in misericordia ejus perfugium quaerunt,
et cum evangelium , omnibus serio ad Deum
sese convertentibus , Chriijium, salutis por-
tum ostendat, ad quem per veram pocnilen-
tiam (quae ut sufriciat, non solo poenae melu
aut praemiorum spe, sed sincero amore Dei ,
agi debet) accessus datur: sive illa in bap-
litmo adultorum bis adsit qui primum in ec-
clesiam Dci recipiunlur, sive postea ab bis
qui denuo in peccati gurgite periclitantur, tan-
quam secunda post naufragium tabula, arri-
piatur: Dens auLem non tantum veniam pec-
catorura admissorum sed et novas vires ad
meliorem vilam, ac Spiritum Sanctum et re-
senerationem ad se conversis et poenitentibus
ijoUiceaturj hinc jam justificatio peccaforis uti-
que consequitur, et per Christi satisfactionem
fide apprebensam a reatu absolvitur, et in-
"^
53
Benö, it)ie fe^t er jld) baüoti ^jcrirrt, ivetc^e fd)tvcrc
(Btrafe er ücröiciu, unb wie groMic^ er feinen ©d}e;
pfer belcibigt ^vibe, ben er tu'tte über alleö loerebreii
iinb lieben fodcn; auf biefer ^etrad}tunj ^aftenb,
leudjtet if;m, mitten in feinen GewijTcnöbedngfdgun.-
gen, i^a$ iic^t einer neuen ^cffnung; benn er crfennt,
ba^ biefer ndmlid^e geredj-te Dvic^ter in feiner j^ro^e«
C5üte jTd) über bie menfd)lidie (Sd)n)ad}§eit erbarme,
unb fein 2Bo6(woUen nod) nid)t ab^jelcat (xibe für bie
(^ünbcr, xocidje , ba e6 nod} 3cit ij!, in feiuer^ariui^
Jerjißfeit i^re 2i\^vid)t fud)en ; unb bc[ baö (Svan^^e?
(ium aUen, bie jld) aufric^ticj ju ©Ott befe&ren, (Sbvi;:
fuuu • — ben .^afen bc5 ^>edö — jei^jt , ju bem mait
turc^ waOre ^Bu^ferttgteit (welche, um ju erflcdPen,.
nic^t b(oö burd) bie 5urd}t üor ber (Strafe unb bie
Hoffnung ber ^Bcfofpnung, fonbern burc^ aufrid^ttgc
iiebe 0otteö bewirft werben foU) Betritt fubet: mo^
ge nun biefelbe in ber "Xaufe ber Srwac^fencn bei jex
ttcn flatt finbcn, bie jum erjlenma( in bie ^irc^e ®oj
teö aufgenommen werben, ober na!:^^er üon jen^'n,-
bk aufß neue im ©trubel ber (Bünbe gef.ibrbet fi'Mb,
<il6 i^wciteö Ütettungöbret nad) bem (2d)itf'Jruc^e, er^
griffen werben: allein ©Ott werfpric^t nic^t nur btc
53erjei§ung ber begangenen ©ünben, fonbern auc^
rpie Gräfte ju einem bcffcrn ieben, ben beiligni ©etjt
unb bie ^Ißiebergcburt benjenigen, wcli)? fti) reuir.ü.'
t^^S 5« i&"^ befe^ren: fo wirb al$bann ber ^«nbec
54
fusa divini afieotus caritate, liabitum justitiae
ac novurn homiiiem induil.
Quae cum ita sir.t atque ab omnibus fere
admittar.tur, valde inutiles videntur esse con-
troversiae, quas nonnulli excilarunt de forma
juslifiialionis j ulruni sdlioet in impulatione
meriti satisfar tionisque Clirisfi, an vero in
justitia habituali infusa consistat: cum enim
utrumque requiri omnes fateri coganlurj quid
porro litigant, et quid est, logomachia, is'\ hoc
non est? si justiiicatio sumatur, Uli seiet apud
jurisconsultos, ut justus sit, qui reatus expers
est, manifestum est essentiam jiistificationis
hoc est innocentiae nostrae in imputata nobis
satisfactione Christi consistere , propter quam
credentibus ac poenitentibus venia conceditur*
sin justificatio sumatur, uti in doctrina mo-
rah, ut justus sit qui habitu justitiae est
praeditus quemadmodum in Apocalypsi dicitur,
qui justus est justificetur adnuc , id est,
justitiae habitu crescat, manifestum est habi-
tum illum justitiae a Deo nobis infundi in re-
generatione, cum novum iiominem induimus.
Unde non male dici potest poenitentiae et ve-
55
gcrcd^tfertigt , unö Mtrd) b'ie ©emtgt^uung 5e6 (Je?
(ofei'ö, beic« cc (Mtud) bcn ©lauOcu t^eiljaftlg mvb,
öon bcr (ScI^iilö befreit, uitb &ni*d) bie cingcgoj|enc
liebe feinet Öotteö ^ie^t er &a6 ^kib öei* ©ered^tigs
feit uiib öcn neuen 9}ieufd;cu ein.
^a fic^ nun tk (Bad-)e \o t)er§a(t, «n5 beinahe
cügcmein angencmmcn vokb , fo fd)einen bie (Btceit?
fragen, welche einige über 5ie 2trt öer Dvedjtfertigung
ciufgenjorfen Jaben, fe^r unnü^ ju feijn: ob fie mwv.
lic^ in ber Bu^ignung be6 ^erbien|le5 unb bec @e?
nugt^uung (£§rifli, ober ober in ber cingegcijenen,
inroofpnenben ©ercc^tigfeit befte^c: benn b^ alle ein?
jugefle^en gejivungen finb , b^^ bdbi^ erforbert luer?
bi , ivarum noc^ lange janfcn, unb tvaö ifl bieö njo§(
«nbcrö als ein ^ortfl; reit? O^immt man bieDtec^t;
fevtignng in bem ©inne ber Üied;t6gele§rtcn , b(x^
ndmlic^ ber gerecht fei), it>eld)er fd^ulbloö ift, fo
iji eö offenbar, ba^ b<x^ ^efen ber Üvec^tfertignng,
baö ^eift, unfrer Unfd)ulb, in ber uns jugceigneteit
©cuugt^uung (E§rifii bejle^e, burcf) «jelc^e jenen, bi\z
glauben unb reumütfiig finb« SSerjei^ung jugeflanbeu
n)irb: wenn aber bie 9ied)tfertigung genommen wirb
wie in ber (Sittenlehre, bOi,^ ndmlid) ber gerecht fei),
in bem bie gertigfeit ber 0ered)tigfeit if^, fo wie in
ber ^pofali)pfe gefagt ttjirb, tver geredet ift, ber
werbe nod) geredeter, baö |ei^t, er ne§me uod)
j'.i in ber gectigfcit ber ©erec^tigfeit; fo ijl eö offen;
56
niae concessioneni (ut alia Dei beneficia ta-
coam , qiiibus nos juvat et piacvenit etiam ante
perfectum rogenerationis negotium) esse gra-
tiam gratis datam , non autem liabitus infu-
sioaein esse ex congrno divinae sapientiae in-
stituto datam poenilentibus, graliam gratos
nos I)eo ac placentes efficif utrm , nostram
meutern reapse in melius immutantem, qua
tot um opus nostrae renovalionis absolvilur. *)
Interim tenendum est ad illam quoque justiti>
cationis notionem quae in dimisi>ione reMtus
consistit, non fide.m tantum sed et poenilen«
tiam ideoque caritatem requiri.
Valde supervacuum quoque est duas divi-
näs virtutes fidem et caritatem inter se com-
mittere velle, quasi pTSLerogaüvae pra(^ceden~-
tiae lite exritafa atque'anxie disquirere, ulrius
potiores sint in justiliratione partes. Quemad-
modum enim certum est fidem sine caritate
esse mortuam , ita quoque constat caritatem
sine fide ( dilectionem sine cognitione) esse nul-
*} Secuti sumus verslonem gallicam,
Edilio MoguntiD£
57
6at, &a^ jene gettigfcit &er ©ctcc^tigfeif uns von
©Ott eingcijcjTcn werbe in bcv ^icbergclnirt, ba tvii-
einen neuen ?Oknfd)en anjie^cn, ^apev Ui^t jic^ gauj
gut jagen, bci^ bie (Srt^eitung bec ^u^e unb ^erjci?
^ung (um aller übrigen CÖSo^^übaten (55otteö ju ge?
fdinjei.i.en, womit er un5 untevfiü^t unb juvorfommt,
vor bem tjollcnbetcn ^löcrfe bcr ^iebergcburt) eine
fonber ^crbienjl gefpenbete (^nabe fep; nic^t abfc
eine eingegoi]cne ^^rtigfeit, bic nac^ beftimmter^a^;
gäbe ber g6ttlid}en ^eiö^eit ben ^u^enben mitge*
t^eilt tt>irb, noc^ eine ©nabe, bie unö ©Ott angc'
nejjm unb njobtgcfdtlig mac^e , nietete tuirflid) unfern
55er|tanb verbeffcre, ivoburc^ ba^ ^^W '^^^^ unfrec
(Smeuung vollenbet wirb, 3ii^^^fK» »""f i"^t^ ^'^^)t
aujjer !JCc^t (äffen , ba^ ju bem ^^egriff ber Dtec^tfcr?
tigung, welche in ber 9Rad}Iaffung beö ^c^kxi bc;
ftc^>t, nid)t nur ber ©Iau6e, fonbern auc^ bie i6\if
fe, alfo auc^ bic liebe, erfordert werbe.
(£*ö ip auc^ fe6r unn6tf;ig, bie jwei gottHd^en tu;
genben, ben ©lauben unb bic iicbe, miteinanbcr ver?
gleid)en ju woUen, inbcm man einen ^orrangöftreit
aufwürfe, um angj^lic^ ju unterfud}en, welche au^
Oeiben ben m?i)"len 7(nt|)eil an unfrer Dter^tfertigung
f^abe, X)enn fo wie eö gewi§ ifl, ba^ ber ©faube
o^^ne ik^Q tobt fct), fo ift eö cbenfaüö auögemad^t,
ha^ bie liebe o§ne ©lauben (bk liebe of^ne Äenntn:'^)
nid)tö itx): unb folgfam ijt ber©laube bie erforöerlid)?
58
lam: et proinde fidcs est caritatis rcquisitum,
Caritas lidei com})lenienlum.
VidenlLir autem nonuulli eorum qiii iolam
justificationis vini in sola flde conbtituunt, cl
viitutfs alias tanquum fructus hominis per li-
dt-m JListiiicati indu^itale secuturos conside-
rant, aliam nolioneni lidei habere quam quae
antea in scliolis erat rccepta ; fidem enim nun
tantum in intellectu sed et in voiuntale con-
stiluunt, imo fidei naturam eo usque exten-
dunr, ut fiduciam lilialem erga Deum com-
plectatur; in qua mihi Caritas sive dilectio
Dei videtur involvi , tt mirum non est si to-
ta fiJe justificari homines volunt, qui sub fide
spem et caritatem complectuntur ; itaque si
sie sentiuiil, controvcriiam de vocabulis ino-
vent.
Equidem fatendum est secundum receptas
quoque nolioaes fidem sive assensum, de vo-
iuntale aliqua ratione parLicipare , alioquin
cnim juberi a Deo non posset, nee ab homini-
bus licet volentibus praestari ; et videmus
saepe homines aliquid pro vero habere, etiam
si rationem sententiae suae reddere non pos-
«int, imo nullam uiiquam habuerint, qualera
59
(t*ij3<^nfd;aft bct iie6e, unb Me iiebc 2>e6 0lauOen6
C£*ö fd}eint mir aber, ba^ (Sinige auö öenjcuigen,
töctc^e btc gaije ^raft 5a* Diec^tfertiguug in J>en ak
(einigen glauben fe|cn unb bie iibvigen Xugenben als
fielet erfolgeube ^nia^te beö burrf) ben ©lauben qc(
rechtfertigten iÖlenfc^en anfeben, — einen anbcrn ^:;
grijf üon bem (!)laubeu traben, alö bis bal;in in bcn
©c^ulen ancjenommen war: benn jlc (aJTen ben01au?
ben nic^t bloö in bem^crftanbe, fonbern aud) in bem
5ßillen befielen, unb be§nen überbieö bie Olatur bce
©(aubenö fo weit (X\x^, bc^ er auc^ nod) tai finblic^c
Vertrauen auf 0ott in ftd) \i\^e, worin, wie mic^
bunft, bie Caritas ober bie iiebe ©ottcö begriffen ifl;
unb fo i^ cö nid)t ju \jerwunbern, baf jie behaupten,
ber "ijKenfd) werbe ganj bure^ ben ©tauoen gerecht;
fertigt, ba jte unter bem ©lauben auc^ bie J^offnung
unb bie liebe terfte^cn: wenn alfo bie6 i^re ^Jleinung
i|^, fo ijl e$ nur ein ^ortjlrcit.
^oc^ mu^ man md) wieber cinge^eöen, fogar
gema^ ben angenommenen gegriffen, ba^ ber 01au;
be ober bie ?53eipiTid)tung einigermaßen V)cn bem \Stif
tcn etwaö in jid) fd)ticße ; fonft fonnte ©Ott bcnfelben
nid)t gebieten, ncd) fonnten bk 5}ieufd)en, wenn jte
aud> wollten, i^n teiften; unb oft fef;en wir bie53Zen''
fd}en (Stwaö für gewijj anne^meu, obfd^on jte nic^t
im(5tanbe fmb, üon i^rer ^Jleimmg einen 0r«nb am
fitlem a Deo in meniibus homlnum eliam sim-
plicium et in tredendo ralioncs non inquiren-
liiim , excitari supva diximus , ita ut reveru
assensus rationibus deslitutus consistat in eo
mentis statu quo Iit uL qui eum habcnt, pe-
rinde affecti , atquc *) agendum paliendum-
que compositi sunt, ac illi qui rationum sibi
sunt conscii , imo allquando efücacius: quod
coinparatione ostendam: vidennis esse Iionii-
nes qui argumentis satis convicti, sibi yiden-
tur nulla spectra occursura esse in tencbris,
iidem tarnen non audent soli noctu ambulare ,
aut si audeant terrore quodam panico corripi-
untur : Contra sunt alii qui de argumentis
contra spectrorum metum ne cogitant quidem,
iidem tarnen firma fde et persuasione rauniti ,
totas noctes soli in silvis atque inter spelaea
ferarum versantur. Itaque in illis tlieoretica
quaedam opinio, in bis assensus praclicus ma-
gis esse videtur, quem potissimum in fide de-
siderari consiat. Et Clnistus ipse dixit plures
€sse fidei gradus quorum potissimi non tam **)
*) Sensus postulare vidLfur hie addi particulam ad.
Deest tarnen in aulo^rapho. ,
**) Loco hujus vocis tarn, forte melius legcrefur (amen.
Leibnitxds scripsit tatUf sed videtur abbreviasse vo*
61
^uc^eben , ja noc^ nie einen öajit gehabt §atten ; tvef?
d)cu 0taube, wie wir fd^on vorhin bemerkt, im ^iu
jle ber 5)^cnfd)cn, fi^ai- öcr Sinfd(tl(^en , welche bie
©nniOe ibueß Ölaubcnö nid}t untcrfud^en , t)on ©Ott
evwccft wirb, fo ba^ tvivfüd) jene ^^cippid^tung o^ne
0rimi>e jener S^^f^^*^^ '^'-'^ 0ci|1cö fet), woburd) gc;
(d)ief)t, ba^ bevjeniv^c, ber fid) barin bcjtnbet, bic
ndmlid)en 0efüf;le, eben bie (Btimumnj] jum»^anbeltt
unb ieiben in fid) empfinbet, ivie jene^ weldjc bie ^e^
wegurfadjen iune l^abeti , \<x oft fogac nod) in einem
Jobern ©rabe. l^ie« witi id) burd) ein ©tcic^ni^ jeix
gen» *5BSir fe§en 5)^enfd)en, bie auf genugcnbe ^er;
nunftgrunbe c}efiu|t feine ©cfpenfier in ber ÜTac^t an;:
jutreffcn glauben , unb boc^ getrauen jte \id) nic^t in
ber 'iSlo,d)i aüein ju gelten, ober wenn jie e6 auc^ wa;?
gen, fo werben jte \jon einem panifc^en @d)recfcu
burd}fd)auert: anbcre biugegen gibt eö, bie an ?3Scr;
nunftgrunbewiberbic^urd}t \Jor ben0efpenflcrn nid)t
einmal benfen, unb bod) mit ber ^Iße&r beö©laubenö
unb ber Ueberjeugung burd)wanbern \iz ganjeOidd)te
cinfam bie halber, jwifd)eu bcn ^^lüftcn wilber'^tljie.-
te. 2f" \^\\^^ alfo ifl eine t^eoretifc^e 93leinung, in
biefen eine praftifd^e ^eipflic^tung, weld)e §auptfdc^?
lic^ im Ölauben erforbert wirb» Unb (E&riftuö fclbft
Jat gefagt, eö gebe mehrere ÖlaubenC-f^ufen, woüon
ober bie er^abenflen nid)t fowof;! bem blojjen ^er;
f^anbe eigen jlnb (fonfl wdre ber 0laube berjenigeit
penes nudum intellectum sumendl sunt: alio-
qui major eorum esset fkles qiiornm major est
doctrina ( qualis in inuliere Chananea aut cen-
turione Capliarnaltico , quibus rnngnam ilileni
Christus ipse tribuit, utique non fuit) quam
penes affectum animi in sententiam perceptam
sequendam propensi, etiamsi ratio non tantum
non favere, sed et reclamare videretnr. In-
terea Fides sive assensus practicus circa articu-
los christianae religionis, tanqnam univcr.salia,
omnino a spe et caritate ac fiducia filiali dis-
lingui potest , quibus generalia nobis singula-
tim applicamus.
Nee vero cum aliquibus pulandum est ad
justificationem requiri ut quis se justificatum,
multo minus et electum et persevcraturum di-
vina fide credat: nam , cum mulli veram fi-
dem habeant qui perseveraturi non sunt, se-
queretur eos vi fidei ad justificationem neces-
sariae , falsum credere debuisse. Sed et qui
justificationem a justificato credi debere volunt ,
in tricas inciduntj si enim credere se justifi-
catum, requiritur ad justificationem et pro-
inde justificationem praeceditj utique credere
ctm, quod duobus punclis indicare forte voluij
Cur enira hie duo puncla? — Edit. par, hoc no-
tatj sed quorsum plane^non video.
j^roj^vr, Kvcld)e mejc ^Ci]Tcnfd}aftcn bcfTfeen/ i\jc{d)e5
öod) wa^rlid) Cix\\ baö (Jf;ananaifd)e 5R?eib un5 5eii
J^auptniann von ^ap§arnaiim , in wcldjcrx S|)nftuö
felbft einen t3vo§cu ©tauben crfannte, «id}t nnwen&f
bar ij^), ate auc^ &ei* fuMcn^en Seele, welche einem
(^ebaufeu, bcn jle cmpfvinO, beijupflid^ten |tc^ §inr
ncic^t, obfc^on &ie Vernunft bicfelbe nic^t nur ntc^t ju
be^unftii^i^/ fonbern fo^]ar ior ju tt)i5er[lreben fd}etnt»
'X)er©{aube jcbcd) ober bie pvaftifd^e^cifnmmung iit
^Öetrcjf ber cb;ri|lltd)en ©laubenöartifel überhaupt ge?
nommen, fann ganjlic^ t?on bcr .^offnuug, ber iiebe
unb bem finblic^en Vertrauen unterfd)ieben werben ,
woburc^ wir baö "^dlgemeine einzeln auf unß anwenben.
9)ian barf aber nid}t, wie (Einige, glauben, es
werbe jur ütec^tfertigung erfobert, ba^ man mit eig-
nem g6ttlid)cn ©laubcn glaube, man fei} wirfüc^ ge;
red)tfertigt , unb nod) 'cid weniger, ba^ man auecr;
wablt fei) unb bebarren werbe: benn, ba ^icic ben
wahren 0lauben baben, obne ^e(3arrlic^feit, fo wüiv
be barauö folgen, bc\^ jie, ^raft be6 jur Oicd^tfertii
gung not^weubigen (^(aubenö, etwag J^^f^^^^ t^^Uten
glauben muffen, ORun aber, wer behauptet, bc[^ bie
Oicc^tfertigung pon bem ©erecbtfertigten geglaubt wer?
ben miiffe, ber vcrftcigt jtc^ in ©pifefinbigfeiten ; benn
wenn ber ©laube, ba^ mau gerechtfertigt fci), jur
Dvec^tfcrtigung erfobert wirb, unb alfo ber 9vcd}tfcr;
tigung vorangeht; fo muf bemnac^ berjenige, ber noc^
64
ae justificatiim debet qui jastificalus nondum
est, debet ergo credere falsurn. C^juod ai ve-
lint ut quis saltem justiiicandum se certo cre-
dat , lias quidem conlradictiones evitant , at-
tamcn sine rntione, .sine scriptura, condilio-
nes justificationis sibi fingunt. Si quis enim li-
dem et carjtatem iinbeat, jusiificationem ha-
bebit, etia.msi de aclu lioc reflexo ne cogitet
quidem, utrum eam accipiat nee ne "). Fiducia
vero illa lilialis sive spes qua credimus et con-
fiJimus nobis remilü peccata, nos esse in gra-
liam receptos et Del filios factos , i'on per-
tinet ad fidem illam divinam circa generalia
Dei promissa et revelationes quibus falsum
subesse non potest , quia illa fiducia , praeter
divinae bonitatis contemplationem , vcrsatur
circa res humanas et singulares quae sunt
facti et a consideralione ac memoria eorura
quae in mente nostra fmnt, proficiscitur , nee
proinde ultra certitudiuem moralem assurgit.
Itaque si quae interveniunt dubilaliones ex in-
firmitate nostra profe^lae, non tollunt fidu-
ciam filialem , quemadmodum etiam tentatio-
nes dubitationem circa articulos religionis, non
*) In Edlt Paris, nee ne a Fiducia non seperatur, sed hoc
meudum esse nemo non videt. Editio Alo^unllna.
6^
nid)t gmdnfmiijt if^, glauöett, et* fei; gercd^tfcrtigt ;
er mu^ «Ifo ctwaö 5^If<i}^ö glaubeiu Öekn fie aber
tjor, bajj man jum wenigj^en glaube, man w^xbc fid)c\:
gcrcdufcrtigt wevöen, fo weichen jte ^wat biefen ^ü
&erfpn'icf}cn aus; allein jie evbid)ten jTd) nic^tsöejlo:?
wcnijjcr, o§ne ^ernunftninb (Bd)nft,'^vunben, ^.,'
binguilJc ber9vcd)tfcrti3ung» ^cnn wer ben ©laubeii
nnb bie Hebe Oefi^t, ber wirb auc^ bie Üied}tfertigun3
inne §aben, cf^uc ju erwägen, 06 er biefelbe erlange
ober nic^t» ^(U'ein jeneö finblic^e Vertrauen ober bie
JP>oftnun<j, woburc^ wir glauben unb «ertrauen, ba^
wn3 bie ©unben nac^gclaj]en unb wir in ©naben mcf
ber aufgenommen unb ©otteö .^inber geworben finb,
gebort nid)t -gU jenem g6ttlid)en ©lauben an bie allge^
tueinen ^^erbeifungen Öottee unb Offenbarungen, itt
welchen nid)tö ^^-i^f^^^ö flatt ftnbcn fann, weil jeneö
^ertraueu, o^ne auf bie ^efd)auung ber g6ttlid;eit
©Ute Otucfftc^t ju nebmen, fd) auf menfd)lid)e unb
einjelne ^inge, weld)e uid)tö anberö alö Xbatfad)eu
finb, bejie^t, unb von ber ^ctrad)tung unb bem &q:
bad)tnijje, weld}e6 alleß in unferm (Reifte vorgebt,
^errü^ret, unb mithin jlc^ nid)t über bie moralifc^e
^ewi^lpeit ergebt, ^enn atfo einige B^^cifd Ciü6 m\c
frer(Bd)wac^^eit mitunter entfielen, fo ^eben |Te bas
finblic^e Vertrauen nid)t auf, gleid;wie auc^ bie ^er,'
fud)ung jum 3wcifeln in .5injl:d)t ber ©laubeneartifef
tea glauben ]üb^ \M)t aufl^ebet, obfd^on berfelbc
5
6b
tollunt ipsaui tidem, etiamsi languida sit, In-
terim debemus niti ut dubilaliones illas excu-
tiaiTiiis, animo enim in Dei bonitatem delixo
firniiter, slatuendum est noii i)assurum illnm
ut qui veritatem sitiunt et gratiam quaerunt, a
mendacio exitialiter decipiantur, aut miserU
cordiam non consequantur.
Caritas a.ntem illa , sive dilectio quae <1ivi-
na est virtus, in eo consislit ut Deum super
omnia amemus et in eo sumninm bonura nos-
trum — quaeramus : itaque amabimus ipsum non
tantum propter bona quae nobijs largitur , sed
propter se et tanquam finem ultimum. Ea
enim in Universum natura est veri amoris,
quem amicitiae vocant , ut in perfectione sive
felicitate rei amatae ipsam noslram felicitatem
et perfectionem collocemus, ex parte quidera,
si illa finitae perfe^tionis est (ut cum liberos
aut amicos diligimus), ex toto autera , si sum-
mae sit excellentiae et bonitatis.
Spes vero apud theologos , est amor quem
vocant concupiscentiae, seu afFectus erga Deum
qui non ex consideratione praestantiae et per-
fectionis Dei, sed beneficentiae ejus erga nos,
bonisque maximis , aeternae impriniis vitae
quam suis spondet , nascitur , quanquam (ieri
\
67
fc^wanfcnb ijT. 5n^^^ mu|]en wir unö 6cmü6cn, &a^
wir bicfc 3i^'^M'-'l gerjlrcucn ; unb feinen ©:i;"l tief in
©otteö 0ütc ücrfenfcnb, mujj man jTcf> übtrjeugeu,
er werbe nimmerbar jula|]":n, ba^ biejcnigen^ wcld)e
nad) ^abr^^eit burf^en, unb bie ©nabe fucf)en, je
»on ber luge ju if^rem Untergange üerfuf^rt werben
ober feine ^armfperjigfeit crf;a(£cn.
^ieiiebe, welche eine göttliche "Itugenb ifl, 6e;
ficht barin, ba^ wir ©Ott über allce lieben nnb in i^m
wnfer hod}{u^ Q)nt fuc^en : ba§er werben wir ijn lie;
ben nic^t nnr ber ©nter wegen, bie er un6 fpenbet,
fonbern and) feinetwcgen unb al6 unfer le|teö ^icL
5Denn iibcrbanpt beflebt bie^efdjaffenFpeit ber wahren
iieb\weld)e wir5rcnnbfd)aft nennen, barin, ba^ mt
in bie^oUfommen^eit nnb(?3lücPfeligfeit beö geliebten
©egenjtanbeö nnfere eigene (^IiicFfeligfeit unb QSott?
fommen^eit fefsen, unb jwar nur jum ^Jeil, wenn
btefet ©egentlanb von einer befc^ranften "^ollfom?
menbeit \ü (als wenn wir ^inbcr ober greunbe iiei:
ben), gtinjüd) aber, wenn berfclbe üon einer unenb^-
liefen Sripaben^eit unb ©üte i\1,
^ie ^ojfaung hingegen ijt, waö bie 'IbcoCogerT
iiebe bes ^erlangenß ober 3'^r»^cigung JU 0ott nennen,
unb weld)e nid}t auö ber ^^eirad}tung ber ^ortreff;^
lid)feit ober ^oUfomuien^eit 0otte6, fonbern am fei;
ner ^is^oiplt^tJitigfeit gegen unö, unb ami bcn unentlis
eben Ü)utern, vor^ügtid) auö bem ewigen iebcn, bas
68
possit iit consi Jeralio beneficiorum Del , boni-
tatem quoque et perfectionem ejus nobis ina-
jüfestel, quo facto spes in caritatem assur-
git.
Cum aufem ratio dielet et scriptura confir-
jnet dilertionem verani et sinceram , ron tan-
tum a D< o praeceptam i^sse , sei eliain esse
suminum eorum quae ab homine erga Deum
fieri possunt, et sine ipsa iidcm esse moiiuam,
jnerito et cojigrue statutuni tsl per eam quo-
que justificationer.i et reconcilintionem et reno-
vationem nostram conipleri , quanquam ipsa di-.
lectionis gratia nobis antea a Deo divisis , non
nisi per Christum mediatorem impetretur et
concedatur , et baec ipsa ejus efficacia, ut
peccata deleat, solo merito Christi per fidem
vivam nobis imputato, nascatur: alioqui enim,
nt supra diximus , secundum rigorera justitiae
divinae non semel dih'gere ^ufficit , ut omnia
retro peccata condonentur, sed semper bene
affectiim fuisse necesse est : at quia CJiristus
pro nobis satisfecit, faciles sunt condiliones
quas Deus exigit ut merili Christi participes
reddamur, neque ulla *) intelligi fingive potest
*} In Editione Paris, legKur nulla; sed melius, ut vi-
flelur. Ulla. Editio Moguntina.
\
66
er tcw Sciuigen ü:v^cifet, cntfpriittjt, oSfcTjou cö gc«
fd)e§cii fanii , &a(5 bie ^ctrad}tun3 bec ^Ißc6{t6ateit
©öttcö un5 aud) foinc0ute «nb ^ollfommcuf^eit auf::
fcecfe; unb fobiirc^ cr§c6( jTc^ bie ^offtuiucj jur itebe*
^a aber bk ?Öernunft fagt unb bie (Schrift hc^iU
tigt, ba§ bie wa^re unb aufric^tii^e iiebe nic^t nuc
'oon ©Ott bcfobten, fonbcrn aud) bie .^vroue allec
Qi)1ilid)ten be6 5nenfd)en gegen @ott fet}, nwb o6ne bics
felbe bcrÖlaube tobt fei}n nuiJTe: ]o tvavb billig unöi
fc^icFlic^ feftgefelt, ba^ burc^ biefelbe aud) unfere
SKec^tfertigung unb ^Xßiebetüerfo^nuug unb Srneuunj
»oHbra^t werbe, obfd)on bie ©nabe ber liebe felbfc^
ttjeil wir juüor üon ©Ott getrennt waren, öon unö
Hic^t anberß atö burd) unfern Vermittler ^e{n^ (Ebri?
flu6 erflcfn unb erlangt wirb, unb bkfc Äraft felbffc
bie Sunben ju tilgen, allein aus ben ?^erbien|teit
^lirifti, welche unö burc^ einen lebenbtgen ©laubeit
jugeeignet werben, entftejx:n muf: benn fonfl, wie
oben bemerft worben, wäre e5, nad) ber (Strenge bec
göttlichen ©erec^tigfeit, nid)t genug, ba^ man nuc
einmal liebe, bamit un3 alle vorige ©unben nad)gei
laffen werben, fonbern man muffe eine beflanbige liebe
gehabt ^aben: weil aber (£6rij^uö für unö genug ge;
tban bat, fo unb bie ?3ebingnijfe fe§r leid)t, welche
©Ott üon unß fobert, um ber Verbienfte (Ebrtfti t&eil?
^aftig ju werben, unb man faun (id) feine Ieid)terc
benfen nod) üorj^eilcn, bie ber gottlid^en ©ered^tigfci^
70
tjuae salvis divinae justitiae ac sapientiae ratio-
iiibus , fac ilior esset , quam amor rei oiniiium
amabilissimae pul<"herrinuicquf*, hoc est, ip-
«ius Dei qni post Christi sohitionem , hoc uni-
cum a nobis reddendae amicitiae suae pretiuin,
per se minime valilurum , posi it. Cum autem
nulluni aniplius pe^ratum , nüii Deo exosum,
riulld condemnatio in illis sit in quibus gratia
Dpi per Christum 1 abit^tt , non vidtfur lormae
snuoruin verborum consentaneum , di< ere per-
caluni originis , in regeneratione restare , licet
debilitalum auf ron imputatum: et con\enien-
tius est ut dicanius in regeneratione })pr Chri-
sti meritum et Spiritus Sani-ti efficaciam , de-
leri id quod in malo originaii rationem pecca-
ti habet, tametsi fomes naturae corruplae non
fimditus toiiatur et venialia quoque errata sub-
inde a justis admittantur ob iiumanae naturae
infirmitatem.
(^uaerifur autem quid sit id quod in pec-
cato originis proprie rationem pecrati habet,
nam nee sola privatio justitiae originalis, nee
positiva naturae nostrae labes quae nobis sem-
per inhaeret , peccati rationem faciunt : ita-
que sunt theologi catholici qui sentiunt, in
peccato originaii ; nihil aliud esse quod pec-
71
unb ^eiö^eit atii^cmcffciicr tvdre, ftlö &ic iie6e öe$
aUcvUcbcnöwiirbi^jlcn unb fcl)6njlcn iiöjfcnß, udmlic^
@otteö fe(6)l, ivcldKr, «ad} bcr ©cnugt^umug (Sbüt
fli, nur biefcn einjtgett, tn ftd) fo ganj geringen, ^Ißcrt^
fobert, «m unö in feine greunbfd;aft lieber aufjnnc^
men» !t)a nun feine (Sünbe, nic^tö &ott juivibcrccJ,
ntd}tö üerbammlic^eö me6r in jenen ift, in we(d}cn bie
Onabc ©ottes burd) (Ebriftuö ttjobnet, fo mar» nuva
iDO^I t)on bem naturlid)en (Sinne ber ^orte ahmr^
d)cn, wenn man fagt, bic (SrOfunbe üerbfeibe na-:^
ber 'löiebcrgeburt, obwoj)! jTe jebod) 9efd;n)dd)t ober
nic^t zugerechnet wirb: unb e6 fd)eint mir x>\d he^e-c,
i>a^ man fage , eö werbe in ber "iXSiebergebiirt burc^
bic ^erbienfte €§rifii unb Üq ^raft be6 ^eiligen Q)cis
fleö baöjcnige getilgt, waö in ber (Sr&fünbe al6 eine
@«nbe ju red}nen fei) , cbfc^on ber S^nber ber mvt
berbten D^atur nid)t üon @runb an^ ge^o&en wirb,
unb je juweilen auc^ Idfüc^e (Sünbcn üon bcn ©e;
red}tcn auö Scbwac^^eit ber menfc^Iid^en fKatui be*
gangen werben,
9Run fragt fid) aber, waö benn cigentlid} in bec
(Erbfünbe für eine ©nnbe ju redjnen fet) : benn wcb^t
bic blofc 2(6wefen6eit ber urfpriiuglid^en Oercc^tig?
feit, nod) bie wirflic^e, unö immerbar anbingige,
53lafet unfrer Oiatur, fönnen al$ (Sünbe augered}net
t^erben: ba^cr gibt cö einige fat.^olifc^e '$:^eclogcn.
Welche glauben/ bci^ in bem^^ri)ut>et nid^te auberö t>ie
n
call forinam ronstituat , quam imputaliomNrn
criminis ab Adamo admissi , seu nihil aliud
quam ipsinn r^^atum : alii niliil saliem in eo
agnoscunt posilivi in quo pe cati ratio coUocari
possit , tolumque quaerunt in tiefeclu justitiae
originales : Jiis lanien vifletur aliquod posse
addj quod romparatione dt^clarant ; 'onstat in-
tenlionein aliunive actum mentalem , esse du-
plicem , virtualem et actualem ; tnli>s est ali-
quando intentio virtualis in eo qui baptizat vel
aliud sacramentum administrat : intenlio enim
durare cen-setur toto tempore actus , modo ini-
tio fuerit , licet non sernper mens cogitet quid
agat , aut fortasse plane durante artu , aliis
cogitationibus sit distracta et nunquam amplius
ad rei agendae considerationem revertaturj
itaqiie dioi polest simile quid contingere hi?
qui peccato original! obnoxii sunt , et in Ada^
]W0 ar^ana quadam ratione peccasse omnes , et
depravafa per Adae peccatum voluntate, sern-
per ante redonatam gratiam aliquid analogum
\irtuali intentioni peccandi, retinuisse intelli-
ganlur, quae bonis eliam motibus ante rege-
nerationera praevalet , aut certe admiscetur,
At liaec intentio mala virtualis per yeram poe-
nitentiam una cum reaiu sublata intelligendi
,est, restanle tantum fomite carnis contra spi-
73
(Bunbe auömac^c, a(5 bie ^fttrecJ^nung fccö ^e^lcve,
ttield)cn ?(i>am bcgieng, ober nid)t6 anberß al6 bie
©d)u[ö fclbfl: !Jl n bcve crfcnnen in i^m nic^tö wkfiu
d)ca , \va$ eißctutic^ bic (Bmbc au6mad)c« fomtte,
«nb fiid;ca bicfet&e Mo6 in bei: 2(6wcfctt|)eit bec itr^
fpvun']liden 0crcd)ti})feit: hod) galten biefe bafur,
man fcnne nod) etwas fpinjufuqcn , tt)cld}eö jie burd)
ein 0(eid}ni'^ erfldren: eß ifl Oefannt, ba^ bie ?Ket#
nnuvj ober jCv^lic^eÖeijtcßBanbUing 'jWeicrlei ifl — vir;
tu:(l unb actucü ; fo ift jnweilen bie 9^einun(j beöje?
nigen üiruieU, welcher mift ober fonft ein ©aframent
anöfpcnbet: öenn bie iO^einun^ wirb bic ganje ^cit
ber ^anblnn^ alö fortbauernb angenommen, wenn jte
nur im ^(nfange gemad)! wovben, obfd}on ber ©eijlt
md)t allzeit benft, waö er tterrid)tet, ober üielleic^t
gar waf^renb ber »O^i^^^mig von anbern ^ebanfen jer.'
ftreut ift, unb niemals me&r wieber auf bie ju vers
rid)tenbe ^anblung merft; man fann ba6er fagen,
lia$ eö fid) ungcfabr fo mit jenen verBalte , auf weh
d)c\\ bie (Srbfünbe ^aftct, unb baj alle auf eine ge;
wiffe verborgene ?[ßeife in ^l'bam gefünbigt ^aben;
unb ba burd) !Kbam6 (Bünbe ber ^ide verberOt wor;
ben \\t, fo la^t jtc^ fc^on benfen, ba^ alfjeit noc^
vor ber Erlangung ber ©nabe etwaö, bci$ ber virtuell
len ?Oieinung ju fünbigen d^nlic^t, in i§ncn bleibe,
«'nb bieö unterbrücft fogar bk guten Bewegungen vor
tcr ISSiebergeburt t ober mengt jid) gewip in biefelbet$
74
ritum rebellis : minirae autem extenuanda est
peccati originalis pravitas , tanquam vires na-
turales quae ante lapsum fuere , non mullum
sint imminutae et depravatae, ne liberati divi-
no heneficio detrahamus j neqiie de rcliquiis
ejus in nobis liaerenlibus abjecle senliendum
est, tanquam exiguae sint et suporatu faciles,
ne forte jnsolt^ntiores reddamur. Vicissim ta-
wien non eo u.>>que exageranda est mali vis ut
nihil bonuni restare, et quidquid ab infidelibus
fit per se peccatuiii esse dicatur , cum sanctus
Algustikls agnoscat (ep. 5 Polcmonis)*) con-
tinentiam esse donuni Dei j quis autem a'se-
rat quod a Deo donatur peccatum esse ? nee
tarn altas radices egisse putandum esl originale
peccatum , ut etiam divinae gratiae et abluen-
ti DOS atque sanctificanti sanguini Salvatori?
non cedat , tanquam si involuntaria quoque
concupiscentia quae in piis etiam , ex ipsa
compositione machinae praesentis humanae, re-
sidua est , peccatum esset , cum nulluni pec-
catum involuntarium sit, nee veras rerum no-
tiones praetextu Scripturae Sacrae male ac-
ceptae , pervertere deceat
*) Fortas&e meadum e&lj et legendum ad Polemonem,
Edüio Mo^untina.
7i>
ein. 7(lleiu man mu^ wobt einfe^cn, ba^ tiefe
bofe virtuelle OJ^cinung öiirc^ ^\z tva^re ^u^e \\x:
gleid} mit bcr Sd}ulb auf^cipoöen wirb , ba in&e^ nur
nod) berStad)el bcß gegen ben ©eifl fic^ emporcnbeu
j5(eifd)eö bleibt: man bavf jcbod} feineöivegö baö^cr^
berbni^ ber (Sibfiiube ücrnür.bern/ gleid) al6 njeun
bi.' natiirlicben Ärdfte , weld^e tuir »or bcm ^aUe be?
faßcn, nur uubebcutenb üerrin3ert unb verberbt wor?
ben waren, auö 'Sw^^c^^ ^^i^' möchten nac^ unfrer 55c*
freinng bcr göttlichen ^oSUlpat Tfbtrag t^un: noc^
dürfen wir i^re folgen, weld}c in unö jurucf bleiben,
gering achten, al$ waren \iz nur unbebeutenb unb
Icid)t ju befeitigen, bamit wir nic^t etwa vermeffcn
werben» Tiuf ber anbern (Seite nui^ man aber aud)
nic^t bie ©tarfe bcö Uebelö fo fcjr übertreiben , ^(x^
nic^/ts ©uteß mefpr in unö bliebe, unb barauö folgern,
€6 wdre AÜcö @unbe, xoq>.^ immer bie J^eiben tlpun
m6d)ten, ^<x ber ^eilige ^luguftin anerfennt (5 ^rief
an 9^olemo), bie (Sntbaltfamfeit fei) eine 0abe ©oi;
teS; wer wirb nun aber behaupten, ^^^ ^(x<i Vio^'i von
©Ott fomme eine (günbe fet)? iÖZan mu^ nic^t glau--
6en, bie <£rbfünbe \i(x^z |i;^ fo tief eingewur',elt, ^o.%
biefelbe bcr göttlichen @nabc unb bem unö reinigenben
unb bciligcnbcn ^lutc bcö Srloferö nic^t wcid)en foll.-
te, glcict) al6 wenn fogar W unwillfu.^rlicf)e Regier;
lid)feit, wcld)e auc^ in ben frommen, vermöge ^zi
iSaueö biefericbifc^ent9Zafd)inc, jurucf bleibt, @uttbe
76
Videamus jam qui sint regenerationis fruc-
tus , quomodo bona opera inde oriantiir, et
quae sit eorum efficacia. Diximus autem ante
regenerationem , dilectione Dei 02:)us esse ad
poenitenliam 8alutarem agendam , unde prop-
ter Christi nieritum fide apprehensum , venia
spquitur peccatorum et renovalio hominis, seu
VJrtus diviiiae caritatis quae, cum alii *) ha-
bitus , non nisi crebris actibus romparentur,
benignitate Dei ob unum actum dileclionis in-
funditur. Habitum autem oportet esse effica-
cem : ea enim liujus natura est , ut semper in
actum prorumpere nitatur ; quaerendo occa-
siones agendi et inventis utendo : itaque secu-
re asseri potest bona opera quatenus in seria
voluntate consistunt , ad. salutem necessaria
esse : nam qui Daum non amat , nec Dei ami-
cus est , nec in statu gratiae existit cum nec
poenitentia nec renovalio hominis, sine dilec-
tione **) Omnia autem bona opera
in ipsa recta intentione sinceroque erga Deum
*} Scripsisse videfur Leiexitiüs alias.
**) Voces hie omissae videntur esst: s!b1 coösfBf.
Jlectlu& esse possint,
ßdjt. Paris.
77
Wvive, ba cö bod^ feine uinriüfuf;rlic^e @im&e (^ibt^
unb cö fic^ nid)t gejienu, i>ie wahren ^Se^cijfe bec
^inge, unter bcm ^onvanö öcc ^, (Bd^rift, bie man
«bei auelegt, jh »erfe^rcn,
^ir ttjoüeu nun fe^en , tüelc^eö 5ie Jrüc^tc 5eir
5[Biebcrgeburt jinb, wie fic öic guten 5ö3erfe Jerüorx
bringt, uni> wie frdftig ifpre ^irfung ift» "iSir fag?
ten üor^in, öa^ üör ber Wiedergeburt ble liebe ©ot?
teß üonnct^Ku fct) , um eine fpeilfame ^uf e ju wir;
fen, worauö, ijermoge ber ^erbienfle S^rifti, bie
unö &urd) Den ©lauben angeignet weröen , bie ^er;
jei^ung J>er ©unben cnfte^et , unb bie (Srneuung bes
'3Jienfd}en, obtr bie 'Xugcnb bcr göttlichen iichc, web
c^e, obfc^on mau eine jcglid)e anbere »^crtigfeit nur
burd) öftere ^ßieber^olung erwirbt, von ber 2(llgutc
0otte6 wegen einer einzigen Hebung ber liebe einge;
goffcn wirb. !^ic ?^ertigfeit aber muf wirffam fet)n:
benn bieß ift i^re Wefcn.^eit, ba^ fie immerbar in
Xbdtigfeit auejubred)en flrebt, inbem ftc bie ©clegeu;
Reiten ju f^anbcln fud}t, unb ^ic benu|et, wenn fie
fetbige aufjtnbet: man fann baber ftd}cr behaupten,
ba§ bie guten Werfe, infofern fie auf einem ernflcu
Willen beruben, jur (Bdigfeit notbwenbig ftnb: benn
wer ©Ott nid)t liebt, ber fann wcber Öotteß grcunb,
nod) im (gtanb bcr ©nabe fei}n, ba weber an bie ^u;
^e, nodcj m bie iSmeuung beö ^]D^enfd)en, obne i'ubi
*,u bcnfen fep, ^Ue gute Werfe fmb in shcn ber gu;
7B
afl'ectu virtualiter , ut aiunt , cotitinenhir , at-
que lioc illud unum ne^ essarium est , qiiod
Christus aliis omnibus praeferendum admone-
bat. Itaque qui Deum snper omnia amat is
quemadmodum jam supra attigi , circa praete-
rita quidem voluntati ejus acquiescit , etiamsi
derelictiis vifleatur et «iirii mullis adveriitati-
bas coiiflictanduni i,ibi videat , cerfo persnasus
Deum esse bonum , filelem, liominum bonae
voluntatis amanti.ssimiim, omniaque ita ordinä-
re ut denique in eorum bonum cedant, qui ip-
sum amant : circa iutura autem idem Dei
mandatis obtemperare summo studio nititur,
sive expres.sis , sive f-x divinae gloriae boni-
que publici consideratione praesumplis : et in
dubio id agit quod est latius et probabilius et
conducibilius , quemadmodum ageret vir accr
et industrius et studio rei bene gerendae ac-
census , quem magnus princeps ad negotia ali-
qua obeunda destinas'jct j nullus enim Deo
major meliorque dominus est — cui uni
quidquid in nobis virium est, rectius impen-
datur.
Ex divino autem amcre constat nasci cari-
tatem fratris , id est, hominis cujüsque cum
quo nobis aliquod negotium ulla ratione esse
potest, et frustra fal oque Dei dileclioneni
79
tcn9J?ciuung unb in bcr aiifi-icf}tl3cn tic6e gegen ©ott
auf üirtuclle ^cifn , n?ie man fagt, cin9efd)lo|Tcn,
unb bieß i\\. jcneö cinjig 9?otf;wenbige, wae (£6ri)"tuö
ciUem ?(nbcrn üorjujickn anempfte^lu ^^tlgüc^ wer
©Ott über 2(üe6 liebte ber nnterjie^t ftc^, wie wie
oben fc^on angebeutet ^abcn , in betreff beö Ver-
gangenen feinem SBillen, wenn er auc^ vcrtaffcn ju
fci}n fc^eint, unb mit vielen Unfdöen ju fampfen §at,
innigjl übcrjcugt, ba$ ©Ott gütig, getreu ifl, §erj?
üd) licbenb bie5)^enfc^en, ivdd)c cineö guten ^iüenö
ftnb, unb 7tlle6 fo orbnet, ta^ c6 jum ^ojl ber;
jenigen, bie i^n lieben, gereiche; in J^injlc^t beö 3«'
fünftigen aber beflrebt er fic^, mit glüfenbem Sifec
benÖeboten ©otteö ju gef;ord)en, fte mögen nun auö.'
bnidiid), ober gemd^ ber ^Betrachtung ber (5§re @ot;
teß unb ber 6ffentIid}en^o&(taj)rt mut^maflic^ fetjn:
onb im 3^^^if^l tf)ut er, waö am |id)er|^en, am tva^r;
fd)einnd)jlen i]x, unb am meiften frommet, gleichwie
ein emjtger ^iebcrmann ^anbeln würbe, beu t)om (£i.'
fer rec^t ju t^un entglü^t i)l, bcn ein großer 5'ürft wid);
tige ©efc^dfte ju fcblic^ten erfor ; benn eö gibt fein
größerer, fein t)ortrefflid)erer JP)err a(6©ott, unb bem
wir allein alle unfere Gräfte billiger wibmen fonnten»
9Run au6 bicfcr gottlidjen iiebe, wie befannt, ent?
fpringt bie ^ruberliebe, ba^ Jeijjt, bie iiebe ju einen
jeglid^en ^^enfd)cn, mit weldjem wir auf irgenb eine
TtrtinVerbdltniffcn fielen, unb vergebenß unbfdlfd);
80
jactare , qui fratrem non amat. Praeclare
Joannes rnonuit , quetn Hieuonymtjs nnrrat,
in summa seneclute, cum inter discipulorum
inanus ad ecclesiam deferrelur, nihil aliud di-
cere solitum , quam Filioli y dUlgite invicem:
tandem , aliquis taedio eadem r.udiendi viotus ,
quaesivit cur lioc unum semper inrulcaret, cui
reposuit ille dignam Joanm:: sentenliam, quia,
inquit , praeceptum Domini est , et solum suf-
ficit. Praeclaram aulcm fraternae diledionis
regulam Christus praescripsit , etiani ethnico-
rum applausu celebratam, ut proxiraum dili-
gamus sicut nosmetipsos , ac proinde faciamus
aut non faciamus aliis quae vellemus aut nol-
lemus ab aliis fieri iiobis. Quanquam auteni
dubium nulluni sil caritateiii incipere a semcU
ipso *) ac de reliquo benevolentiam illam iri
onines expromptam ac generalem , boc ip.sum
efücere ut ille praeferalur in quo melius col-
locatur beneficium ad gloriam Dei et conimu-
nem fructum , ita **) ut salus, vita et niagnumf
*) Scripsisse videtur Leibnitiüs a semetipsa»
**) Parficula ita ut a Leibnitio scripta non est, nee
cum verbo anteponendum est, concorcJat; quül
vero scripserit, haud facile est legere, forte le-
gendum quanwis seu itaq^ue sensus rectius est, si
loco ut lesatur et.
81
lid) brujlcn fid) jene mit ber UqU ©ottcö, VDcid)c if^;
ven ^riibcr nid)t lieOciu (3cf;r tvolpl ma[;n:t Der ^»
^o^auucö, üo« bem bfr b. «^ievonpiiuiö cxi^V^lt, ec
frtbe im i^oben 7((ter, tvaiin er in bcn 2(rmen feinec
junger in bic ^ird)e cjetra^cn ivurbe, nid;ts anbcvö
gcfprecl)cn, <\U: .^iubt-r, liebet einanbcr: enb;
üd), auö Uebcrbru^ )letö ba^ DlanUic^e ju Choren,
fragte Siner, tvaruui er aüjeit nur bicfcö einfci^drfe;
iia^ab et Um biefe beö 3o&^innc6 würbiqe ^intivort:
weit bieö ba^ 0cbot be^ ^errn ift, unb allein (jenii^et»
(Eine berrlic^e Otegel ber Q3ruberlie6e |)at (E^riftuS
vorgcfc^riebcn, bie fogar ben Q5eifaU ber Reiben er;
Jielt, bajj wir ttvirnlid} ben £Räd)jlcn lieben, wie un$
fclbfl, m\b mit&in anbern tlpun ober nid)t t^unfoUen,
tt)a6 auc^ wir wollten ober nid}t wollten, ba^ unö »oit
^(nbern 9efd)abe. Dbfd)on eö aber nid)t in 2'^vd\d ge^
jogen werben fann, ba^ bic iiebe üon fid) felbft anfan?
ge, unb übrigenö jeneö bereitwillige unb allgemeine
?Ö3oblwollcn ntd)t6 anberö erjwccFc, als bajs man je^
nen üorjiefe, bei bem ba^ ^Tßoblt^un mefpr jur Sbre
©otteß unb jum allgemeinen ^ejlen gereid)e : fo folleit
wir boc^ b<U .^eil, ba3 leben ober |on|l einen gro;
^cn '^ort|)eil eineö aucb unbefannten Olienfcben einem
geringen 9'iad}t()eil unfrer ober Tlnbrer (Beitß üorjic^en.
©Ute iÖSerfe alfo finb jene, weld}e mit einer guteti
OJleinung jur Sl^re ©otteö unb jum allgemeinen ^e.-
^cn gefd^e^eut 3«^%^^'^ gcl^öret aud} bafpin, ba^ ein
6
82
«
hominis eliaiii ignoti bonutn , nostro aliorumve
iiiediocri iiirommodo ante|jonendum est.
Bona Opera igitur sunt quae recta intentione
ad gloriam Dci et coinmune bonum suscipiun-
lur. Itaque sab illis continetur, ut quisque vo-
cationem suam sequatur, id est, ut iis se appli-
cet ad quae bene gerenda ei a Deo vires occa-
siunesque oblalae \identur: dcinde ut niuneri
publice aut generi vitae quod suscepit, turate
satisfaciat, atque spartam quam nactus est,
ornet, ac de reliquo conununia hominum offi-
cia Omnibus praestet, neminem cui in periculo
opem ferre potest, sine summa necessitate de-
iserat, et si quis auxilium eliam ad commodita-
les suas augendas postulat, ne huic quidem de-
öit ad innoxias sibi aliisque utilitates. In Uni-
versum autem cogitationes eo referet ut quam
maxlme et quam plurimis polest, prosit, cura-
bilque ut in onmibus rebus Deus laudetur. Ita-
que super omuia temporis parcus erit homo
verepius, ne quam vitae partem inutilem trans-
mittat : et a recreationibus etiam lionestis sibi
admodura temperabit, nisi aut necessaria animi
relaxaliü curaque sanitalis aliquid postulet, aut
rerum gerendarum occasiones ac decori ser-
vandi ratio, homincm in rerum actu constilii-
tura, illuc trahant, ubi versari homines solent.
8J
3cbcr feinem ^cviife folge, baö ^eifjt, ba^ ci- )k^
auf jcue^ingc verlege, ju bcuer üoUfommcncn ^ev;
rici}tun(} er üou 0ott .Gräfte imb ©clcgcul^eit ei'I^alteit
jU baben glaubt: bann ba^ er feinem öffentlichen Tfmtc
ober bem (Btanbe, bem er jtc^ geiüibmet, \>mhlid) QCf
nug t^uc, bie 'Pjüd/ten, bie i^m auferlegt werben,
mit (Ebren erfülle, unb überbicö ^llen bie gcivobnli?
cl)en X>ien|tgcfalligfeiten ern)cife, Dtiemanben, bem er
in ber 0efabr X^ülfe leiftcn fann, o(^ne dufevfte JTiot^
verflöge, unb füllte ^emanb aud) n)of;l ju feiner e'iQct
nen ^equemlid}feit i^n um feinen ^ei|tanb anfpre?
d)en, er i^m bcnfclbeu nic^t üerfage, juenn er unb an.-
fcere baburc^ feinen (Schaben leiben* Ueber^aupt foU
len alte feine ©ebanfen barauf berechnet fei;n, ba^ ec
fo fe&r unb fo \?ielen als moglid) nüiilic^ ivecbe, «nb
barauf bebac^t fei), ba^ in allen X»ingen ©Ott \jer?
^errlic^et tverbe» B^^^rberfl alfo wirb ber wabr^jaft
fromme ^J^ann mit feiner 3eit farg \;:v)n , \i<\\x(\x et
nic^t einen "Xbeil beö iebenö unnüC; 'jubvinge: unb ec
wirb fid) fogar von ebrbaren (Sv&olungen entbatten ,
wofern nic^t eine notf;wenbige zlbfpa inung beö ©eis
f^c6 unb bie (Sorgfalt für feine ©;funbj''it b'vi^ er;
^eird)e, ober feine ©efd)dfte, ober bcr '^tni'ianb, aud)
wenn er in ber "Krbeit begriffen ift, \^\\ babin rufen,
wo bie ?[)ienfd)en jufammen femmen« ^enn fo gro$
if^ bie Strenge ber 5tömmigfeit nid)t, ^<k^ \\z einem
^cglid^en bie ©aflmdlcr, baöX^eater, bie (Bpiele,
6 '
84
Nee enim taiita est austerilas pietatls, ut omncÄ
conviviis, spectaculis, ludis, choreis ac caelrris
aularum jocis et exercitamenlis perpeluo ex-
cludat. Interdum eniiu non temporis perditio *)
sunt scd instrumenta negotiorum. Sobrie ta-
rnen tractari debent. Ostendet cnim vir pro-
bus haec parerga essC; nee nisi quadam neces-
«itate a se admilti.
Cum autem variis modis, sive jussu , sive
exemplo , pro conditione et ingenio cujusque,
divinam gloriam celebrare et prodesse morta-
libus liceat , iiianilestum prai tcr eos qui in
reram actu et vita communi versantur , utili-
ter admodum dari in Ecc]esia iiomincs asceti-
cos et contemplativos qui , semotis vitae cu-
ris , domitisque voluptatibus , in contempla-
tioncm divini numinis operumque ejus adniira-
tionem toti ferantur , vel etiara propriis nego-
tiis soluti, in hoc unum intenti sint atque cx-
cubent ut aliorum necessitaübus succurrant,
sive docendo ignaros aut errantes , sive egeü-
tibus atque laborantibus opeiu ferendo : ne-
(jue id ex minimis eorum est q^uae Ecclesiam
illam commendant , quae una catholicae no-
*) Haec vox non videlur a Leibnmtio scripta, vel
alia ejusdem sensus , quam indicare facile aon
est. Forte tenjporis jactura. Edit, Far,
85
gen beö ^ofcö auf cwu] 'oev]\^c. ^cnn juweilen jt;i^
fie nid}t 3citvcrluft, foubcr» einiSIttcl, @efd}aftc 511
fc^Iid)tciu (Bparlid) jebod) miij? man jtd) bamit ah^a
ben. ^cnn ein red)tfcf)afffneL' iXJtann mxb bieß blo5
atö eine ^Ticbcnfad^e anfeben , m\b jic^ nur au6 einec
<jcwi||en O^ot^wcnbigfcit baju \)cr|^c§em
^a tnbeß ein 3e&er auf ttetfc^ie&cnedei lUt, mu
wcbeK biwd) ^efe^t, ober burc^ 'JSeifpiel, nad) @tan£>
«nb '^iX^i^fen, bie (S^rc ©ottcö bcforbern unb feinem
5)litmenfd)en nüf^tid) fei)n fann, fo ijl eö offenbar^
ba§ e6 nebft benen, weld^c alö Staatsbeamte unb
^^rivatperfonen leben, ',um größten Diuficn aud) itt
ber Äirc^e aßfetifc^e unb contemplatiye ?9Zdnner gebe,
bie, losgetrennt von allen irbifc^en ©orgen^ unbab^
gefchdlt von bm Vergnügungen, fid) ganj in bie lim
fd;auung beß gottlid^en ^efenö unb in bie ^cwunbe/
rung feiner ^erfe verfenfen, ober auch aller eigene«
&c\d)ä\te cntlofl, nur auf baö bebad)t finb unb fefl
barauf ^aften, ba^ fie bcn Ofotf^en Rubrer ju ^ülfe
tommen, inbem fie entiveber bie Unwiffenbcn unb ^Vi
renbcn belehren, ober ben !5)ürftigen unb üHü&feligeit
beiftcf;en , unb bie$ ijl nid)t bie geringflc aus ben (Si^
gcnfc^aften, wcidje jene ^^irc^e empfehlen, bk allein
ben 9Ramen unb ba$ ^ennjeid^cn ber ^at^oliytdt ^i
jebec 3^it behauptete , unb in ber wir allein bie ^e^/
m
wen et insignia retinuit , in qua sola vlcl^'inus
cxcellentium virtutum asceticaeque vitae eini-
nentia exeinpla passim edi alque curari.
Itaque fateor mihi senipor religiöses ordi-
nes piasque confl'alernitates , ac sorietates ,
aliaque hujusmodi laiidabilia instituta , niire
probala fuisse : sunt enim quasi coele^tis quae-
dam miütia in terris , si modo, remotis de-
pravationibus et abusibus , secun<lnm instituta
fundatorum regantur , et a summo Pontifice
in usum universalis Errleiae temperenliir.
Quid enim praeclarius esse potest quam lucem
Teritatis per maria et igncs et gladios ad re-
motas gentes ferre , solamque aniniaruni salu-
tem ncgotiari , interdicere sibi variis illecebris
atque ipsa jur-unditate colloquii convictusque
nt contemplationi abstrusarum veritatum ac di-
vinae meditationi vacetur ; dedicare se?e edu-
cationi juventutis ad spem doctrinae ac virtu-
tis j miseris , desperatis, perdilis, captivis,
damnatis , aegrotis , in squalore, in vinculis,
in remotis terris auxilium ferre atque adesse,
ac ne pestis quidem metu ab effusae caritatis
officio deterreri: quicumque haec ignorant aut
spernunt , hi nihil nisi plebeium et vulgare de
virtufe sapiunt et hominuni obligationem erga
Deum solemnium qualicuraque obitione et fri-
87
ren ^cifpicle bct ^crr(id)ftcn 'tucjcnöctt im& &eß aör
fetifd}cn lcbcn5 aUcut^^albcn gtanjcii unö jic^ forti
pflanzen fcOen.
3d; gcjlc^e ai\'o, &a§ id) aUjeit &ie fl6ftcdid)cit
^ei-cinc , öie frommen (Xoitfratcrmtdten unb ©cfcllÄ
fd)aftcn unb anöcre &er9lcid)en lobenöwiubicjc 7(nfial;r
teu vcrjuglic^ gebilligt ^ahc: tc\m biefe finb ö[(cid}faiu
eine ^immetömilij anf (iubcn, tvcnn fie nur ferne von
?2Serber(mi^ unb 9jii$brdud)en nad) ben (Ba^ungcii
i^rer ©tifter regirt, unb vom oberflen 5Sifd)ofe junt
9Ru|en ber altgemeinen Mivd): angeroenbet werben«.
?Ö3a6 foUte in ber %l)at jvo^l ntbmücller fci)n , al$
baö iid}t ber ^a^rbeit bivcd) ^(utben, ^eucr xiAiy
<Bc^tycrter ju ben entfcrntcjlcn Golfern tragen, nut
mit bem ^ci(e ber ©eelen fi'c^ befc^dftiv^en, auf 'om
fc^iebene Vergnügungen unb felb|1 auf ben Oieij bec
Unterhaltungen unb ber 0efelIfd)aften üerjid)ten, um
ber Betrachtung ber unergrunbtic^en^Ißa[H-^eiten unb
ber gottUdjen Befc^auung cbjuliegen ; ftd) ber Srjie^
^>ung ber 2iW3^»ö wibmen, um jle ju bm ;Iöi|Tcnfd)af:f
tcn unb jur 'Xugenb ju bilben; ben (Slenben, '50er;
jweifelten, Unglüdlid)en, ßjefangenen, Verurti^iU
ten, Äranfen, im Unj!at§, in ben Rauben, iit
weitentfernten ©egenben J^ulfe (eiften, U^ncn beifle^
iwn, unb fid) fogar nid}t einmal burd) bie @d)reif?
niffc ber ^c\i üon ausgebreiteten liebeöwerfen ab?
fc^recfen lalf^n; wer bicfeö verkennt ober verad;tet/
88
gida illa ronsnehi'line vivendi, qnae vulgo sine
zelo sine .«spiritu in animis rcgnat , int- pte nie-
tiunlur. ISOn aulVm consilium , ut quidoni si-
bi persuarlenl , se 1 praeceptum es! , ul qiiis-
qiie in (juovis vitae j^-iiere a<l j)frfeciion«-m
chrivstianain tolis aniniai- rorporisque viribus ni-
talur; ciii nequo cop jiigium , neque liberi, ne-
que nirTgistratus, neqiie militia obsunt, elsi ma-
jora impedimt nta obji ianl : coTisilium antem
est eligere vitae gi nus ab impedinHMilis terre-
nis magis solutum , de quo Dominus Magua^
I.ENAE gratulabatur.
Scd a descriptione bonorum operum , ad
effectum eorum veniamns, ubi video passim
de eorum merito disputari et senlentiam in
Ecclesia a tot sae( ulis, recoptam acerbe Iradu-
ci*), tanquam pbarisaicae fi.lufiae et superbiae
plenam. Puto tarnen , verbis rite explicatis,
nuJlam reprehendendi causam superfore. Seien-
dum i^itur est obligationem et jus nobis re-
spectu Dei , non nisi analogia quadam tribui.
■) A Lutheranis praecipue*
89
^cr f at nur einen (gemeinen «nö nieöern ^egtiff vott
ö:r '^ugenb, unb bcfct)i*anrt m bummer (Einfalt bie
^j^id}tcn bc^ 3)^cnf(^cn (icqcix (^ott fc^Icc^t^in auf
du|Tcrltd)e ^crvicf)tungcn unb ^cifllofe ©ewo^n^citen,
ivüd)e inögemcin o6ne (Sifer unb ©efü6le gefc^e^en.
(Jß \\1 aber fein blofcr 9iat&, wie (Einige |td) c'inhiU
bcn, fonbern ein ©:6ot, M^ ein 3eber in je9tid)cm
(Btanbc nad) ^cr d)rifilid)cn ^,Ufommen6eit mit (^ilcw
Är.üften icibö unb ber (Beck \tvchc, woüon wcber
(i'ijcbanb, noc^ .^inbcr, nod) obri9feit(id)eß ^mt,
nod) ^riegßbienft loßfagt, obfd)on jTe übrigens gro.-
fere ^inbernific entgcgcnjleHcn mögen: ein ^<xt^ aber
ifl eö , fid) eine iebenßart ju cv*.vdf;ten, bic un3 me^r
t?on jeitlic^en (Sorgen abtrennt, worüber (E^rijluß
ber DJ^ag^alcna glücfivünfitte,
3(Uein la^t unö jc|t üon ber ;t)cirfleüung ber gu-
ten ^erfe auf if;re ^Ißirfung übcrge(>en, wo \d) nun
fogteic^ wegen ibrem ^erbienfic (Streitigfeiten jic^^er?
leben, unb eine ie^re, wddjc in ber Äird;e fo viele
^ci&rbunberte fpinburd) angenommen warb, mit Um
glimpf bc^anbelt fcbe , alö eine lebre vott beß pfpari.-
faifd)en ^totjeß unb (Selbflüertrauenß* ^dj falte ja
bod) bafür, ba^ fobalb bie ^fußbrucfe werben genau
beflimmt feijn, feine Urfad^e ju tabetn mejr übrig
bleibe, ?SJian muf alfo wiffen, ba^ wir unß eine ^er?
binblid}fcit unb ein 9ted)t in Dtücffic^t auf ©Ott nur
üurd} eine gewiffe Analogie juma^en* /Denn 2i'Ueß g,e;
90
Omnia enim Dei sunt , quia creavit et conser-
vat , et solus sapienter gubernare potest. Ita-
qiie ex i^^sa vi summae perfectionis , sive sum-
mae sapientiao ac potentiae , Dcus naturaliter
omnium Dominus est , et nos ejus servi su-
mus , cjuibus ille peruliuni quoddam concessit
negotiandi causa , quod Christus talentum vo-
cavit. Srivo autem cum domino, respectu pe-
culii, tantum imaginarium jus iniercedit ex ip-
sius domini benignitale ac condescensu : quem-
admoduui alias, si dominus cum servo ludet
latrunculis, nemo nescit quod perditur aut ac-
quiritur, domini esse- non tamcn sapiens do-
minus leges ludi turbabit intempesliva doniina-
tus sui ostentatione. His positis ac subintel-
lectis, de jure Dei, ac jure nostro vel quasi
jure tuto ac sine reprehensione dicamus.
Porro quemadmodum verum jus duplex
est, plcnnm scilicet, quod actionem parit,
quäle e.^t quod ex contractu nascitur , et im-
perfecturn quod Obligationen! parit, non ta-
rnen actionem ut exigi possit, quäle est jus
egeni ad eleemosinam quam ei dives debet; ita
quasi jus nostrum quod in Deo quasi obliga-
tionem parit, etiam est duplex, vel ex con-
gvuo scilicet vel ex condigno: congruit enim
91
l^'ort ©Ott :«, Weil er fc^uf un& etjalt, unb allein mit
5[ßcio^cit bciTJ'd)cn fann. ^((fi^ f^^^ft I?cnn6ge fcincc
()öc{)ftcn "iBoUfommcnbcit, obev feiner r;öcf))lcn?IBci5.'
|>eit nnb OjJad^t i|l 0ott itrwcfentlic^ Ocr ^err atter
^inge, unb wir ftnb feine Änec^te, benen er ein ger
wiffeö @nt anüertrante, womit wir wuchern foUten,
wer.i)e6 S^riiluö lafent nannte» Q(Uein jwifd}en h':m
^ncd)te «nb bem^crrn, in »^inficl}t beö anv^ertraiu-
tcn &in:'$, frnbet nur ein imagindreö 9ied}t ^Mt,
wctc^eö ^on beö ^errn ©ute unb SBiüfafjuigFcit bcr?
rübret, wie wenn ber Jjerr mit bem ^ned}te (Bajad)
fpielt, fo wci^ 3'^J>c'^"^^'i''i'^ ^ ^^"if / tt)^ö verloren ober
gewonnen wirb, bem^'>errn angehöre; e5 wirb jeboch
ein tjernünftiger Jpcrr bic Oiegctn beö Spicleö nid)t
tjerwirren, burc^ ein unjeitige6 ^raf^len mit feiner
fü^ac^t. ^icfee nun feftgefe|t ober barunter üerfran?
bin, fönnen wir t)on bem Dvcc^te 0otteö unb unferm
9icd)te ober (Ed}einrecfyte fieser uni> tabelfrei fprecf)en.
9Run at'er gleichwie ba^ eigentlidje Üied}t gwcifad)
x^, ba^ üoUfommene nandic^, welci^eß üor ©erid)t ju
laben beüollmad^tigt, bcöglcid)en au6 Äontraften ent;
jle^et, unb bc[$ unüoüfommene, weld)e6 eine ^er?
binblid}feit (hervorbringt, nid}t aber bie ^öoßmac^t,
biefelbe ju betreiben, fo wie ba$ dicdjt beö ^^^urftigen
ta^ "Hlmofen ju verlangen , weld}eö ibm ber dUidje
fd)ulbig ifl: eben fo ifl aud) unfer @d}cinred)t, wel;
cl)eß ©Ott eine @d)einverbinblic^feit auferlegt, von
92
justitiae Dei ut eos a qüibus dillgitur, aeterna
feJiritate remunerelur * ), non absolute quidem
et ex sola justitiae consideratione (si promissio
sejunga(ur): minor enim retributio sul'ficeret;
sed ac< ( de nt" s.-.pientia quatenus decrevit Deus
feli'itatem quantam maximam ** ) licet in sua
civitate diffundt^re, lioc omni decreto sapien-
liae semel po-ito , juMitiae distributivae est,
non aliquos tantum ex Deum diligentibus, cum
quadam acceptione personaruni, sed omnes
admitti ad beatitudinem aeternam. At majo-
rem sibi obügationem Deus ipse imposuit, un-
de meritum ex condigno mihi derivari posse
videtur , et jus aliquod plenius nobis nascitur
secundum commutativae justitiae legcs. Deus
enim cum Filio suo contractum iniit et nos
per Christum in idem foedus admissi sumus ;
ea autem pacti vis est ut , Christo satisfacien-
te et nobis per fidem ac poenitentiam Christo
concorporatis ac Deo recoucihatis, non tantum
niquitates nostrae deleantur , sed et Iiaerede«
*) In originali Editione renumeretur legimua.
Editio Mogunlina.
•^*) Ouanlun maximum licet. Ita videtur scripsisse
Leiekitics, Edif, Paris.
93
toppettci- 7Crt, baöDtec^t öer (Eongruitat ndmlich, unb
ba^ died)t bei- (Eonbi(3mtat: benn eö j^e^t t.t öcrcd).-
tigfeitöotteß ju, ba^ er biejenigen, bie if;n (icbeu, mit
bcr ewiijcn ©(ücffcligfeit belohne, obtt)o&I nic^t imbe?
öingt unb au6 blofer ^erücFuc^tigung feiner ©cred);
tit^feit (wenn man jtc^ bae ^^erfpred^en wcgbenft);
bcmx eine geringere ^c(o5nung würbe ^inldnglid;
fei)n: allein wenn man feine ^Ißeiöbeit in '^etrac^t
Vebt, infcfern ©Ott feftgcfe^t h<xt, bie ^6d)\i mögliuje
ÖUUffeligfeit überfein Oveid) auögUgie^en, fo ^aftet
eß, wofevn biefcr ^cfc^ln^ ber ©erec^tigfeit einmal
get^an ift , auf Der biötributit^en (Öered^tigfeit , nicl)t
nur einige auö jenen , bie ©Ott lieben , mit OtücFfid)t
ber ^erfonen, fonbern ^l'Ue in bie ewigen Jvcubeii
aufjunebmen, 2iUein©ott ^at fid) fclb)1 eine größere
^erbtnblid}feit auferlegt , worauf, beucht mic^, ba$
95crbienft ber Scnbignit4t gefolgert werben fann, unb
für und ein größeres Dted)t cntjte&t, nad) bcn ©efej;
Jien ber commutati\)eu Öerec^tigfcit» ^enn ©Ott 6at
mit feinem \3of;ne ein^ünbnij? eingegangen, unb wir
finb bura^ iSf^riftuö in ben namlid^en ^unb aufgenonu
men worben; nun bie.^raft biefeö Vertrages ifl, ba^,
»ermoge ber ©enugt^uung (Ebrifli unb unfrer Singer?
Icibung mit ibm burd} ben ©lauben unb bie ^u^e,
unb tjermöge ber ^erfö^nung mit ©Ott, nid^t nur alle
uiifere ?Oti|Ktbaten getilgt , fonbern wir aud) (Srben
beß ewigen lebenß werben, unb überbieß, wenn wi^
94
vilae aeternac efflciainur , et nobis praeterea
legitime curreiilibus cci tantibusque , Corona
justitiae imponalur , iiiuUaque et magna prae-
iiiia (listribuarlur , quibus ipsi beati inter se
{'iiceriientur, Nani ne frigidae quidem aquae
haustus egf^no praebitus sine remuneratione ' )
abibit , Deo in r.obis sua dona ex facto coro-
nanle. Aliorjui , nos servi inutiles qui tantum
fecimus quae dt-bebamus , iiulla merita prae-
tendere aut praemia flagitare possemus.
Quaerilur etirm an renuti , divina gvatia
adjuti , legem Dei perfecte atque ita implere
possint , ut nulluni committant peccatum mor-
tale rui sua natura aeterna mors debeatnr.
Verum cum pro certo habendura sit nnllum
legislatorem sapientem praecipere impossibilia,
pro cerlo etiam babendum est, nunquam lio-
mini reconciliato sufficiens Dei auxiliuni potes-
tatemque deesse , ron singula tantuiu 6ed et
omnia divinae legis praectpta adimplendi, si
modo velit ; dixit enim Cliri3tus jugum siiuni
.^uave esse et onus leve ; et manifesta est haec
possibilitas , ex eo quod Iota lex nihil aliud
po&tulat quam sincerae volunlatis serium cona-
tum , sive ut Deum totis viribus diliganiu:» ^
*) la original! renumeratione, Editio Mogunt.
95
ccdytma^ig Knifcu uiiü) f.icircit, bic ^rone bei* Oe?
rec^tigfeit empfangen, unb viele unögrofe Q$elo(3nun;
gen erhalten, ivobuvd) felbjl fcie ©eilten von einanbec
untcrfc^icbcn ivevben» X)cnn nid)t einmal ein Irunf
falten ^IBaffcrö einem dürftigen bargercid)t, tvirb
obnc ^elü6nung fepn, inbcai ©ott in unö feine Öa?
bcn fionet, Sonfc rennten ivir, alö unnüfee ^aecl,^
te, bie niü}t6 get^an Tratten, aU tvaö befolgten tvarb,
auf feine ^erbienflc ^fnfpruc^ machen, unb feine
^^elo^nungen fobern»
(So \\i nun aud) bie 'S^ac^^ / ob bie ^iebergebor;
nen, mit ^eiljülfe bcr ()ettlid;en ©nabe, ba^i ©efc^
©otteö vollfommcn unb fo erfüllen fcnnen, baf jle
feine *Xübfunbc becjelpen, tveld)e au6 i§rcr ^löefen^eit
bQ6 ewigen '^.obcß fc^ulbig wäre» ^a man abev al6
auögemad}t annehmen mu^ , ba^ fein tveifer ©efc|?
geber uum6glid}c ^inge befef^le, fo mu^ man auc^ alö
gewi^ anncbmcn, bajj ca nimmerbau einem au6gc;
fol^nten 93ienfd)cn an 6inlangUd)er ^ülfe unb Greift
von (Seiten ©otteß mangle, uid)t nuc einige, fon;
öecn alle ?ßovfd}riften beö g6tttid;en ©efe^eö ju erfül;
len, tvenn et nur ernfilid) will; benn (S§ri[lu6 fagt:
mein ^od) ift fü^ unb meine ^ürbe leid}t; unb e5 er;
bellet bicfe 93i6glid}feit uod; barau6, weil bc($ ganje
©cfe| nid)t6 anberö fobert, alö ernjl:e Tlnfirengung
ei'neö au[vid)tigen ^illcnö, obeu ba^ tvic ©Ott auö
allen Gräften li?ben; tva$ unö aber biefe iiebe unmog--
96
quid autem &it quo;l hanc dilectioneiu nobis
impossibilem reddat , iion apparet, cum idea
Dei nobis sit insita qua summam ejus pulcjiri-
tudinem agnoscimus et aliarum rerum imper-
fectio et indignitas ab attentis facile perspi-
ciatur.
Interim fatendum est in hao infirmitale et
reluclalione carnis et dij>tractionibus variis dif-
ficile esse semper conservare puritatem animi ,
paucosque adeo a pcccato niortali immunes
vixisse, a venialibus erratis, rullum: et si
Deus cum eo ipso, qui peccati mortaUs expers
post renovationem fuit, in Judicium intraret ,
ne is quidem tueri se posset, nisi opposita
Christi satisfactione: saltem enim hujus inluitu
priorum ei gratia facta est y postea autem si
sanctus vixit, cui alt( ri hoc debet quam divino
auxiiio per Christum iinpetrato? Itaque nemo
nisi in Domino gloriaii debet cum quo om-
nia possumus et cujus potens est virtus in in-
firmis.
Explicata hominis r< conciliatione et renova-
tione, novaeque vitae i, uctibus (quae sunt bo-
na opera a lege D. i praecepta) videnduln
etiam erit quaenam Christus instiluerit praece-
97
üd) machen foUte, fc^e ic^ mcf)t ein, ba mt öurc^
öen iinö inwobncnbcu ^c^riff von 0ott feine fpöc^fle
©d)6nf;cit ernennen, iinb bic Un^oUfominenf^eit un^
SRie&rigfeit bcr übtigcn X)'m^c jebem TCufmei-ffanien
einleuchtet.
UntcvbeJTcn mu0 man aud) gej^e^en, öag eö 6et
itnfrer 3c^tvac^f;eit, bei biefcm ^iöibecftreben beö 'Sk'u
fd)eß unb ben üerfcl^iebenen 3f»^j^t?««nvjen fd)wer ift,
tmmerbar bie Üveinigfett ber ©eele ju hcvoal^vexi, unb
ba^ fe^r wenige frei üon ber "itobfunbe gelebt ^aben,
üon ben la^lidjen (Bunben aber feiner; unb tüenit
©Ott benjenigen, welcher obne ^obfunbe nad) feinei:
(Erneuerung gelebt Ipat, »or 0eric^t fobern würbe,
fo fonntc fcgar biefcr nid)t bcj^c^cn, wenn er burc^
lbie©enugt|)uung €bri|1i nid)t gefd)ü|t rocire: wenig?
fleniS ifl i()m in 53etrad)t berfelben \üv feine vorigen
geiler ©nabe ert^eilt werben; unb wenn er nad^ge^
^enbß ^eilig gelebt f;at, wem §at er ta$ anberö ju
Derbanfen^ alö bem göttlichen ^eiflanbe, bcn er
burd) (£^ri^lum erbalt? (So foU jtd; ba^er Qfiiemanb
anberö rühmen als in bem ^errn , mit weld^em wir
atteß »ermogci; uub bcffen ^raft mad;tig ijl in bem
(Bd)wad)en.
9Rad)bem wir nun beö^enfd^en^erfofpnung uub
?ö3icbergeburt bcleud)tet Ipaben, roic aud) bie Ji^i^tc
teö neuen lebenö (weld)e bie t>ou bem ©efe^e V)orge;
fd)riebeuen guten ?Ö3erfe jinb), fo muffen wir auu)
9S
peritque , praeter communem , naturalem et
perpetuam Dei legem. Sciendum ergo est
Christum esse non tantum mediatorem noslrum
qni suo merito suaque passione nos expiavit
Deoque reconciliavil , sed et esse iegislatorcni
qui pro data sibi omni in coelo terrisque po-
testate , praescribere voluit quae sine salutis
periculo sperni non possent , servata autem,
plurimum ad salutem prodessent.
Huc tarnen ea non pertinent quae a non-
nullis credunlur , tit quod ferendae sint in-
juriae, quod amandi sint inimici, aJiaque id
genus: nam amare inimicos lex moralis du-
dum jubet neque ideo minus repellere jnalos
et punire licet, dareque operam , ut vfl cor-
rigantur vel carte nocendi facultate priventur:
mo jubet hoc ipsa Caritas in reliquos ; et cum
araare debeamus omnes, ne ininiicis quidem ex-
ceptis, beneficia tarnen nostra proporlione qua-
dam dispensare debemus , quando alter *) al-.
teri obstat. Hinc quod dictum est , debere
ferri injurias , vel consilium est tantum pro
*). Forte legendum est: alterum. Haec adnotat. Edi-
tio Farisina.
99
fcf)en, wHd)c (55c6ote (S^rifltiö cingcfe^t wwb voa^
er ncbjl bcm allgemeinen, naturlid)cn unb etvir
(\en @cfef3C Öotieß, befof;len ^abe» ^JJian uui^ alfo
wiffcn, &a^ (Ef)ri|luö ntci.t nur unfer tÖtittler fei),
tt)etd)cr biivd) fein ?35erbicnfl uub iciben un6 erfauft
unb mit ©Ott »erfo^nt §at , fonbern c»uc^ ein ©efc^s
(jcber, welcher \)erm6gc öer 0cn)a(t, bie i^m im v^im?
mel unb anfärben gegeben ifl, ?8orfcf;'nftcn mad}ctt
tvoUte , bie man obne ©efatr beö ^cÜö nid^t "ocxadjt
ten barf, beren (E:i*füUung aber jnr @cligfcit f^ödjft
crfprie^lid) ift.
J^ieber gebort feineßwcgS, fo tvie (Einige bafia*
galten, ba^ man bie Unbilben ertragen, [eine ^«^inbc
lieben foHe, unb fonft bergleid)en: benn bie geinbe
ju lieben befiehlt fd)en lange baß jTttlic^c ©efcfr, boc^
ijt cö barum nic^t weniger erlaubt, bie ^ofen ju t)er;
flößen unb ju bejlrafen, unb ^c^ ju beeifern, auf
baß fie entweber gebeffert, ober unö ju fd)aben außer
@tanb gefegt werben: ;a bieö befiehlt fclbffc bie iiebe
gegen Tlnbere: unb wenn wir auc^ verpftid)tet fin^
!J{lle 'jU lieben, bie ?5^inbe nid}t auögenommen, fo muf;
fen wir bod) unfere 5Bo6ltf;aten nad) einem gewij|eit
ßbenmaß auötbeilen, wenn (Siner bcm "Kubern im
?[ßege jle§t» ^enn gefagt worben , man müj7e bie
Unbilben ertragen, fo ifl ba6 nur ein 9tat^ für ;ene,
weldje ein \)om 0cfcbaftögetummet abgefonbcrteö icf
ben erwählen, unb vorjüglid^e ^eifpielc einer erbabe.'
7 "
wo
iis qui vitae genus eligunt remotum a negotii»
et üingularia patienliae eminentis docurnenta
daturum, vel ;significat magistralui eliam niulo
non esse resistendum, vel tantum vindictae cii-
piditatem prohibet, ut quidquid fit contra ma-
lus , ex sola caritate fieri intelligatur. Itaque
valde errant anabaptistae et Immanam societa-
tem cvertunt qui magitratu , hello , armis in-
ferdicunt humini pio • quo admisso quis non
videt deserta a honis repuhlica pessimum quem-
que aut quemvis potentlssirmwi jore ? "' )
Quaecunque aulein Christus tanquain legis-
Jator instituitj consistunt in cultu divino cliris-
tianis peculiari et sacramenlis novae legis : de
sacramentis postea : cultus divini apud chris-
tianos hoc peculiare est ut in Christo homine
Deum omnipotentem et aeternum adoremus,
Christum tanquam salutis mediatorem invoce-
mus , ipsique Deo juge sacrificium propitiatio-
nis, corpus scilicet et sanguinem Domini sub
specie panis et vini secundum ordinem Mel-
CHiSEDECH qui Chfistum aeternum sacerdotem
praefiguravit , offeramus ( cujus tractationem
*) Observat Editio paris, haec ultima verba lectu fuisse
perquam difficilia.
Editio MoguBtijDa,
101
«cn ©cftulb gcScti wottcti; o^cr e6 bc&cutet, man
burfe fojjar einer fd)(ed)ten ^crnja(tinic| fid} nid^t tt)i;
^erfe|en, c&er cö untcrfagt bloö bic 3vad)fuc[)t, ^amit
alleß ivaö (jrgcn bie ^ofeu (jefd;icfpt, aUein baö ©e.-
präg ber iicbe an jtd} trage, ^ie ^icöertaufcr ha
trugen fid) alfo groMid) unb untergraben bie menfd.ti;
dje (yefcüfd)aft, wenn fte einem frommen 5)iannc bie
obrigfeitIid)e ^^Surbe, ben .^rieg unb bie ^ÖSajfct; un;
terfagen, 5Ö3enn biefcr 0runbfa| angenommen n?ür;
be, wer fie^t md)t ha^ baeDtuber b:6 (Btaatö von ben
©Uten w'idje unb in bie ^dnbe ber Q36fcn verfiele.
Olun atleö waö Sfpriftus a(5 ©efe^gcber eingef^t
Jat, befte^t in ber ben (E^riften eigenen (55ottc6\}eccf^?
rung unb in ben (Sakramenten beö neuen 0cfc|cö:
von ben ^aframentcn ^anbetn wir weiter unten, ^ec
0otte6bienjt bei ben (SOriflen §at biefe (£'igen6cit, ba^
wir in ber 5Jienfc^f;eit (£6rijlt ben aUmdcI)ttgen unb
ewigen ©ott anbeten, (Efpriflum atö ben ^ermittlec
beö J^eitö anrufen, unb ©Ott felbflen ein immerwdf;?
renbeö ^erfof^nungöopfer, ben leib unb baö ^lut bc$
Jp)errn, unter ben 0eftatten beß 5^robö unb ^einö,
nad) ber Drbnung 5Jte(d}ifebed)6 , weld)cr (S^rifcum
— ben ewigen Q^riefler — »orbitbete, barbringen;
(bie ^bbanblung ^icüon bewahren wir hl$ jUr(Suc^a?
riftie auf). JP>ier mag feinen 931a| ftnben, wc^6 bie
^irc^e, für bie Orbnung unb Qißürbe, beigefügt 6at,
wie aud; waö juv ^Öeref^vung ber ^i(ber ber »^eiliseii
102
diflr<M'cmus ad locum de Eucharisila ). Quibus
subji« i possunt quae ordinis et derori rausa,
addidit Ecclesia , tt quae ad imaginum sanc-
torum et reliquiaruTii vfiierationem pertinent
']uae religiös! culius aliquid in se liabent, al-
que utililate sua iion rarent, f-i a superslilione
et abusu .>int purgata ac de bis nunc dicemus
distincte.
Qiiod rulfum Salvaforis nosfri atlinf^t, ex-
presse (iixit PaüI/üs in nomine Jesu quidquid
ubique est , genufl'^rtere debere : unde omnes
cbristinni, ne i>oiinianis quidem rxceplis, con-
senliunt Chri.stum esse adorai.dam : verum
Ecclesia caiholica rede docet , ni*;! Christus
Deus esset sine idololatria adorari non posse,
et omniüo divini honores ipsi non nisi ob di-
vinitalem debentur. Manet enim illud omni-
potentis et zelotae Dei irrefragabile verbum,
ego honorem meum alteri non dabo: nee pro-
inde eorum sententiam probare possum , qui
volunt ipsi per se liumanitati Christi commu-
,nj,catum esse jus divini honoris. Quod non so-
ciniani tantum defendunt, sed et, quod mi-
reris , alii a sua illa communicatione idioma-
tum seducti. Verum longe prudentius doctores
catholici statuunt, ipsi per se humanitati , nei
que proprietates neque honores Divinitatis com-
103
imb &ci* Dtcliquictt gebort, wcldjci ctwc[^ 'ocn rctigicx
fic ^cre|)rung au ]id) i^nt , unb nid)t obne OTiuficn ifi,
liefern mau hzw !J(bcri}(au6.u uub Me ^tTiijjbvaud^e
Wi?3fd}ncl&ct ; unö ^icrüou ivoUcu wir '\%i befonbcr^
baubchu
5[ßaö bic SScre§rung uufcrß SrtiSfcrS augeSet, fo
|at &cr §♦ ^au{u6 außbrucFlid) gcfagt, c6 niufi'e ^ille*J
im 9"Jamctt ^f^fu, aüer Orteu, bie ^nie beugeu: ^Q^i
fcr flimmeu alle (E^riftcu, bie Sociuiauer ntu)t ein/
mal auögencmmeu, überciu, mau mujTe C^viflum am
b;fen: allein bie fat|)oIifü)e ^ii*d}e Icfprt mit 9vcd)t,
ba^ tt)eun CEbrijluö nid)t ©Ott njdve, fo fonnte man
ijn o|)ne ^6()6tterei uid}t anbeten, «nb bie gottlid^e
^crcj^rung i^ebüf^re i^m burc^auö nur wegen bec
Öottl^cit» ^enn unei*j"d)Ü£terlic^ Oleibt jeuer Hw^i
fpvud) bcö allmdd)tigeu unb eifcvfud)tigeu©ottcö: ic^
werbe meine (S&re feinem ^(nbern geben:
unb barum fann ic^ ^xa. ^^Oieinung berjenigen nid)t bil^
ligen , welche be|>anpten , \>i^^ fogar ber 5)^eufc^bcit
(Elprifii, für jic^ betrad)tet/ ^^^^ 9{ed)t ber g6ttlid)ett
(Ef^rc mitget^eilt worbeu fet). !^ie$ tjertf^eibigen nic^t
nur bie @ocinianer, fonbern and), wad jum erj^au^
neu ip, nod)7fnbere, burd) i^re^iitt^eilung ber^bior
men irregeleitet. 7(llcin m\i vernünftiger neunten ^\t
fat&olifc^en *X^eologen an , ber SOteufc^^eit, für fic^
tetrad)tet, fommen webec bie Sigenfdjaftcn, noc^ ^\z
Cr&rcnerweifungen ber 0c»tt§eit \\x, obfc^on i§r ^\t
104
petere , licet summa pprfectio ^ummusque ho-
iior qiii in creaturam cadit, ei sit a Divinitate
datii.s.
Hoc aufem , etiam praxeos causa , notan-
dum est ne animi iiominum a summi illius at-
que aeterni boni con^icleratione ad antliropola-
triam vrrtantur, judneique et mahumttani in
falsa sua de nobis concepta opinione corßrmen-
tnr , tanqnam nos aliquid aliud quam unum
omnipotentem Deum adoremus. Hinc nata illa
fabula de Deo chrislianorum in hostia cuidam
sultano Apgvpti oppigperato, acerbumque nes-
cio cuJLisdam plüloäoplii arabis dicterium qui
multas ridiculas religiones sibi visas auditasque
aiebat , nullam autem ineptiorem christiana
quae suum Deum comedi juberet ; quae ca-
Jumnia sive ex illorum odio , sive ex nostro-
Tum imprudentia nata est.
Sed nee periculo vacat plebem in hoc ge-
nere negligentia docentium minus instrui ; cum
enim summus actus pietatis sit amor Dei super
omnia , natus ex consideralione perfectionis,
bonitatis , ac pulchritudinis divinae , in cujus
possessione verum summum bonum mentis
consistit , cavendum est ne dum actum contriu
tionis atqu» amoris divini elicere nos credi-
105
^oc^fte ^oUfommenkit unb größte S&re, welcher ein
©cfc^opf t§eil6afti3 ivcvbni tann, von bec ©ott^eie
mitgetScitt werben.
'JOodj mu^ man \id) &er ^van$ falber inlfc^t ncfy
men, bamit bie 3Jienfcf)cn , burc^ bie QSetradjtnng
jcneö boc^ftcn unb ewigen Öuteö nidjt in bie "Knt^rc
polatrie fallen, unb bie 3uben unb 5Ho§ametaner in
i^rcr falfc^en üon unö gefaxten ?0^einung nic^t 6e;
fldrft werben , al6 bvitcn wir namlic^ etwaö anberö
als ben ^injigen allmächtigen 0ott an* !t)ar;er ent?
flanb jene ^abcl üon bem ©Ott ber (E^rijlen, ber in
einer ^o^lie einem Sultane au6 7(egt}pten t»erpfan;
bet werben fei)n foU , unb jene bittere @cl)md§nng »en
ic^ wei^ uic^t welchem arabifc^en ^^iiofepfxn , bec
fagte, er ^abe viele lächerliche Üteligionen gefe§en unt)
gebort, eö fdme i^m aber feine fo abgefc^macft vor
alö bie cl)rifilic^e, welche i^ren Öott ju effen befehle;
welche ^erldumbung entweber au6 ibrem t^aj]e ober
au6 unfrer Unflug^eit cntftanben ifl.
!Kllein e6 i|t aucl) ju befiirc^ten, bie leßrer moc^;
ten au6 fTiac^ld^igfeit ta^ ^elf ^ierin nic^t ge&orig
unterweifen: benn ba bie cr§aben|le J^anblung bec
^rcmmigfeit bie iiebe 0etteö über alleö i|^, welche
aaö ber Q5ctrac^tung ber göttlichen ^ollfommen^eit,
öute unb@c^6n^eit entfielet, beren^e|T| ta^ wabre
i)od)^c ©nt beö SSerflanbeö anömac^t: fo mu^ man
fic^ in 7id)t nehmen/ bamit wir nic^t, inbem wir i>lt
jnus , tanliim in huinanitatis Christi aiiiore at-
que veneratione consistamus: cujus consideratio
etsi efficacissima sit super omnium aliarum
crealurarum contemplationem ad excitandam
inentem , quo niagis ea divinani sapientiani ,
justitiam et bonitalcni in Christo manifestatam
agnoscat, tarnen gradus tantum , non fastigii
Ultimi in colendo Deo rationem habere debet;
et lamen in Iioc passim a nonnullis peccari vi-
demus, qui devotioncm populi voce aut scrip-
tis accendrre contendunt, potius imaginationi
et sensuali ruidam alTectui homluum carnalia
sapientum servientes, quam adorationi sluden-
tes invisibihs Divinitalis, qnae in spiritu et ve-
ritate consistit , atque in cultu nostro , uUimum
supremumque est Interea tum totus Christus
Deus et homo adorelur et sanctissimam ejus
animam et ipsam sacratijsiniara carnem adorari
non per se quidem sed ob unionem cum divi-
nitate, et qualenus in Divinitatem ratio hono-
randi resolvilur, dubium nulluni est *), ut rem
paucis compleclar, cum honor sit personae ,
dirigitur adoratio in personam Christi neque
duae adoraliones fing.ndae äunt, sed una to-
*) Scripsit Leibnitids ut Lic Icgitur, Melius lamö«
le^reretur dubium jiuilum üt. Edilio Paris.
107
Oteu? o^cr cjottdc^c iiehc ju erwerfcn gtaube«, 6(06
«uf öie ikhe unb ^cuc^rung &eu iÖIen[d)^eit (Sbtifii
uns bcfd)ranfcu : benit ot^fc^on biefe ?5etrad)tun(j
fi'viftiijcr ift ab bie 2(nfc{}aium3 aücv aubercn ©cfc^o;
pfe, um bcu 0ei|l aujupammen, bamit er bie in
i^6vi)lo geoffcnparte ^dö&cit , ©crcd)tt(]feit unb
&üte bcftü bcutlic^cr einfe^^c: fo barf jie bod) nur eine
Stufe jur SSerebrung ©ettcö, nic^t aber ber ^6d)fic
'Svab fei)n» ^emun(^cad)tet verfehlen jtc^ 'juweiten
bieri» SKanoV, tt)eld}e bic7inbad)t beö ^olfeß burc^
ÜCeben unb (Schriften beleben woüen, inbem jie vieO
mefpr ber (£inbilbun(}6fraft v.nb einem gewiffen itnnli-
d)en 0efu^le ber nad) j^t^Jf^)ii<^fi" lüfterncn Sfflcm
fd)cn froljnen , at6 ba|? fie bebac^t ^nb auf bie ^l'nbe?
tung ber un<id)tbaren 0ott|>eit, tvelc^e im Q>eijt unb
in ber ^a^rbeit bejlebt, unb in unfrer ^^erebruufj
baö ie^te unb ^6'd)^c ifr. ^a inbe^ ber ganje (Sfpri--
fluö — ©Ott unb ÜO^cnfc^ — angebeteu ivirb, unb
au^er allem Sweifel i|l, ba^ feine allerbetli^flc Seele
unb felbjl fein gezeitigter ^erper nic^t burc^ fid) strar
angebeten wirb, fonbera wegen ber Bereinigung mit
ber ©ott^eit, unb inwicferne bie ^Bere^rung fid)
auf bie ©ottbeit bejie.^t; htrj ba bk 0)U für bie
^)erfon ifi, fo bejiefpt jTc^ bie 2(nbetung auf bi? ^^er;
fon Sbrifti , unb man foU fic^ feine jwei "JCnbetungeu
benfcn, fonbcrn (Sine beö ganzen ^errn; bie leiste
Urfad)c ba\)on liegt jeboc^ immer in ber gottlid^en Of^iv
10»
tius Doniini , cujus tarnen ratio ultima a na-
tura divina petenda est. Unde Ephesinum
quoque concilium cap. 8 decrevit una suppli-
catione venerandum Emmanuel, unamque ei
glorili( ationem dependendam.
Non tarnen illis a«scntior qui praetextu ado-
rationis in spiritu et veritate , rejiciunt in di-
vino cultu quidquid in sensus incurrit et ima-
ginationera excitat , parum memore.s infirmita-
tis humanae : nam qui naturam mentis nostrae
qualis in hoc corpore est , considerabit dili-
gentius , is facile agnoscet, etiamsi ideas re-
rum a sensibus remotarura intus habeamus ,
non posse nos tarnen in iis cogitationem defi-
gere atque immorari cum attentione , nisi no-
tae quaedam sensibiles accedant, ut vocabula ,
characteres , repraesentationes , similitudines ,
exempla , connexa , efFectus , quae quidem
notae atque admonitiones quo sunt signiiican-
tiores , pluresque rei consideratae proprietates
repraesenlant , eo sunt utiliores , praesertim si
sint extantes et insignes j quin et proderit , si
per se sint gvatae : debent tarnen exui super-
fluis quihusdam ornaiuentis et quae inenteni po-
tius distrahunt quam juvant : quae omnia si-
militudine scripturae alicujus legendae ilJustrari
possunt ac locum habent, sive diceiidi genus
^'^l
109
(UV* ^a^cc auct; öerÄirJ}enrat^ ju Sp^uß (8^ap.)
bcfc^to^ , man foüc bcn (gmnianucl öucc^ (Sine ^ittc
\)erc^rcn tinb if;m ^ine SSerJevrlid^ung abftatten»
Äcincöwcgö jcbod) bin id) &er ^SKcinung bcrjcnt;
gen, bic unter fcem ^^orwnnbe ^et ^(nbetung tm0ei|l
nnb in öer ^^a6r§cit, alleö in öem ©otteö^ienjlc üer.
«)erfcn, waö untci* bic (ginne fdUt unb bie (^iwbiU
bnni^efraft aufreget / uneinjjc&en! bec menfc^ liefen
(Sd}wad)|)cit: benn wer bie ^efc^affcn^eit unfereQjei^
ficö, fo wie er biefem Äorper inwo^net, etwaö ge^
itauer betrad^tet, ber wirb leidet einfef^en, ba^ wenn
wir aud) innerlich ^Segriffe »on ben unfern ©innen
»erberjjenen ©egenjlanben fpaben, wir boc^ nic^t im
(Staube finb, unfere ©ebanfen auf biefclben ju fyeften,
wnb barauf ju beharren mit 5fufmerf famfeit , wenn
nid)t einige jic^tbare "iS^crfmate (;injufommen, al6 wie
5S>orte, 5Sud}j^abcn, ^orflellungen, (55Ieic^nij|e ,
55eifpie(e, Umfldnbe, ^Birfungen; unb je auöbrucfö;
i)OÖer biefe ^JKerfmale unb (Erinnerungen finb, unb
je me^r (£igenfd)aften beö betrachteten ©egenflanbeö
jie vorjiellen, be(lo me^r Qflu^en ^abcn jTe, befonbers
wenn fie red)t ^ert»orj^ec^en unb fenntlid) finb. (Jö
wirb aud) nü|Iid) fct)n, wenn jie angenehme (Smpftn^
bungen erregen: jTe mufj'cn aber o{)ne gewijfe über.-
flüfilge ^wxtM^m fei^n , tik ben dieifl e^er jerflrcucn
ab unterj^ü|en: bieö alle« fann man burc^ baö ©(eic^?
ni^ eineö ^ÖSerfeö, baö man lefen will, verbeutlidyen.
110
autoris , nlve cliaracterem scribae inspicere
placeat. Nam ab autore , praeter accuralam
rei de qua agilur expressionem et hypolypo-
sin *) , siniilitudines, exeinpla , acute dicta,
nunieri ipsi atque cum harmonia quadam ca-
dentia verba , non sine fructu et eloquentiae
laude adliibenlur : ampullae tarnen et sesqui-
pedalia verba et pro rumeris rbytiimi, omnis-
que alTectalio , et quidquid denique non insen-
sibili jucunditate mulcet sed mentem a cogita-
tione rei de qua agitur ad ipsa illa parerga at-
tentiiis consideranda averlit , non oratoris est
persuasionem auditorum lectorumve quaer^ntis
sed rhf toris umbratici in scliola otiose ad au-
rium voluptatem declamantis , qui non effica-
cia dixisse , sed doctas posuisse figuras lauda-
tur. A scriba quoque et typograplio exigimus
cliartam niundam et elegantem , atramentum
non palescens , litteras probe distinctas , bene
forniatas **) et cum quadam facilitatis iniagi-
ne profluentes : sed noluimus cliartam pictu-
ratam ei varios pro atramento colores prae«
*) In original! Edit. legitur post hjyotj'posm hacc vox
posui ; quid autem signiiicet prcrsus ignoro. ^
Editio Moguntina.
**) In aulograplio legitur, eI failar, fomalas.
111
mi& eö ftn&et mä) tt)ivf(id) M^ci (!aft, man mag 5ic
Cd)reibavt öeö ^crfafferö, ober bie ^ud)ftabcn bc5
7(bfc^vciberö in ^etvad)t jie^eiu ^enn öci: ^crfaf;
fcr fann , nebfc bcm bcf^immten 7fuö&ni(f imb ber (c6;
^aftcn X)arftc(hing beö @cgcn]lan&e6 , hcn er ab^an?
bclt, aud}0(cic^mffe, ^cifpiele, wilige @e6anfen,
einen abgemeflencn CRcbcf lang fogar, unb mit einem
gcwiiJeu ?lBoOltaute babini3lcitenbe5[6orte, nic^t o^ne
gvud)t unb vebncrifd}cm io6cgcl^raud)en: allein f;oc^;
tuabenbe Dieben unb ad)t§aU>joUige *) ^orte, ein aiU
ju fc^lic^tcö ^tangma^, unb jebe ^unjlelei, unb alleö
wae nid)t bucc^ ungejivunciene'^lnmut^ bieDJrenergo?
^et/ fonbevn ben (^eijl von bei* ^^ettad)tung ber (Sa?
c^e^ von ttjcld)cr ge^anbelt wirb, al^Ienfenb an JTtcben?
fad)en ^eftet , i]! nid)t würbig cine5 SKebnerß , ber bie
3u|)6rer unb iefer ju überjcugen fud}t, wo^i aber eineö
lid}tfd)euen tKl^etorö, welcher vom ^at^eber bis Öft-
ren fofenb, in müßigem ^^runfgerebe fperabcifert, unb
nic^t weil er mit Dluftcn gefprod}cn, fonbern gelehrte
Verzierungen angebracht ^at, betobet wirb» Vom
'2Cbfd}reiber unb ^rucfer fobern wir ein rcince unb
uetteö 9^apier, *^inte, bie nicht bla^ fct), gan', bsin-
lid)e , wobt geformte , unb mit anfprec^enben dldim
bal^ingleitenbc iettern: wir mögen aber fein bunteß
9)apier, feine Verfchieben^eit in ber "^inte, fein ab;
*) Voss.
112
ter rem et nescio quos inanium • ) ulbi-
que se ingerentes labyrinthos: liaec enim le-
gentem perturbant et avertunt. Ita, in sacris,
quiclquid mentem ad cogitationem divinae inag-
nitudinis et bonitatis quam efficacissime ducit,
quidquid atlenlionem nostrani excitat, quid-
qiiid affectus pios ingenerat , inio quidquid
devotionem dulcem et gratam reddit, proban-
bandum est: ' sed si ap])areant "*) periorgia ,
si auditores magis ad puritatem dictionis , ele-
ganliam gestus, eruditionemque concionatoris
iaudandam, quam Deum amandum , peccata
agnoscenda, vitam emendandam rapiantur; si
potius orator quam Christus menti obvertatur:
si decor sacrorum in pompam tbeatralem ver-
tatur: si musica sacra aurium potius volupta-
tem quam pia desideria efficiat, jam corrum-
pitur sincera devolio profanis ornamentis.
Itaque nee Organa musica, nee suaves
concentus, nee hymnos pulchros, nee sacram
eloquentiam, nee lumina, nee suffitus, nee
pretiosas vestes, vasa gemmata, aliave dona-
ria, nee statuas aut imagines pietatis incita-
*) Vox liic omissa videfur esse ductuumf reclius ly-
phramm.
**) Apparkaf-,
113
gcfc^macf tc3 unb überaü angc6rac^tcö 3rcgcfd)(dngc(
tjoii unnu^cu ^c^norfcfn: öcnn ba^ vetwint ben ic^
fer, unb jcrftrciu i6n. @o auc^ roas in ber tjclflti;
d)cn^ereb|amfeit beu 0eifi jili:Q3etrac^tung bcr gctt;;
ltd)cn ©to^e unb ©ute mad^tig em^jor^ebt/ «jae un;
fere ^fuimerffamfcit rc^e mad)t, waö in un6 fromme
©d)tt)ünge crjcugt, ja aücö tuaö bie ?(nbac^t füf unb
«ngcnetnn mac^t, *?crbicnt unfern Beifall: wenn a&ec
ein ^^ombaft bervorfc^ivillt , wenn bie 3u66rec me6u
tie geile ber (5d)reibart/ bk 3ierlic^feit ber &ehcti
ben, bk ©elc^rfamfeit beß JKebnerß ju loben binge--
riffen werben, alö jur iiebe ©otteö, jur Srfenntnii?
ber @vinbe, unb ^efferung be6 iebene; wenn me§c
berüvebner, alßCEbriftrö bemÖcifle i?orfd)webt; wenn
bie ^cr'jicrung beö ^eiligtbumö in eiu'X&eatergcpran;
ge umgcwanbelt wirb ; wenn bie Jeilige OJ^ujlf mcfpc
bie D^ren lüftern mad)t a(5 fromme ©emütb6er|)ebuni
gen berüorbrinqt, fo üerbirbt man bie wabre ^(nbac^c
öurc^ biefen profanen 9^runf,
^cmungeac^tet glaube idj, ba^ ©ott ba$ ^lang;
fpiel, bie fc^mef^enben Harmonien, bie pracb^^oUett
»^od)gcfdnge, bk geiftlic^e ^crebfamfeit, bii6 0e>
Jeud)t, bck^ 9taud)werf, bie foj^baren .Kleiber, bk
»on Sbeljleinen funfelnben ©efdf e, ober bie fonfiigctt
©efd)cnfe, bie©tatueu unb Silber, welche bie S'^önu
migfeit erwecfen, bie üicgeln ber 2l'rd)iteftur unb ^ev^
fpcftiv, bk 6ftent(id}eu ^^rojefjiionen, ben (Bibc^ü beu
il4
trices, nee «rchilerturae aut perspectivae ar-
tis leg^s, nee viscndas in ])ublicum processio-
nes, et campanarum sonilus et stratas tapeti-
bus vias , et quidquid aliud bonori divino ef-
fusa populoruni pietas invenit, et morosa quo-
rumdam fastidit simplicitas, dedignari Deum
arbilror. Idque rationes parlier et exempla
firmant. Omnium enim rerum atque artium
primitiae atque, ut ita dicani, flos delibatus,
Deo debentur : et totius poeseos quae quasi
divinior quaedam eloquentia est, et velut lingua
angelorum, non alius usus potior et olim cre-
ditus fuit inter ipsa artis incunabula, et nunc
quoque videri debet, quam bymnos canere et
Dei laudes quam exquisitissime celebrare. Idem
de mu%ica judicari debet, quae poeseos soror
gemeila estj et non alia in re excellentes ar-
chitecti artem suam, principes magnificentiam
reclius ostentant quam in templis aut basilicis
aliisque operibus quae ad lionorem Dei et pias
causas destinentur, construendis atque procu-
randis. Habemus in Scriptura Sacra praeeun-
tem Deum cujus mandatis Moses in taberna-
culo, Salomoa in templo satisfecerunt ; ]egi-
mu.sque concentus et hymnos et orgaiia et
cymbala a Davide in laudibus divinis usur-
pataj sie, licet nullum dignius Deo templum
115
©locfcn, &ic mit ^t'ppic^cn Sc^ccFlCn ©tra^^en, m\b
tvaö fonjl bk fromme (Srgicf img &eö SBolPcö für öie
Sbre ©ottcß crfanO, iinb von (Einigen in ibrer ftn;
l^crn €infad)6cit verachtet io'ivb, fcincfiiwtegö \?crfdjma-'
^e, ^ieß wirö burc^ ble 5öernunft, tvie aud) biirc^
&ie (Srfa^rung bcflatigt, !X)enn bie (SrfHingc »on alleit
fingen uub fünften, unö um mid) fo cm6jubrü(fcn,
Me afgepjTücfte Q31um.c, geSeret 0ott 511: unö Me
ganje ^id}thin[l , ivcld)c glcid)fam eine 96ttlid}en!
5Sere&famfeit , unb bie ©pradie ber (5ni]cl ifl, fanit
nic^t Keffer angetüanbt werben, — tvie eö benn aud)
cinfl bei i^rer(£ntj^e6ung geglaubt warb, unb i^t nod>
fepn foll, — alö wenn |Te im ^oc^gefange ftd; ergebt,
unb ©ottcö iob mit ^cd)fl möglid^er ^ürbe befingt»
^aö ndmlid^e Urtf;eit foö t?on bcr ^?j(ufif gefaßt wcr?
ben, tt)eld)e ber l^ic^tfunft 3i»iö>"!3öfd}n>efler i|1;
unb nirgcnbwo jeigeu bie beriibmtcjien ^(rc^itefteit
i§re ^unfl, unb bk gurtlen i^re ^iwdjt paffenbcc
(il6 bei bem ^an ber 'Tempel, unb :^ome unb anbe:
ver X)enfmatcr, n)eU-l)c jur <£vre ©otteß unb ju froms
men 3wccfeu errid)tct werben» ?I8ir ^aben in ber ^eU
ligcn @d)rift 0otte3 Q5eifpiel felbft, auf bejfen ^e.-
fe^le i)3^ofe6 bie (gtiftö^ütte, unb (Baloinon ben*tem<:
pel bauen tiefen ; unb wir lefen , bci'$ '^wib ©efang,.
t§t)mncn, ^arft^n unb 3t)i^^<^tn baö tob 0otteö ju
bedingen gcbraud)te; unb obfcpon eö fein goiigefab
ligcrer Xempel gibt alö ein reines ^er,/ feine a^^^cr
llf)
sit pnra nipnle, nee suavior musica devola
prece, nee gratior suffitus odore sanctitalis ,
nee ampliora *) donaiia eleeniosynis , et pro
auro in sacris compositum jus fasque animi
etiam a profano scriptore commendetur; ron
ideo tarnen negligenda sunt exteriora quia in-
ternis post habenda: quemadmodum et ami-
cos et principes non tanluni rebus et factis
sed et verbis et gestibus et omni signiticatione
amoris et honoris colere et prosequi ipsa in-
sita ratio jubet : reprehenditque eos Dominus
qui vas pretioso unguento plenum effundi in
Jionorem ejus indignabantur , quasi pretium
in usus pauperum rectius versum fuisset. Satis
enim opum mortalibus suppeditavit Deus, ut
iilrique officio satisfacere possint: et sapienter
pia antiquitas conslituit ut pars proventuum
sacrorum (post sustentationem cleri) in pau-
peres et caritatis opera, pars in structuras ba-
äiJicarum aliasque ejus generis impensas ero-
garetur.
Gravior quaestio est de cultu imaginum,
quatenus uti illis in sacris et earum intuitu
honorem exhibere prototypo liceat. Nam Deus
*) Loco hujus vocis, melius legeretur acceptiora, at-
que ita scripsi&se videtur Lbi^mxids. £dit» Far,
117
x\efy\me ^ujif ciB ein brunfti^cö ©eSct, fein öuf;
tcn&eueö fKauc(}Wcvf a(ö bcv &cn\d) bcr Spc\{\(^fdt,
feine i^etbienfiüollete ©efc^enfe atö ^Hmofen, unb fclbjl:
ein profaner @d)riftflcl(er ftatt ©olbö im ^eiligt^ume
©erec^tißfcit unb 0erab{)eit bc3 ^erjenö üorjiejt:
fo burfte bod) 6lo6 barum ba^ ^(cu^erlic^e nic^t V)er;
nachli^lgt werben, weil eö bcm ^unrrn nad)f^e^ert
mit^: gleichwie bie unö inwobnenbe Vernunft un5
lefprt, 5<^^wn&e unb gurften nid)t nur burc^ %t)af
tcn unb ^^anblungen, fonbern mit ^Borten, unb &cf
Serben unb allen iiebeö ; unb (l*§ren6ejeugun;]en ju
überlaufen : ba§er tjenveifet e6 ber ^err benjeni^en,
welche ba6 t)on einer !6|\tic^en (Salbe angefüllte ©efa^
ju feiner (i^re nid)t auögefc^üttet ^c^b^w wollten, alö
tvdre ber5Ö3ert§5umQ3eflcn berQfrmen v>iel fd)i(f lid)ec
verwenbet roorbem ^enn ©Ott |)at ben ©terblid^ett
genug Oteic^t^ümer gefpenbet, ba^ jie biefer jweifa?
d)en 9^flid)t ©euüge leij^en f onnen : unb fe^r weiölic^
^at baö fromme "^(Itert^yurn beflimmt, bc^^ ein %^c\i
ber firc^lic^en (Sinfünfte (nac^ bem Unterbalte be$
i^leruß) für bie ^(rmen unb iiebeöwerfe, ber anbere
jur Srric^tung berX)ome unb ?Beflccitung anbrerltn/
foflen folc^er lin bienen follte»
Schwieriger ijl bie ?5rage üon bec ^Bilber^ere^^
rung, in wie weit ndmlic^ erlaubt fei), biefelben in
rcügiofer ^.^injTc^t ju gebrauchen, unb ob man burc^
(ic bem ^rototi^p C^&re «rweifen fonne» ^enn ©Ott
HS
utique populo suo non sine gravi ratione omni
usu sculptiliuiTi interdixisse et similitudines
rerum fitri noluisse censelur, ne pro idolis
usurpari possent : et vctus Eoclesia, primis
tempoiibus queiTiadmodum ex Illiberino con-
cilio aliiöque veterum locis, discimus , ima-
gines in oratorio *) non admisit, aut cerle
non sine diificultate j deinde episcopi Galliae
et Gerinauiae in synodo Francofordieusi sub
Carolo Magno habita, aoriter in Orienlales
iniaginum cuitores et synodum Nicaenam se-
cundam invecti sunt: et sane haec contro-
versia multis caedibus, tumulübus et rerum
conversionibus in Oriente occai.ionem praebuit,
nee minima causa est A^iae amissae. Judaei
autem et Sarraceni inter alias sui in Ciiiistia-
nos odii rationes, eiiam imaginum voneratio-
nem habuerej negarique non potest magnos
in cultu divino abusus in plebe jara tum in-
\aluisse, et vel ideo Mahumetem ejusque sec-
tatores tantum applausum invenisse, quod unius
Dei honorem a se restitui jactitarent. Supe-
riore quoque saeculo, reformationis vendita-
tores magna m coeptis suis specieni in hac ipsa
maleria invenere.
*) la oratcria , ?Js.
119
^at vjcwi^ n\d)t o^nc ivic^tige Urfacfje feinem ^olh
jebm &cbxm'i) bcr gcfc^nifetcu ^^i(ber untci'fa3t, unb
man glaubt cc f;abe /cbeö S6en6i(b tjerOotcn/ bamit
man jTc^ nid^t berfcf&cn alö ©6f3cn be&ienen m6d)tc;
un& bie alte Äird)e f^at in bcn evften 3*^^^^^/ f*^ ^^^
tvii* auö tcm ^ird)curat§c tjon (Süüir unb aubent
Stellen bcö 2(ltert)^umö i^ernebmcn, feine ^ilbnijfe
in bie S3et§dufei: aufgenommen, ober gevüitjlic^ nic^t
of;ne (Sd}tt)tengfeit: fernach ^aben bie ^ifd)cfe v?on
(5>a(Iien unb Germanien in ber @t)nobe »cn ^ranf?
fürt, unter ^arl bem 0ro^en gehalten, i)c\tiq gcgett
bie morgenldnbifc^en ^i(bcrüere6rer, unb bie jweitc
ni'^difd)e ^ird}en\?crfamm[ung geeifert: unb in ber
Xl^at Qah biefer (Btreit ju vielem ^Slutüergie^en, ju
großen (Stürmen unbllraivaljungen im Orient 2U\U\^,
unb ifl nid}t bie geringfte Urfac^e beö ^ertuflö von
2(fien» X>ic ^n^zn inbe§ unb bie (Sarrajeneu rec^?
neten unter bk übrigen Uvfad)en i6reö .^ajfcö gegen bie
S^riflen aucf> bie ^cre^mng ber Silber; auc^ fanii
eö nic^t geldugnet werben, ba^ fc^on bamalö int
©otteöbienfle gro^e ?0]i§6rduc^e bei bem ^olfe überx
Janb genommen, unb^Jta&omet unb feine 2(n^dngec
nur beö^alb fo meten ^tifaU erhielten, weit jTe ji;-^
rübmten, bie 123ere6rung beö einjigen ©otteö wiebec
()erjuftc((en* livid) im vorigen ;3a§r^unbert §abeii
bie SKeformationöpraf^ler eine treffliche ^efd}6nigun3
t^reö Unternehmens in eben biefer 9J^aterie gefunben«
a20
Ab altera parte pro imaglnum u«u in sa-
cris manifcsta utilitas et ratio stare videtur.
Quam enim aliam ob causam legimus vel au-
dimus liistorias, quam ut imagines earum in
memoria nostra depingantur, «ed eae, cum
admodum fluxae sint, nee semper distinclae
satis et liicidae, pro magno Dei munere, ars
pingendi srulpendique, habenda e^t, qua ima-
gines durabiles nanciscimur, quibus reu accu-
ratissime et vivacissime, adde et pulcherrime
exprimuntur, quarum inspectione (cum origi-
xialia semper consulere non liceat) imagines
internae renov«-ntur, et, quasi sigillo cerae
applicato, profundius menti imprimantur, et
cum tam excelleDs sit usus imaginum , ubi-
ram , quaeso, rectius adhibebitur quam ubi
maxime utile est imagines memoriae nostrae
durabilissimas atque efficacishimas esse, hoc
est, in negotio pietatis, ac divini amoris?
Praesertim cum supra monuerimus omnium
artium et scientiarum ( adeoque et picturae)
usum in colendo Deo potissimum elucere de-
bere.
Haec consideranti dubium nuHum est quin
rem per se innoxiam , imo perutilem , si caste'
iractetur , divina tarnen lex et sancti viri ideo
121
Huf bct (xnbcm Seite fd)cinf fiit bctt trctigicfen
©cbraud) bcr Silber öcr cffcnbare QRu^en unb bie
fBernunft ju jlvcitctt. 2)cuii «uö welchem anbent
Öambe lofcu unb §6ren wir bie ©efc^;d}ten, aB um
unö bie ^Übcr bcrfclbcn iuö 0cbdd)tnig einzuprägen:
bn bicKlbcn aber fc6r |Iüd)iig, unb nic^t immer be?
f^immt (jcnui) unb lid)te finb, fo mu^ bie ?Okler; unb
Q3ilb^aucrfunj^ alö eine grofe ^of;lt§at ©otteö an-'
gefc^cn werben , weil wir burc^ jle bauerf^afte ^bbil.'
bungcn crfpatten , bie 0egcnftdnbe fe^r beutlid) unb
lebhaft nnb baju noc^ du^erft fc^on auögebrudt wer?
ben, bei bcrcn '^(nblicf {ba eö uic^t immer vergönnt
ifi, baö Urbilb felbfl ju fd)auen), bie innern Q3ilbev
erneuert werben, unb fid), wie ein auf ^ac^6 gebrucf?
teß ^etfd)aft, tiefer in ben ©eifl einprägen: wenn
alfo bie Silber einen fo ttortrefflid)en ^ienjl Qewä^i
ren , wo fcnnten jie wof^t, frage ic^ , beffer gebraucht
werben atö wo eö fc6r nu|lic^ ift, unferm ©ebad^t^
niffe bie bauer^afteften unb ftdrfflen 2(bbilbungen ein;
jugraben, — ic^ meine in ^Betreff ber ^tommigfeit
unb göttlichen iiebe? ^efonbcrö ba id) oben erinnert
^ahe, ba^ alle fünfte unb ^ifienfc^aftcn (alfo auc^
bie 9JiaIerei) bei ber 0otteöt>ere^rung am vorjügtid)?
j^en Jerüorglanjcn foUen,
dlad) biefer Srwdgung waltet fein S^^f'f^^ ^^^^ ^^^^
Va^ ba$ g6ttlid)e ©efe^ unb weife 5)Zdnner eine an jTd)
unfd}dblid;e , ja fogar febr nu^lic^c (Bac^e, wenn
122
tantum certis temporibus locisquc prolilbere
maluerint, quod graves abusus parere posset ;
contra quos tunc cautio erat difficilis : viden-
dum ergo in quo con^islant potissimum abusus
illi. Primum igitur cum nulla adhuc scripta
lex a Deo promulgata esset, verusque Dei cul-
tus sola senioruin traditione propagaretur, lio-
mines multi unius omnium rerum Creatoris infi-
nili atque invisibilis obliti , ad res imaginatioiii
subjectas , solein , lunam , Stellas , coelurn ele-
menta , coh nda delapsi sunt. Paulatim ambi-
tione tyrannorum vel etiani veneratione homi-
num bene meritorum factum est ut niortalcs
Dil consecrarentur : et quanquam aliqui Deum
quemdam caeteris supei-iorem colerent , tarnen
non infinito ab aliis iiitervallo reniotum , sed
tantum ut hominem inter horaines excellenlio-
rem cogitabant. Plurimum autem imagines et
statuae perversum hunc cultum auxerunt. Ita
enim pravae atque paulatim inolitae *) inclina-
tionis perpelua incitamenta ante oculos habe-
bant et mortuos sibi tanquam vivos exhibentes
falsissimam Divinitatis imaginationem adjuva-
•) In originali Editione Icgitnr, incolitae quod aperle
xnendum est,
Editio Mo^untioa.
123
jie in bcn ge^-rigen (Sc^ranfeti hU'ibt, nui* in 3ewi|]":n
Seiten unb Orten lieber »erbieten sollten, iveil fic
gro^e i>Jiipbrduc^c erjeiigcn fönnte , gecjcn welche cö
t>aiiiat5 fic^ fd>wec ju »erwa^ren genjefen: fe^en wir
alfo worin üorjugtii"^ bicfe ?9^ifbrduc^e beftanben»
^m 'Jtafange, ba noi) fein gefd^ricbeneß ©c|e| üon
^ütt \jcrfunbetix>orbcn, unb bie wa^rc ÖJotteöüeref;;
runij allein bur.-^ bie Ueberlieferling ber 2fcltern fort;
gepjTanjt rourb?, t>er(jaf en üiele 5Uenfc^en bt'n ein^i^
unenbl;d)cn unb un|id)tbaren (Schöpfer aller !5)inge unb
fanfen bi^ juc ^cre^tung ber ©egenfldnbe , iveld>e
i^re (Sinne fd}auten, al6 ber Sonne, beß ÜOlonbcS,
ber (Sterne, bc^ ^immclö, ber (Elemente berab»
iSalb au6 (Slprgeij ber "itprannen , ober auc^ a\\$
Jpjoc^ad/tung für tjerbienftvolle ^DJIdnner gefc^ab eö,
ba^ (Sterblid)e ju ©Ottern crJ)oben würben: unb ob?
fc^on (Einige einen gewiffen , über alle übrige er{)abe;
nen, &ott verebrtcn, fo backten fie ftd) benfelben
boc^ nic^t entfernt von ben 7(nbern burd) einen unend-
lichen Dvaum, fonbern nur einem ?92enfd}en glcid),
ber unt:r feineö 0lcic^en ber ttornebmfle njdre.
)flnn aber verjtdrften bie Silber unb (Statuen bicim
»erfejrten (Eultu6 wunberbar. ^enn fo batten jte bcf
^dnbig einen fKeij -jU biefem ücrfe^rten unb balb einge;
njurjelten «^ange »or ^ugen, unb inbem jTe fic^ bie
Xobten lebenbig tJorjleUten, würben baburd) i§re i^U
fc^en begriffe üon ber (äott§eit begünfiigt» 111$ nun
524
bant. Et rum »uperstitio paulatim nescio quao
oslenta aut ftiam auxiiia Deorum apud statuas
sibi fiiixisset, vel notare visa esset, quae sacri-
fici lucri cupidii e spargebant vel augebant, inde
Visa est ijisis statuis peculiaris quaedam inesse
Tirtps Divipitalis,
Hi- gentium corrupti*) patriarcliae, invisibilis
substantiae cultores, sese fortiter opposuerunt.
Quos inJer Abrahamus peculiari se foedere Deo
vero obstrinxit , eaque religione ])osteros feli-
citer devinxit. Gerte ab illis maxime populis
qui Abramidae habenlur, servata est unius Dei
religio et in reliquas itenim gentes paulatim
diffusa; et cum Israel Abrami nepos annonae
caritate compulsus in Aegyptura descendisset,
ibique Israelitae mulliplicati fuissent, visum est
Deo ne paulatim ilioium constantia, supersti-^
tiosissimae nationis contagio labasceret, gentem
sibi delectam manu forli ex Servitute Pharao-
nis educere, et leges iiovas illi per Mosem
dare, quarum una usu simulacrorum vel omni
vel certe sacro , ipsis interdixit, quo magis
*) Ita sonat in Ediiloue parJsina, Forte legendum
est : corruptelU aut siinile nomen , quod exigere
videtur seosus«
Edillo Mogunflna.
125
^er TfberglauOe halb tcf) xoci^ mdjt welche ?SBunberbtn?
ge ober and) ^ottl.djs öunfibejcugungen bei ben^Btat
tuen fid) eri>id)tctc, ober njaSrjuncbmcn glaubte, wsb
c^eö bic Dpfcrprief^er au6 ©elbgicr auöpofaunten ober
tjergro^erten , ta glaubte man c3 n)dre in ben (Btatuen
felbft eine gewiffe befonbece ^raft ber ©ott^eit»
tiefem ^erberbniffe bec Reiben festen <Tc^ b'xe
Patriarchen, 7(nbcter ber un|ld}tbaren ^efen^eit,
uidnnlid) entgegen. Unter benfetben fd)tof fic^ 7{bra.'
^am burd) einen befonbern^unb an bcn wahren ©ott,
unb ben ndmlid)en©otteöbienft übertrug er glucflid)ec
$Ö5eife auf bie ITlac^fommenfd^aft, So warb getüig
y?on jenen Golfern üorjügtic^, welche für "KbrabamS
^Kbfömmlinge gehalten werben, bie ^Serebrung (Eineö
©otteö fortbewa^ret unb lieber allmdlig unter bie
übrigen ?ö6lferfd)aften auögebreitet; unb alö 2>Kaef,
2(bra§am6 (Snfel, burc^ bie *^|)eurung ber S^'^c^te
genotbigt, gen "JCegi^pten gejogen unb jtd) ba bie^frae;
liten üermefprt Ratten, fo gefiel eö ©Ott, auf ba^
nid^t nac^ unb nac^ i§rc ©tanb^aftigfeit burc^ bm
Umgang mit einer du^er(l abergtdubifc^en Station er;
fd)üttert tverben möchte, fein auöerrodblteö ^olf burc^
feinen flarfen ^(rm aus ber X^ienftbarfcit ?)§araoö
ju befreien, unb ifpm neue 0efe|e burc^ 9JZofe6 ju gel-
ben, bercr eineö entweber ben unbefc^rdnften ober
boc^ wenigflenß ben religiofen ©ebrauc^ ber ^ilbni|]e
verbot, bamit jie von bem ©o^cnöienper ^^^ bmmli
126
ab idolorum culfu, quo nihil tum erat recep-
tius , puri conservarentur. Eadtm ralio for-
tasse durabat sub primis christianis, tutiusque
et Deo et Sanctis tum viris visum est in ron-
trariam partem decliuare et re p«-r se bona
atque utili , sed adiayjlifria tamrn , rarere,
quam tcneros adhuc animos parumqne firma-
tos periculo objicere. Jtaque si magna ratio
cautionis adesset atque idololatriae metus, non
dubito recte fieri posse de imaginibus quod
serpenti aeneo fecit Ezechias, qui tamen ip-
sius Dei jus.su fuerat erectus. Ab>>tinere quo-
que iisdem consultum foret apud populum qui
forte odio imaginuni a christiana Fide amplec-
tenda absterrcrelur, quod ab'quando apud
Arabes , et Persas et Scytha.s et alios Ori-
entis populos usu venire posset , Deo cliristi-
anorum arrais vel potius praedicaJionibus fa-
vente, cum fatalis aderit mahpmelicae tyran-
nidis dies.
Nunc autem omnibus accurate expensis,
lex Dei, si qua fuit, contra imagines ipsum-
que earum cultum , in quantum illae nihil di-
vino honori adversum continent, non nisi ce-i
remonialis fuisse judicanda est, et pro tem-
pore condita et a primis christianis forte ob
127
alfcjcmcin |)errfc^te, rein verwahrt tviköem ^ie nam?
M)e iU^ad)c incUcid)t rodfprte and) hei 5en crftcn (£6n;
ftcn fort, un& c6 fc^icn ©Ott «n6 5en ^eiligen 9Jtan^
ncrn ftc^ercr , öiif bie entgegengefe^te ©eite ftd} ju neu
gen, unb eine an ftd) gnte unb nü|lic^e, akr boc^
g(eid)gultige ©ac^e, ju »ermij|"cn, ai6 noc^ jarte un5
unbcfefligtc ©cmüt^ev bcr©cfaf;r auöjufe^en. ^enn
alfo ein flavfer ^cwcggninb &er ^ orfic^tigf eit vor;
(mnben wäre, ober eine 5uud)t vor 2(t>g6ttcrci, fo
jweijTe id) nic^t, M^ gan^ gut mit ben ^ilbniffen ge.'
fc^eben f onne, waö (Sjec^iaö mit ber af^ernen ©c^Ian?
ge gctban, weld)e boc^ fef&ft auf ©otteß ^efe&l auf;
gerid)tet werben war, (£ß wdre cbenfaHö ratf^fam
fid) berfelben bei einem ^olfe ju enthalten, bas etwa
ciuö ^a^ g<^g^" ^i^ Silber von ber ^nna^me beö
c^riftlid^en ©laubene abgefd)recft wirb , welc^cö ber;
einfl bei ben "Hrabern, Q^crfcrn nnb ©cpt^en, unb
aiibern Golfern beß Drientö ber ?5aU fepn fountc,
wann ©Ott bie Waffen ber (E|>rij"ien, ober e§er i()re
^rebigten begünfligen, unb ber cnblid)e "itag bztXxjt
rannei be6 DJ^af;ometö anfommen wirb, -
fJlad) bicfer genauen Erörterung folgt nun öcr
©d;lu^, ba^ ba6 (3c\c^ ©otteß, wenn (Sineß vor;
Rauben xoax , gegen bie Silber unb felbji gegen i^re
"^Bere^vung , infofern bicfdbc nic{)t6 gegen bie (E'f^re
©otteß enthalt, alß ein blofeß (Etremonia(gefe| ju be;
ad}ten fei), weld)c3 nur für eine gewiflfe ^cit beftimnu
unb von ben erj^eu iibri^'ien vietteid)t awß wid^tigen
■•
12S
graves causas aliquandiu retenta , quemac^mo-
dum illa de die sabbati, itern illa de sanguine
et sblTocato, qnae multo expressiorem novi
testamcnli locum habet *), nee ideo minus ta-
rnen apiid maxiraam cbristianorum partem anti-
quata est, cum ratio servandi cessaret.
Sane apud Judaeos dispen.sationi locum
fuisse constat exemplis : nam etsi simulacra
et sculptilia penitus vetita videantur, tarnen,
ut similitudines rernm inanimarnm taceam ,
certe cherubini aurei, et serpens Mosis item-
que alii cherubini et boves et leones Salomonis,
plerique etiam in ]oco sacro positi, partim
jus:i, partim probati leguntur. Et quanquam
sub initio christianismi, auf nullas aut perra-
ras in oratoriis fuisse imagines probabiliiis vi-
deatur , unius enim imaginis Christi sab ha-
bitu boni pastoris ovem errantem requirenlis
sacris calicibus insculpti rnf nlio reperitur apud
TertuUianum, paulalim tarnen fuisse j-eceptas,
negari non potest, et apud sanctum Grego-
rium Nyssae episcopum describitur pictura
laborum martyris cujusdam in pariete teinpli
artificiose expressa, ut aha nune loca non
altingam.
*) Actor. XV, ao.
120
llcfacf)eu eiueB^ift^ttg beibehalten WMb, atö wie jenes
von bem(Babbattagc unb jeneö von bem ^(ute unb er;
f^icftcn 5lcil*d)c, nod; viel beutiid;er auö^ebrucft int
neuen '^cftanientc , unb boc^ bainim nid)t minber bei
bem größten Xbcife bei* (Sfprificnbeit veraltet, ba bie
Urjad^e, bajjclbe bei^ubef^aUen, aufborte*
^ap fogai- bei bcw ^nbcn eine (Srlaffung ftatt
fanb, er{)e((et auö ^cifpielen: benn obfd)on bie ge?
inalten unb (jefd}ni^ten Silber burc^auö \jecboten wa^
ren, fo würben boc^, um ber ^orfteKungen leblofcu
!5)inge ju gcfc^weigen , gewi|j golbene (Eberubineit
unb bk <Bd)U\n(^c von ^rOiofeö, wie aud) anbete di^cf
rubinen, unb Od}fcn unb iowen tjon Salomo, bii
aud) meiflenö im J^eiligt^ume aufgeflellt waren, tfpeilö
üorgefd)rieben, tbeilß gebilligt, wie ju tefen i'jl» llni>
obwohl im beginne bc^ (Sf^riftent|)um$ wa^rfd^einli^
d)ec feine ober fe^u* wenige Q5i(bni|]'e in bcn )^cthcini
fern ftanben (benn nur von bem ^ilbniffe (li^n\iir
welcher unter ber ©ejtalt beö guten Jpirten bni> \)cri
irrte ©d)af(ein fud)t , unb auf bcn fpeiligcn ©efa^eit
eingegraben war, gefc^ie{)t iÖ^clbung bei XevtnUian)^
fo fann bod) i^rc alhndlige "^Cufna^me nic^t in ^(6r2be
gebracht werben; unb bei bem l^eiligen G)regoriuö,
^ifd)of von SRoifa, wirb ba6 ©emalbc ber ieibett
eines gcwijfcn tOidrtt^rcrö befd}rieben, weld;c6 au ber
^JZauer eincö tempelö funjjlid) angebrad;t xon^:, um
«nbrer (Stellen jef^t nod; nic^t ju erwähnen»
9
130
Quod vero allinet ipsam vencralionem inia-
ginum, negari non potest iiielu superstilio-
nis diu inde abitinuisse cliristianos, praeser-
tim cum adliuc passini pagani mixti essent.
Tandem ubi in maxima noti cultique orbis
parte, daemonum cultus profligatus fuit, nee
jam amplius Dii nisi per jocum inemorantur,
Dulla amplius causa gravibus etiam viris visa
est cur imagines , alphabetum idiotarum ma-
gnumque rudis populi ad pietalera incitamen-
tum, a divino *) cultu exciuderentur: lluc-
tuatum tamen diu fuisse monstrant certamina
Orienlis iconoclastica et opposiliones franco-
fordieusium patrum , quia ''"') et bis vetustior
sanclus Gregorius cognomcnto Magnus ro-
manae ecclesiae pontifex , variasse visus est,
Ivani, in epistola ad Serenum massilienseui
episcopum, probat quod hie imagines ado-
rari vetuisset, reptthendit quod iregisset.
Et idem tarnen ad Secundinura quemdam scri-
bens cui imaginem Salvatoris miserat : dos
quidem, inquit, non quasi ante Divinitateni,
ante iliam prostemimur sed ilium adoraraus
quem per imaginem aut natum aut passum,
*) Vocem divino jam ? ?e :crjp(im rlclr\I' LriENnui.
**) Quin.
131
2Ö3aö aber hie ^erc^nm^ )'db^ &ct Silber hc;
tcijft, fo fann nic^t gcldugnet werben, &a^ am Jurc^t
beß 7(bcrq(auben0 bic S^rifteu jlc^ lange ba\?on ewti
f^icUcn, bcfonbcrö d6 jie norf) m üerfdjicbencn Drteit
mit beix Reiben »ermifc^t lebten, (Snblic^, ba in bem
größten Xbcil ber befannten unb gefitteten ^clt bie
^ere^rung ber X)amonen anögctilgt tDcrben, unb 'oon
t>en ©Ottern nur ncd) fpottiveife(Srwa^nun3 9efcf)ie§tr
fo fd)ien and; cbrnjurbigcn 9J2annern feine Urfac^e mebc
objuitjalten, warum man bie Q5ifber — ein "Ulp^abet
ber (Einfältigen unb ein mächtiger ^Kntrieb jur ^mm
migfeit für baö ^olf, üon bem©otteöbienfte außfcfiltes
^en foüte: ba^ man aber lange unentfc^loffen gewefen^
beweifen bie (Btreitigfeitcn ber ^itberftilrmer im Orient
unb bie ^35iberjl:rebung ber ^ater ju ^r^^nf fürt, unb fo^
gar ein Tfelterer al6 bicfe, ber ^eilige ©regoriuö, bec
©ro§c genannt, ber romifc^en ^irc^e ^ifd}of, fd)eine
hierin nic^t immer auf ber nämlichen ^O^einung geblie^
ben 5U fei)n, ^enn in bem Briefe an ben ©erenuß,
^ifc^of üon^arfcille, billigt er, ba^ biefer üerboteu
bic Silber anjubctcn, unb tabelt i^n, ba|i er jte jerr
trummcrt ^c^hc. Unb eben bcrfelbe fagt in einem Schrei?
ben an einen gen)iiTcn@ecunbinuö, bem er ein^ilb be5
(rrloferö jugefd}icft ^^atte: 2Ric^t me t>or ber ©ottbeit
v^crfen wir unö »or baifclbc fpin , fonbern jenen bnm
wir an, ben wir uns burc^ baö Q3ilbnij} in feiner ©e;
burt ober in feinen iciben , i^t in ber Jjerrlic^feit t^ro^-
9 ^'
132
sed in tlirono sedentem rerordamur. Quae
quidtni non obscurc ostendimt Gregorium co-
ram imagine sive obversum imagini solitum
fuisse Christum adorare. Et revera idipsum
est quod alii imagines adorare nppellant , ut
postea dicam : et videtur Gregorius in re
quam per se adiaphoram putabat, scandali vi-
tandi causa srse accommodasse iis ad quos scri-
bebat. In Gallia enijn tardius invaluit iraagi-
num veneratio , multo ante in Oriente et Ita-
lia : et Claudius quidam presbyler a Ludo-
vico Pio ex Gallia ad Italos niissus atque ob
doctrinam factus taurinensis cpiscopus narrat
se in periculo fuisse , quod imaginura cultui
reslitisset , queraadmodum apparet ex refuta-
tore ejus Jona aurelianensi. Cujus rei peten-
dam ralionem arbitror ex geiiio populorum j
semper enim ilJarum regionum incolae vivacio-
ris imaginationis fuere rt proinde in rilibus ex-
artiores. Unde staluis quoque imperatorum et
regum habiti honores , quasi principi praesen-
ti , quod Gallia et Germania fere ignorant.
Itaque non mirum cohorrescere illas gentes qua-
si sa'rilegia, cum honorem Christi et Sancto-
rum imaginibus qualeni ipsi exliibent , alicubi
negari intelligunt (quod tarnen aliquando bono
zelo et laudando fieri potuil) , nara ipsi quasi
133
nenb vorpeffcit» ^eUi)C$ bcmlxd) 6eiveift, ^ag &ye.
goriuö vor bcm ^i(bni)Te o&cr gegen baj^clbc ^ingc;
WMiit (£&nftum anjuOeten pjTegtc* Utib bk$ i)^ c6
tt)irf(id), tvaö Einige 2(nüctung bcv ^ilöcr nennen,
tt)ic ic^ weiter unten öart^un werbe: aucf) fc^cint eö,
©regoriuö {m(>e in einer ©ad)e, bic er für gleid^gul;
tig [Mcft, um ben ©faubal ju üev^MUen, jTc^ nad} fc:
neu gcrid)tet, an bk er fd)rteb, ^cnn in 0aUicn
fanb bie ^ilbcryere^rnnq fpatcr 2(ufna6me; lange
üor^er ^atte ftc fc^on im Orient ftatt unb in Italien:
unb ein gcwijTer ^rieflcr, mit O'Jamen Slaubiuö,
t)on lubnjij; bcm ?^rommen auö ©aUicu nac^ Italien
gcfc^icft unb, wegen fcincr-icr^vc, jnm^ifdiof von'^tt;
rin ernannt, crjd^lt, ba^ er in ber Öefafpr gcwefcu
fei), weil er fidj ber Q5ilbcröere§rung entgcgenf:^te,
fo wk cr^^ellet auö feinem ^iberteger ^c^^'^ö üon
Drieanö. 5Die Urfac^e biefer ^crfc^ieN?n§eit mn^,
wie ic^ glaube, auö bem Öeniuö ber Golfer §erge(ci?
tet werben; weil immerbar bie (E'inwo6ner jener iiv.:
ber von einer U'M;a[tern Sinbilbungöfrafr acxt^cfcn unb
alfo fcfter an bem dujiorn ©cprdnge hafteten, ^a6er
warb auc^ ben ©tatucn ber ^aifer unb Könige (£*6re
gejoUt, al6 wie ber QDerfon beö Jiirj^en; xoa$ in (3ah
Uen unb 0crmauien \a\\. uubcuvinit ijl. (^$ ijl bcms
wckd) nid)t ju vcrwunbern, ba^ jene Golfer e6 alö cmcn
©otteöraub vcrabfd)euten, wann fte erfu.^rcn, bn^ man
b<in ^^ilbni)Ten (Ef^rifii unb ben .^eiligen bie (£^re, fo
/
134
praesens in illis prototypon inluentur j re-
Tum enim connexiones longius eiitendunt inge-
nio , ideoque niagis delicati sunt atqiie exqui-
siti. (^)uanquam eaedem geules , iibi contraria,
opi/iione imbatae sunt, in alteram parlem ni-
xniae esse possent , quemadmoduni mahumeta-
nos videmus ne piclui as quidem rerum anima-
taruni in profano usu ferre posse. Paulatim
autem Orieutem et Italiam, Gallia quoque el
Germania et totus pene christianus orbis se-
cutus est, usque ad superioris saeculi muta«
tiones.
Antcquam autem definiamns quid de cuitu
imaginum recepto sit senticndum , videndum
in quo ille consistit , quod non aliande rectius
discemus quam ex verbis concilii lildentini
quae ita habent, yilinagines porro Christi^
Deiparae Virginia et aliorum Sanctorum in
iemplis praesertim hahendas et retinendas ^
ei&que debltum honorem et venerationem im-
pertiendam , non quod credaiur inosse aliqua
in eis diviniias vel virtus propter quam sint
colendae. Fei quod ab eis aliquid sit peten^
dwn^ i-'el quod jiducict in imaginihus sit
135
wie jic biefclOc cnvicfon , mibcmrltig t^cvfagc (we(d)e5
nic()t6bcf^ou>cni(^er juivcilcn auö einem guten unb k:
6cn6ivurbigcu S'ifer (jefd)c§cn fonntc), weil fie ftd)
darunter ba5 Xlvbilb üergegenwdrtigten: bcnn fte er?
weitevten bie ^^er^dltnifte bcr ^inge, unb bariim ftnb
jie caid) cinpfmb(id}cr unb javtfuJ;Ienber: oOfd)on tie
tidmlid)en Golfer, tvenn \ic von ber cntgegengefcfetcn
9JJeinun.(] eingenommen ^iixb, ju fejc in baö anbcrc
S>-trem fallen fönnen ; fö wie wir cö bei ben S^Hla^ot
inetanetn fcben, tvclQ)e nic^t einmal bie SSorfleüun;
gen lebenbigci* ^inge im profanen ausfielen fonnen»
7((Imdli3 aber ift bem Oriente imb ^taiien and) ©afs
lien unb (Germanien unb faft hl: ßanje d)rifllic^e50BeIt
beigetreten, biß bie ?53ei'dnbcrungen beö vorigen 3a|>r.-
Junberts begannen*
iÖevor wir aber cntfc^eibcn, was von ber nun
ferrfc^enben ^ilberverc^nning ju 6alten fei), wollen
wir fe^en, worin biefeibe beftef^e, wel<i}Q6 wir nirr
genbwo beffer erfahren fonnen alö aus ben Porten
ber ^irdjenvcrfammlung von Orient, welche alfo [am
ten: ,/^ie ^ilbni|]e C^^rifli, ber iungfrdulid?en ©ot;
teögebdbrerin unb anbrer .^eiligen foU man vorjüglid;
in ben "Stempeln f;abcn unb beibehalten , ifpnen bie ge.-
bu&renbe ^fpre unb (S&rcrbietij^feit erweifen : nic^>t
alö glaube man, e6 wo^ne in i^nen bieöottjeit, ober
eine ^raft, wcsf^alb jle foUcn verehrt werben; ober
<\l6 foUte man etwaö von ibncn erbitten, ober fcin^Jcr,-
136
fifrenda ; vpluti cllm fiehat a gfntihns rjuao In
idülis spem suam colLocabant ; sed quoniam
Jiorios qin eis exliihetur , rpfertur ad proto-
iypu (luae illae j'cpraespntant ; ita ut per inia-
gim -f qudff oscidainiir et coraw quibus caput
aperlmus et prncujnhiwiis', Christum adore-
rnns et Sujirtos quoruni illae similitudinem
gerunt , venereniur ; et mox , per hlatorlas
TTiyateriorum nostrae redemptionis pictiiris vel
aliis similitudinibiis expressas , erudiri et cnn~
firmari populum in articulis fidei cornmemn-
rujidis , et aasiduae recolendis ; tum vero ex
Omnibus sacris imaginibus magnurn JriLctiiin
percipi , non solum quia admonetur populus
benefieiorum et munerum. quae a Christo sibi
collata sunt ; sed etiam quia Del per Sanc~
tos miraeula et sulutaria exempla oculis fide^
linm subjlciiintur : ut pro iis De.o gratias
agant ad Sanctorumque imitationem vitam mo-
resque componant , excitenturque ad adoran-.
dum ac diligendam Deum et ad pictatem co^
lendam. *) In quibus conc ilii verbis non video
quid rrprehcndi possit. Et postea subjicitur,
abusus qui irrepserint aboleri sanctam syno-
dum vehementer cupere.
*) Sess. XXV,
137
ttancrx auf &ic Q^u&uiiJc heften, v^ie ci fcnft 6ci bcn
«Reiben (5cfd)a6, rocld}c auf bic06f^en iStc ^^ojif:uTn(5
festen: fcnbcru weil bie Sf^re, wcld)C bcnfetbcn er;?
wiefen tvivb, mf bic Urbilber, tvcld)c fie üocflelkn,.
jurucf fallt; fo baf wir burc^ bie ^tlbniffe, welche
wir fujfen , nnb yor bcncn ivir unfcr »^aupt entOIcfcit
unb und nicbcr^j^rfcn , (Sbrifuim auhctew, unb bic
^eiligen, wcidjc fi? üorj^ettcn, \jere&ren . ♦ ♦ " unb
weiter unten .♦♦,/burd} bie ©cfd)id)ten bcr^ebeim?
niffe unfrer (Sricfung, weld)C bmd) ©cmdlbe ober an^'
bere QScrftelhingen abgebilbet werben, wirb bad^off
unterrichtet unb bef^drft in ben ©lau&endartifeln, ju
öeren Srternun^ unb befldnbigen 'Jfuöutnincj wir v>cr;
^fltc^tet fmb : bann entfpringen au5 allen 6ciltt]en ^il?
.bern c^ro^e 5»^ücf)te, nirf)t nur weil ba^ ^ol0 cn bir
C[ßo61t(>aten unb ©unjlbejeugungen, welcbe i6m 9on
€6rij>o ert^eilt worben, erinnert wirb; fcnbern auc^
weil bie (j6ttlid)en ^unber burcl) bie^^eili^cn unb heiU
fame Q3cifpiele ben Trugen bev ©laubigen vorgcjlcüt
werben: auf baf jtc für biefelben ©Ott banfcn, unb
nad) bem ^eifpiele ber ^eiligen ifyc ie&en unb if)rc
(Bitten einrid}ten unb jur ^Inbetung unb liebe ©otteö
unb Hebung ber Jrommigfeit angefeuert Yorct^n,''
%\ biefen Porten be6 ^irc^enratbß fe6e id) nid)t5,
wa3 man tabeln fonnte» 9Rad)§er m'cb ncd) beige;
fugt, bie beilige ©i}nobe wünfd}e fc^v, ba^ bie eim
gefd)lic^enett ^ti^brduc^e mochten Qshc^e\d)a^t werben.
133
Sed ut rem diälinctius tracleuius, ronsJLle-
randiiin est duplicem esse lioiiorem ima^inmu >
unum qui proprie est imaginis , ut cum in lo-
CO specldbili et lionoralo collocatur, ornaliir,
cereis accensis dignoscitiir , circunigestalur ,
quae ut puto minus habent diffjcultalis , faci-
leque ab iis tolerabunlur qui imaginrs non
omnino rejiciendas pntant : alterum qui ad pro-
totypum referlur, de quo diligentius dispi-«
ciendum est, et haec est, de qua quaerilur,
imaginis veneratio , cum scilicet homines ima-
ginem osculantur , aut coram ea caput nu-
dant , genu flectunt , procumbunt , preces ef-
fundunt , vota concipiunt, laudes dicunt,
gratias agunt. Verum enim vero ctsi usus lo-
quendi eilecerit ut dicatur lionor imagini ad-
hibitus , reapse tameu non res inaninia et in-
capax honoris sed prototypon lionoratiir co-
ram imagine aut per imaginem , quemadmo-
dum ronciJiutn honoreju imaginibus habendum
interpretatur j et liinc factum arbitror quod
scholastici disputaverint imaginem Cliristi illo
ipso summo lalriae cultu adorari quo ipse
Christus Deus. Actus enim qui adoralio iuia-
j^inii dicilur, revera est adoratio ipsius Chris-
ti , occasione intuituque imaginis et obverso
ad eam corpore quasi ad ipsum Christum ut
139
S)amit it)ir aScr ^ic Sac^c nocf} ^elllid)cr ctottern,
fo mu^ man bemerfen , ba^ eö eine jwcifad/c 5BiIbcr;
ücrc|)run3 gebe, bie (Sine/ welche bie eigentliche ^er;
c^rung beö ^ilbeß ifl, wie tuenn baj]el6c an einem
anfe{)n(id)en unb e^rtvurbigen Orte aufgefteüt, au5?
gefd^mücft, mit f!ammenben Äerjen umleud}tet, um?
{)ergctragen tuirb, tuelc^eö, wie m'id) beucht, am wcf
nigflcn (Schwierigkeit mac^t, unb tjon jenen teid>t ge^
bulbet roirb^ welche bie Silber nic^t ganj t>crwerfcn
tt)oUen: — bie ^nbere, welche jid) auf bai 5)uctoti)p
6ejie^et, unb einer genauem llnterfuc^ung bcbarf,
weit Sterin bie bemelbete ^ere^rung beö ^ilbcß Uf
fte|)t; wenn ndmlic^ bie ?OZenfc^en baj^elbe tilgen,
ober vor ii^m baß ^aupt entblofen, bie ^^nie beulen,
uicberfallcn , ©cbcte tterrid;ten, 0clubbe tfun, lob
tjcrfünben, unb Ijjanf fagen. allein, obfd^on bcr
(Sprad^gebraucf) i|^, ba^ man fagt ,,ba6 ^ilb »er?
crpren", fo wirb bod) in ber'^t^at nid^t bie Icblofe unb
ber ^ere^rung unfähige (Bc^d)Q üerc^^rt, fontcvn bci6
'Prototijp vor beu! ^itbnijfe unb burd) baö ^;i'>r,if
wie bcr ^ird)enratr^ bie ben QSilbern fd)Ulbige S5er-'
c^rung aui?{egt: unb baf;er gefc^a^ eö, glaube ic^,
ba^ bie©folaftifer behaupteten, man müjje bcm^ilb;
nifje S^rifii jene §6c^fle (E&re ber ^(nbctung erwcifen,
bie man bem ©ottmenfcf) erweifet» ^enn bie S^mb:
Jung, welcf)e Tfnbctung beö ^ilbeß genannt wirb, ift
eigentlich) bie ^(nbetung (Ebvijli felbfl, bei berede;
140
illius priPSfnlla inanifestius exlilbpalur ; mn-
gisque animus ad corilemplandiim Dominum
elevetur : nemo enim sanus cogitabit , da mi-
hi , o imago , qnod peto , tibi , o marmor
aut lignum, gratias ago , sed tc, Domine
adoro y tibi laudes cano j interea ex usu esse
viuetur atque interesse pietatis ut ofi'endiculi
cau'^a locutionibiis illis scholaticorum hodie ab-
stineatar , quibus imaginem divino honore; la-
triae afliciendam aiunt , quas sane pbrases
cuncilium prudenter vitavit parumque probari
sibi salis oilendit.
Posito igitur nullam aliam admitli venera-
tionem imaginum quam qiiae sit veneratio
prototypi coram imagine , non magis in ea
erit idololatria quam in ventralione quae Deo
ei Christo exjjibetur, sanctissimo ejus nomine
pronunliato. Nara et nomiria sunt notae et
ijuidem imaginibus longe inTeriores, rem enim
puilto minus repraesentant. Itaque cum dici-
tur imaginem Jionorari, jion id aliter inlelijgi
debet quam quo modo dirilur , in nomine
Jesu genua fiecti, nomen Domini benedici,
ßcmiiii ejus i^loriam dari: et coram imagiüe
141
tt>cn&uni3 bc^^orpcrö (]lcid;fam gegen (Ef;n|lum \db^,
«m fid} feine (Gegenwart lebi^after t)orjU|^eIIcn, un^
fein .^crj Ornnftiger juc ©c^aunng ©ottcß ju ex^cs
bcn; bcnn eö tt>irb fein vernnnftiger ?D^enfd) benfcn:
»crlci^ mir, o ^ilö I n?aö id) 6ege(>re, ^ic o ^Diannon
oberJ^oIj, banfeid); fonbern, ^ic^, o^^eru! bete
id) an, X>h U\^ id) \v,ci\\ ioblieb tonen, ^"nbej]eit
fd)cint eö nn^iid) «nb filr bie ^rommigfcit juti-dgüc^,
ta§ man, um nid^t anjuj^o^en, |)eut jn "tage biefec
ffo{aflifd)en Dvebenöatten \id) cntfpatte, woburc^ ben
Q3ilbern eine gcttlid)e Tlnbetung jugejlanben wirb;
fciefe ^(nöbrncfe ^at gewi^ bic .^irc^enüerfammlung
fe^r weiölid) ücrmeibct, unb baburd) gcnugfam be^
wiefen, M^ fle biefclben nid}t gnt ^ei^Y>
SRac^bem wir alfo fejlgefe^t ^abcn, bci^ feine aw
berc ^>evcbrung ber Silber fonne angenommen xoevf
ben, at0 jene, welche vor bcm ^itb anf baß Urbilb
gerichtet ift; fo wirb battn eben fo wenig eine ^(bgot^
terei liegen, a(6 in ber ^erebrnng, bie man ©Ott unb
(Sbrij^o erjeigt, wenn man feinen |)eiligflen fRameit
auöfprid)t. ^enn auc^ bie 9?amen jtnb '^cid)en, unb
"gwar noc^ weit unüoüfommcnere alö bie Q3ilber , weil
j^e bie (Bac^e noc^ viel weniger vorfteöen, ^aber,
wenn man fagt, man üerefpre ein ^ilb, fo mn^ bie?
feö nid)t anberö verflanben werben, al6 wenn man
fagt, imO'Jamcn 3efu beugen fxd) alie Änie, bei'iJla?
/
142
externa adorare, non magis reprehendcnJuni
est quam adorare coram imagine interna quae
in phantasia nostra depicta est; nullus enim
alius usus est externae imaginis quam ut in-
terna expressior liat. Sapienter yero monuit
conciliuni ut , ne credatur virtus aliqua sive
divinifas ipsi imagini inesse, atque inhabitare;
quemadmodum Trojani putabant, Palladio ab-
lato urbem casuram, et roinani Deos ex tem-
pljs hoslium, conccptis quibusdam verbis evo-
cabant et cum imagine ipsum Deum transferri
credebant : aut quemadmodum sculptum Sig-
num alicujus Dei gestatum successus prosperos
efferre quondam *) apud ethnicos persuasio
erat, quas imaginum superstitiones Arabes in
quibusdam figurationibus ac talismanibus, Ju-
daei in nominibus scriptis aut pronuntiatia
imitabanlur , quae utique est iconolatria aut
onomalolatria.
Kec minus praeclare addidit concilium ne
fiduciam quidem in imaginibus esse figendam,
scilicet quasi forte sublata illa aut amissa aut
mutata , minus grata Deo devotio , minorque
precum successus sit faturus, quod utique su-
perstitiosum est creuere: idemque de reliquiis
*) Leibxitics scripsisse videtur, quorumdaw ,
143
m? 5cö Jjci'vn werbe gcpvicfcn, feinem 97amen wcxbc
bk (t^'cc ijcgebeu: unb vor einem au^^evlid)en ^i(5
anbeten, i|l nic^t tabcl6after, al6 üor einem innecli?
c^en ^i(b anbeten, weid)c$ in iinfrev Sinbil&ung a&?
gemalt ift; benn baö auf^erc ^ilb bient nur baju,
um bem innern me§r 'Jdiöbvucf" ju cjeben» 5ß>ei6lld>
abvT bat ber ilirdjenvatb bie 9Jia§nun(^ gegeben, mait
foüe nic^t glauben, in ben Q3i(bern fet) ober wobne
eine getvijTe Äraft ober ©ott^eit ; gleid^roie bk Xvot
janer glaubten nad) ber Üiaubung bc& ^allabiumS
ircrbc bk (Btabt ju 0runbe gefpen; unb bie Diomet
burd) gcwilJe ^Ißcvte bk 06tter auö ben 'Tempeln bec
^cinbe riefen, unb glaubten, bie ©ott^eit felbft wer;
bc mit bem Q5i(b fortgvtragcn; ober \vk einige S^eu
ben wdlpntcn , ba^ wenn jte bie StJtüe cineö gcwiffe«
i^ottee mit trügen, fie baburd) einen glücfltd}en fc
folg faben würben» X)tefen ^ilberaberglaubeit
abmten bk Qfraber in gewi|]cn ^tgwren unb 3<^uber;
bi(bern nad), unb bk ^nbcn in gefd)riebcnen ober
au6gc(prod)enen Olamen, wcld)eö in ber %^at eine
:^ilber; ober Oiameu^'Jfnbetung ift»
(Sbcn fo treffüd) fügte nod) ber ^trd)enratj hei^
man fcKe fein Vertrauen nic^t einmal auf bk Silber
fe^en, aH fet) ndmüd), wenn baß ^iib geraubt ober
verloren ober verdnbcit worben, bie 7(nbac^t ©Ott
weniger angenehm, uub bie 5öivfung ber &chcte gc--
ringer; beim bieö glauben wdre abcrgldubifc^ ; ba6
1A4
dicendum est quarum amissio aut eliam sup^
positio , manente eadem colentium pietate nil
noceret; ita enim censendum est equidem pie-
tatis aliquando esse, loca quaedam sacra prae
aliis vcl libere vel ex voto , visere aliaque id
gcrius obire quoniam ipsius *) caeteraeque cir-
cuinstantiae propositi singulares pars sunt ho-
noris; et laudanda est praeparalio animi sibi
aliquam poenam legemque certam dicentis ,
serii propositi ac zeli nostri peculiaris osten-
sio et cum publica consurrentium hominum
pietatis signiGcatione privata conspiratio ad
Dei honorem j et locus ipse diyinis beneficiis
insignis recordatione illa et commemoralione
fortius movet animum et sacro quodam horro-
re percellit : quod ne protestantes quidem qui-
bus sepulchrum Domini adire datum est , dif-
fileri memini. Nihilominus etiam in loco quo-
vis ubi eadem est fldes , animique devotio ,
etiamsi imagines , reliquiae , aliaque id genus
externa adminicula absint , eadem gratia obti-
nebitur ; talia enim non habent efficaciam ex
opere operato , ut ita dicam , quemadmodum
sacramenln , sed ex opere operantis , ut in
*) Hie scripsisse vidctur Leiemtu'? , quoniam Ipsum
iler caeteraeque.
145
udmtlc^e nni^ man aiid) dou &cn Dteltquictt fa^en, b«
rcn ^erliifl ober Untcrfcl^iebiniij, tvofcrn in 5en ^er^
ejrern bcrfclbcn bic 2(nbad)t bie namlic^c bleibt, nichts
fd)abet; eben fo nui^ man crfenncn, ba|} c$ je jutvei^
Icn nü^did) fei) gcivi||e beili^e Oevter »oranbcvn entwe?
ter auö freiem 3BiUcn , ober wegen einem gemad)teit
©clübbe jn befnc^en, ober anbere bergleic^en fromme
$ißecfe ju üerric^ten, weil bie ^eifc felbffc unb bie
iibrigen befonbere Umftanbe beß gefaxten ^orfiabenö
einen X^eil ber S^re, bie man ben ^eiligen erweifl^
au6mad)cn ; aud) jene Stimmung ber (Beek ifi lobenö^
würbig, woburd) man ftc^ eine (Strafe ober ein ge^
unfjeö ©efe^ auferlegt; biefeö jeigt unfern ernfteit
?ßorfa^ unb befonbcrn (Sifer an, unb vereinigt bie
befonbrc ^nbad)i mit ber öffentlichen QSereJrung, bie
eine jufammenf^romenbe 3Jtengc ©Ott erjeigt; unb
jener Ort fclbft, ber burd) g6ttlid)e ^o{)lt^aten ha
rü^mt ift, rü^rt unb crfc^uttert mit §eiligemSd)auct
bie (Beele mächtiger burc^ beren (Erinnerung unb 2ln^
benfen; weld^eö felbf^ 9^rotcftanten, bie baö @lücf
Ratten baö 0rab beö ^errn ju befud^en , wie ic^ mic^
erinnere, nic^t in 2(brcbe ftellen» £lf^id)töbe[towenigcc
wirb aber auc^ in jebem anbern Ort, wo ber namlid}e
©laube, bie namlid^e f^^'i^i^i^iö^fit ^^^r obfd}cn bie
5Bilber, Oleliquien , unb anbere bergleid^en auferli^
d)e ^ülfemittel nid)t ba finb , bod) bie namlid;e &mf
be erlangt werben; benn ber^leic^en X)inge f;aben i&re
10
146
scliolis loquuntur ; et quemadmodum igitur
tempora certa, ita et loca quaeve in his liunt
aut asservantur, ideo tantum prosunt quia sin-
gulari quadain admonitione incitamenta sunt ad
pietatem. Itaque qui temporum electioneni
probant , et quae in his peculiariter geruntur,
non debent damnare locorum delectum aut eo-
rum quae in bis asservantur, neque a Deo *)
majori jure 'peregrinatioues sacrae quam festi
dieii rejicientur.
Porro procumbere coram imagine crucifixi,
eamque intuendo honorare eum qui repraescn-
tatur , non video quid mali habere possit;
fructus autem manifestus est • affectum enim
ea re mirifice excitari constat. Vidimus paulo
ante , lioc factitasse sanctum Gregorium Ma—
gnum , nee ab ea consuetudine penitus abhor-
rent qui confessionem augustanam sequunturj
et profecto nisi constaret magnos oHm abusus
fuisse imaginum , qui rem bonam suspectam
reddidere , et nisi sciremus quantae et olim et
nunc quoque de illa re motae sint concerta-
*) Melius videtur adeo vel ideo,
Editio Moguntinac
147
Sßirffamfeit , um mic^ fo auöju&rucf eit nic^t ex ope-
re operato, wie bie ©a^rcimcnte , fonbern ex opera
operantis, nac^ 5cr ©c^ulfprac^e, gteic^tvie auc^ 6«
jümmte Seiten unö Derter, unb tva6 ba gefc^ie^t obec
aufbewahrt wirb, nur beöwegen frommen, weil jte
yx\\<s> burc^ befonbere Erinnerung jur ')ixKhQ<^)i aufwef?
fen, ^a§er bürfen jene, welche bie 7{uöwa6t bec
Seiten, unb ^(Ki ko^^ man ^<x vorjuglic^ tjerric^tet,
billigen, bie ^uöwa^t gewiffer Orte, unb \i(x'i xoo.^
\i(x aufbewahrt wirb , nic^t tabeln ; man wirb ^io^^^zz
mit eben fo wenigem Otec^t ^k 5öaUfa§rten, a(ö bie
gefltage , verwerfen fonnem
CHun alfo t)or bem ^ilbe beßÖefreujigten jTc^ nie^
berwerfen , unb \iz\ bem ^(nblicFe bejfetben benjenigen,
welchen eö \)orflel(t, verehren, fann nad) meiner üxm
jtc^t nichts bofeö fepn ; ber 9^u|en aber ifl offenbar ;
benn eö i|^ befannt , ^q<% bie ©efufple wunberbar i>(Ki
burc^ erwecft werben, ^ir {)aben oben gefe^en, ^(x^
ber §eilige ©regor ber ©ro0e biefeß ofcerö t^at ; unb
jene welche jic^ jur Tfugöburger ^onfeffton bcfcnnen,-
^nb biefem ©cbraud)e nic^t ganj ab^olb ; unb in bec
^§at, wenn man nic^t wü^te \ii\^ t)or Briten gro^e
?0^ifbrdud;e in ^Betreff ber Silber eingefd^Iid^en,
welche bie gute ^(x^i ücrbdcf)tig gemad)t (;aben, unb
cö unö nic^t befannt wdre , wcld^e (Streitigkeiten t>oc
Seiten unb aud) in unfern *^agen hierüber entflanbett
jinb ; fo würbe »iel(eid}t niemanb auf ben ?öcrbadjt
10 "
148
lione^, nemo fortasse in cnltu coram imagine
exliibiio aliquid niaii vel periculi imo scrupuli
latere posse facile suspicaretur , usque adeo
illa res per se innoxia , imo recta et laudabi-
lis videtur. ' Equiden objici solet elhnicos ea-
dem exceptione usos : dicebant enini non mar-
jnora et ligna a se coli, sed Deos. Verum,
praeter quam quod illi virtutem et llduciam in
imaginibus collocabant , responsum supra est
imaginum cultum non per se malum et prohi-
bitum olim fuisse , sed quia ad falsos Deos
inclinribat ; vere enim idololatricum (ex re-
cepto yocis usu) est id tanturn quod divinum
honorem alio verlit. Hodie autem in Ecclesia
omnis imaginum honor non ni.vi ad ea prototy-
pa refertur , per quae urum iilud aeternum-
que numen veneramur cui soli divinos honores
deferre didicimus et cujus beneficia in aliis in-
luemur , ut eo magis admoniti , cultum in ip-
so terminemus.
Unam speciosam objectionem video , quod
le quae aliquid dubitationis habet , tutius sit
abstincre. Verum si exiguum sit dubium, scru-
pulosa coDscienlia est , quam ille scrupulus
149
gcfommcn fci)n, a(3 fct): in &cr ^crcSrung bie \jot
einem ^ilbc f^att jinbct, cnvaö Q56fcß, 0efaf^r(id}«5
ober 2(n|16§igcö verborgen; fo unfd^ulbig, ja fo \?ers
niinftig unb löblich fc^eint bie ©ac^e an jTd) felOjl,
?25a|)r i)leß, man pflegt bac^egen einjuwenben, aud>
bie Reiben f^aben jTch biefer 2l'u6naf3me bebient ; bentc
jie fagten , nid)t 9Jlarmor unb .^olj werbe t)on i^nett
angebeten, fonbern bic (5)6tter. ^(Ucin au^erbem^
ta^ biefe eine gewijTe ^raft in ben Q3Ubern anerfann^
ten, unb Vertrauen auf biefelben festen, ifl auc^ fc^oit
oben bemerft tvorben, bci^ bie ^ere^rung ber ^itöec
e^ebejycn verboten war, nid)t weil ne in jTd) bofe ip, fon^
bcrn , weil [te jur ^crcbmng fatfcber 06tter ^inneig*
te; bcnn in ber X^uat i^^ (in bem gciv^o^alidKn (Situ
ne beö QiGortö) nur badjenige abgottifdi, waö bie©ott
gebü&renbe(S^re einem anbcrn 0egcnflanbe juwenber.
tKUein 6eut ju'tag wirb in ber ^ird)e ade ^ece&runcj
ber Silber b(o6 auf jene ^orbilber belogen, burc^
we(d)e wir jeneß eiujige ewige ^efen v:ref;ren, beni
wir allein gcttlidje (Sf^re ju erjeigen gelernt 6aben,
M\\b bfffen ^of^lt^aten wir in anbern fd)auen, bamit
wir beflo me^r baburd) angemahnt werben, ©Ott als
ten ?Dlittelpunft aller unfrer^erebrung ju betraditen»
(Ein einziger fc^cinbarer (I'inwurf fl6*^t mir auf,,
ba^ eö ndmlid) jlc^erer fei) fic^ von einer (?ad)e, tic
einigem 3^^^^^^ unterworfen ift, ju ent^altea. HU
tein wenn ber 3wcifel gering ifl, fo iftcö weiter nic^tiS
150
urget. EquiJem faleor , ut nunc sunt animi
jnultorum inter protestantes (ut de Judaeis et
mahumelanis nihil dicam) plurimum offensio-
nis nasti ex imaginuin usu : sed vicissim co-
gitandura est, qnantis turbis et ofTendiculis,
quibus sanguinis rivis opus futurum esset, ut
iEcclesia eliminarefur ea res quae per se , re-
motis utrinque abusibus atque offendiculis ,
egregia et laudanda est. Itaque retinendam
esse, recte decretum est. Et non potest ea
cuiquara schismatis causa justa esse nee putan-
dum est, usque adeo contra Ecclesiam et
promissum Christi auxilium invaluisse infe-
Torum portas, ut damnatum idololatriae ge-
nus tote erbe Christiane per tot saecula prae~
valeret.
Omnibus igitur expensis, cum videam ni-r
Iiil esse in imaginum veneratione qualem Tri-
dentini Patres probant, quod honori divino
sit adversum j cum bis temporibus nulluni
periculum idololatriae appareat, quae divinum
honorem aliorum vertit *)j quandoquidem
omnes satis sciunt unum omnipotens numen
') Scripsit Leibniiius yertaf.
151
atö ©fntpet, tvobitvc^ nuv ein dngftncf)c6 G5cn){ffett
taim bcuinubigt tvcubeiu ^dj gefcc^e gerne ein, ba^
bei ber t|igcn ©timmung eincß großen "^fpcitö bec
Q3i-ctefianten (von ben ^ubcn unb5)i4Aometanern witt
ic^ nic^t rebctt) ber ©ebrauc^ bcv Silber i^tren ein
großer (Btcin beö ?(n(to§eö fci) ; aber man muß atic^
auf ber anbern @cite überlegen, welche Unrufpen un^
wec^felfeitige Äranfungen ernjud)fcn, welche ©tromc
t>on ^lut \>ergoj]ett werben mußten, um eine (Bc^<i)e
auö ber .^ird^e ju v>erbauncn, welche in jlc^, nad>
SBefeitigung alter ?0^ißbrdud)e unb alfeß bcffen was
anj^oßig fci} , in ftc^ fe§r vortrefflich unb lobenöwiir;
big i\t. !^a6cr würbe wctöüc^ befc^lo||en, man miifje
biefelbe beibebalten. Unb biefer Öebrauc^ fann füc
«iemanben eine geredete Urfac^e jur (Spaltung fei)n ,
unb man barf nid)t glauben, ba^ in ber lÄirc^e, tro^
ber üon (E^rtflo werfproc^enen J^ulfe, bie Pforten bec
J&elle eine folc^e Obergewalt erhalten {)aben, ba^ fo
\)iete 3f^6tfpunberte §inburd) eine fo verbammlic^e 7ihs
gottcrei in ber ganjen c^rifttic^en^elteingerifienwaref
^a ic^ atfo nad) genauer Prüfung in ber Silber-'
toerefprung, fo wie jie bie'^rientinifd^en^atergut l;ei?
gen^ nic^tö ftube, wa6 ber (Sfpre ©otteö juwiber wäi
VC, ba ju biefen B^i^^» f^i«^ @cfa§r bec 2(bg6tterei
,;^u befürchten ifl, woburc^ bie ©Ott allein gebü^renbc
CSbre ©efc^opfen fonne jugewanbt werben, weil alle
hinlänglich unterrichtet jinb, baß man nur bem einji.-
152
divino honore coli • cum praeterca aJsit lot
saeculorum usus in Ecclcsia qui sine maximis
rerum conversionibus tolii non potest ; deni-
qiie cum remotis abusibus , fructus rei insig-
ms sit ad pielalem, concludo veneralionem
proiotypi coram inia^ine (in quo uno cullus
imfiginis consistit) recte et pie retineri, uiodg
suis Jijnitibus niaxiina cautione adhibila accu-
rate (ircuniscribatur. Docendi autem sunt ho-
jnines ut rect^ ,^apere et loqui discant de re
quae ad divinum honorem perlinet *), ut
quae maximo cum scandalo conüngunt , quae
animos ab Kcclesiae unitate niagis abalienare,
aut redire parates deterrere possint. ;
Recitabo exemplum quod accidere niemini.
Miles nliquis desertor ordinum laqueo adjudi-
catus erat: jamque in conspectum patibuli ad-
ductus, et postrcraum nuntium suae gratiae
sive mortis a principe protestante cujus sti-
pendiis merebat, expectans, crucifixi imagun-»
*) HIc certe planus non est sensus, ita tarnen scrlp*
sit Lfienitils. Forle verba quaedain ornisit, v. g.
isla: Dcc (ernera jaclant apocrypha facta aut iui-
prudcnlia, ut quae, ttc,
I(a EJItio Paris.
151
gen ()6c^pcn ^:^cfcu (j6ttlic()e (t-6te cvtüeifeit uiu|Te ; ^a
übrigeuö fd^cn fo üiclc ^fabrlpunbcrte fpinburcf) tiefet
©ebraucb in bei* ^kd)c f^ertfc^t, welcher, o{)ne biß
(jro^ten ^cranba-ungcu ju tterurfad}eit, nic^t fanit
aufge^joben wcvöcn; jute^t ba nacl) lih^dja^iixi^ bcc
^i^hvaiid)e f bie ^crebrung ber Vilbel* tietcß juc
grommigfeit beitragt, fo fc^ließe ic^ barauö, baf^ bic
^öcrc^rung be6 Urbilbcö t)or bcm 5Öilbc (wovin aüeiit
bec Q3ilberbien[l befielt) fe^c gut unb nufilicf)
beibehalte« tüetbe; uuu mu^ mau bie größte 'iSou
forge anwcuben, um if;n in bie gehörigen 0ranjeit
genau ju bcfd)rdnfen» 9}ian mu^ abcu bie OJ^enfc^cn
toofyi unterweifen, auf ba^ jic richtig von fingen,
tt)cld)e bie (Sbrc 0otteö betreffen , benfen unb reben
lernen, bamit nic^t jum grof tc« 7(ergerniffe jid) et\ViX$
jutragc, tvcburd} bie ©emittier nod) me^r gegen bie
Sinf;eit bcr .^irc^e abgeneigt, ober jene, tüeld)e be^
reit \inb jnrücfjufe(u'en, abgefd)recFt würben»
3d) will ein ^eifpiel anfü^uen, weld)e6, wie td)
mid) erinnere, fic^ jugetragcn t)0.u i£in ©olbat ('^aüte
feine ^abne üerlajfcn, unb würbe beöwegen jum ©al;
gen verurtl^eilt, ©cVn flanb er üor bemfelben, unb
t»en legten ^Uiöfpruc^ ber 0nabe ober bc$ XobcQ
ijon bem protcfrantifd}en Sw'^l^fn/ tn bcffen (8oU> er-
flanb, erwarteub, beue^tc er mit feinen 'i^^rdncn ein
au6 @ilber gegoffeneö ^ilb beö 0efreujigten jwifd^en
gurc^t unb .Ocffnung fc^wcbenb; alö er aber 66rte>
154
cul::in ex ar^entü fusilein lacrymls inter me-
tum et Vota rigabat, ad laetae aulem vocis
supprvf nli.m exultans atque oscula imagini figens
exclamat: tu es cui saliitem debeo , tu me
mortis faucibus eripuisti, tu me liberasti.
ITactenus recte: sed cum adstantium aliquis,
YJr Primarius (plerique autem omnes prote-
stantes erant) quasi admonens subjiceret, non
liij utique quem manu tenes, sed ille qui pro
nobis est passus j tunc homo oscula ingemi-
nans, etiam hie, inquit et cettuy-ci aussi ,
Gallus cnim natione erat. Quae vox magnq
cororirae 1 orrore excepta est , quasi scilicet
duo liberatores essent, alter vivus, alter ar-
genteus: et fuit qui mihi asseverabat nunquam
sibi foeditatem idolomaniae papisticae (sie enitn
loquuntur misere decepti) clarius apparuisse.
Equidem arbitror miserum illum in tanta per-
turbatione animi non satis cogitasse quid dice-
ret, et in verbis potius quam in animo crimen
fuisse: interest tarnen haec expeudi, iit ho-
mine5 recte instruantur. ^
Porro quemadmodiim protestantes in cultu
imaginum causam justam non inveniunt cur
Ecclesiae unitatem scindant, ita vicissim sen-
tiunt viri docti et catholici, si protestantes et
l55
fcaf er 6cgna&i(^t worfccn , H^tc et <janj fi'cu&cnent^
iü(ft fein ^ilb, unb rief auö: &u bifl eö, beut id>
mein ^eil ju t?evbanfen ^abc , bu f;aj^ mic^ auö bem
9vad)en beß'tobeö entrifljen, \i\\ ^a|1 itiic^ befreit, ^iö
öa^in ifl nic^tö ju tabe(n ; ^(x aber einer von ben an?
gcfe^enf^en au6 ben Umfle^enben (beinahe waren jic
aber alle 9)roteftanten) i^n gteic^fam jurec^tweifenb,
bemerkte: boc^ gewif nid)t biefer, wetdjen ^\x in bec
^anb f>aftefl , fonbern jener, weld)er fiir un6 gelitte«
^at; fußte fobann berSolbat ^(X'^ ^\\^ mit geboppel?
ter 3n^^*«"fi ""^ f^Qt^ ^wf fvanjojtfc^ , benn er war
ein geborner Jtanjofc : cettuy-ci aussu !J(tlen Um'
fle^cnben grauste eö bzx biefen Porten, gteic^fam at5
^o^z eö jraei (Sriofer, einen lebenbigen unb einen jiU
bernen; unb einer üerjtc^erte mid), nod) nie fcibe er
ftie ^(bfc^eutic^fcit ber papij^ifd)en ^(bgotterei (benn fo
reben biefe, welche ungU'icFlic^er ^eifc im 3^^«&«»^c
finb) , flarer (^efeben. ?D^einer Seite glaube ic^ , ^o.^
biefer Unglückliche in einer fo großen ©eijleöüerwiv;
rung, waö er fagte, nic^t genug überbackt \<xhz , unb
fein 3'^'^t&w»i fet) mc^r in ben Porten, al6 in bem
©eifte gewefen, ^oc^ »erbient ^\z^ eine^ef;erjigung/
auf ^Q<^ bie TO^enfc^en beffer unterridjtet werben.
(Bo tt)ie nun bie ?)rote|!anten in ber ^ere^rung
ber Silber feine gerechte Urfad}e ftnben , jur Xuw
nung t)on ber (Sin^eit ber ^^irc^e, fo bcnfen auf ^it
anbern ©eite gelehrte unb ad)t fat6olifd)e tÖ^anner,
Iü6
in Universum, sl populi qui cultum isfnni i^-
Dorant et reriigiunt, in eo non usurpando
qu'vdatn animi innala repugnatione , persta-
rent j caetero ') autem se melioribus paratos
clocileeque ostenderent , inlereaque calholicos,
üb tani causam non improbandos faferenlur,
in JErcjf.siae gremium reripi posse. In hujus
modi tiiim rebus quae nullam necessitatem nee
divinum praeceptum habent, aliquid liominum
inclinationi ac consuetudini tribuendum est,
ut oifensio infirmorum evitetur.
Connexa est cum imaginum negotio causa
Sanclorum et rf Jiquiarum j et multa quae
circa imagines diximus , Jiuc quoque referri
debentj et generaliter tenendum, neque ado-
r-itionem coram imagine, neque cultum Sanc-
lorum aul reüquiarum probari , nisi qualenus
ad Deum refertur, iiullumque religionis ac-
tum esse debere qui in honorem uuius onini-
j^otentis Dei non resolvatur ac terminetur.
Jtaque cum Sancti b.onorantur, hoc ita intel-
ll;endum est quemadniodum in scriptura dici-
lur, honorifi'- äli sunt aniici tui, Deus, et
*■*) Vidctur J.i-iBNiTius scripslsse : in caetera.
157
^a^ , — wenn Me ^votcftantcn , unb u6cr|aupt, bie
Ö36lfer, tvrlc^c nid}tö t>on btefcr ^cre6tiing wiffcn,
unb eine ^Unici^ung bagcvjcn ^a6en, unb burd) einen
i§nen ant^cbornen ^ibent)il{en/ barauf befte&en, bcn;
fclben nid)t an.\«ne(>men , ubri(]enö aber in itjid)tigent
9)iinften jid) bereit unb gele^u'ig 5eigten/ unb jugleic^
bcfennnn tvnrbcn, bie ^at^olifen bürfen biefer Urfa?
d}e f;a(ber nidjt verachtet werben, — |ie in ben ©c^ooö
ber .^irc^e fonnten aufgenommen werben» !^enn i«
bergleic^en fingen, welche webet not^wenbig, noc^
fturd; ein gettlic^cö ©ebot befobleu jinb, fann man
auc^ etwaö ber Qfieigung unb ©ewofpnfpeit ber '^Xzwt
fc^en na'd)(.3cben , um bie ©c^wac^en nid)t \\\ dr3ern»
OJiit bem3wifle viber bie Silber i)l auc^ nod) jene
©treitigfeit über bie »^eiligen unb ütcliquien ücrbun?
ben; unb vieleö, "co^i wir bereite in betreff b:r Q5it?
ber gefagt fpaben, mu^ (x\\^) ^ier angewanbt werben;
unb im Ttügemeinen \\\\\^ man anerfcnnen , ^o<'^ we;
ber bie ^(nbctung \?or einem ^ilbe, nod) bie ^Bere^?
rung ber ^eiligen ober ^Reliquien fonne gebilligt wer?
ben , al6 infofern jie auf ©Ott belogen wirb, unb ^q<^
m ber Üteligion feine Jpanblung j^att ^aben bürfe, wel.'
c^e nid)t jum 3iel unb (Snbe jebeemal bie (Sjjre beö eim
jigen atlmdd^tigcn ©ottcs? ^(x^z, 5[Benn alfo "iixz S^cb
lig<rn t>ere^rt werben, fo ifl biefeö ju verftel^en, gleich^'
wie bie (5d)rift fagt: ,,beinc greunbe o ©Ott, jinb
verberrlid)et wovben'', unb ,, lobet ben »^errn in fei-'
158
laudate Dominum in Sanclis ejus. Et cum in-
vocantur Sancti auxiliumque eorum expelitur,
semper subintelligendum consistere auxilium
eorum in precibus quas pro nobis magna effi-
cacia fundunt, quemadniodum et Bellarminus
rotavit: juva me, Petre aut Paule, nihil
aliud signilicare debere, quam ora pro me,
aut juva intercedendo pro me.
Equidem Angelos custodes nobis a Deo ad-»
ditos certum est , beatos autem Angelis com-
parat Scriptura *) eosque curam humanarum
rerum gerere, doceri videtur colloquio Moisis
et Eltae cum Christo , et particularia etiam
ad Sanctorum atque Angelorum notitiam per-
venire sive in speculo divinae visionis sive ipsa
claritate , et late patente perspicacia natural!
gloriosae mentis , insinuat quod Christus ait ,
coram Angelis in coelo gaudium esse super uno
peccatore poenitenliam agente , et Sanctorum
intuitu etiam post eorum mortem Deum aliquid
indulgere (quanquam ipsis Sanctis sive veteris
sive novi Testamenti non nisi per Christum
Salvatorem et Messiam dignitas sua constet)
''') Hie addit Leienitius et vocat graeco nomine quod
expressum est in Ms. sed illud legere neu potui,
Legendum et vocat ierous.
159
nctt J^cili^cHt" Uh& wntn bie ^clli^ew anc^exufm
werben, iinb i^r Q3ci|^an& begcbrt w'ixb, fo mu^ man
immer darunter ücrjle^en, &a^ i§rc J^iUfe in ©ebctcii
befiele, Me fte nic^t o^ne gro^c 5ö3irffamfett für uu«?
»or ©Ott auöqic^en;, unb wie ^eüarmin bemerfi, fo
bebciiten bie ^IBorte: ,, »^eiliger 'Pctruö, ober ^4iu
liiö ^elfc mir" , nickte anberß, a{$ , „bitt furmic^^
ebcr §e(fe mir burc^ beine 5«tfprad)c/'
©ctviß tj^ eö, ba^ unö @c^u|eit9el ton ©Ott ge*
geben finb, tk Seligen aber vergleicht bie(3cl}rift mit
ben Engeln, imb nennt jielepoi;^; edfc^eint awd) bind)
bie Unterrebung beö 5JZofeö uub (Eliaö mit (E(pn)"i(>
werben wir belehrt, ba^ fie für bie menfcl)lic^en liwf
gelegenbcitcn (Borge tragen, unb ba^ bie ^eiligeit
«nb (Sngcl aucl; von befonbern fingen .^enntni^ er?
galten, entweber in bem ©piegel ber gottlid^en 'Kn:
fc^auung ober btird} bie ^lar^eit unb weit ftcb erf^rcf?
fenbe natürlid)e(5c^arf^l'c^tigfeit ij)rcö verflarten &di
j?eö; S^rij^uö fd)eint auf biefeß ^injUjielcn/ wenn
er fagt , ba^ bie (Sngel im »^immel jic^ erfreuen übec
einen Sünber, ber^u^c t^ue, auc^ ba^ in ^etrad)t
ber ^eiligen ©Ott md) bem 'Xobe bcrfelben eine ober
bie anbere ^o^ltbat erjeige, obfcfton ben ^eiligen fo?
wo§l beö alten alö neuen Xeflamentö nur allein burc^
(£§ri(luß ben (Srlofer unb 9J^ef|laö aller ^orjug juge?
t^eilt warb , fo wie unö bie in ber ©c^rift vorf ommcn?
bcn Q^cUtc ju erfennen QiUn ; erinnere ^^ich, o ^exv.
160
indicant preces in Scriptura positae • recor-
dare, Domine , scrvorum tuorum Aiiraiiam,
IsAAC et Jacob: quae formula non multura ab
illa abest quam passim habet Ecclesia , fac,
Domine, ut merilis et intercessione Sanctorum
tiioruin juvemurj lioc est, re>pice eorum la-
bores , quos pro nomine lue, te dante, sus-
tinuerunt , exaudi eorum preces quibus Filius
tuus unigenitus vim et pretium tribuit.
Disputant aliqui quo modo notiliam liabere
possint Sancti rerum liumanarum et D. Augus-
tinus ipse in ea rc haesisse et subdubitasse vi-
detur, sed non puto consentaneum vero, sanc-
tis3imas animas alicubi clausas fingere ubi de-
liciis quidem fruantur , sed rerum quae gerun-
tur siut expertes aut non nisi internuntiis for-
te Angelis aliquid resciscant : menlium enim
potissimas delicias facit cognilio rerum. Et
cum ipsae divinam sapientiara ac perfectionem
propius intueantur , credibile est ad Providen-
tiae arcana quae in corpore existentes , emi-
ims admirabantur , nunc propius admitti , et
gubernationem Dei justissimain creditara ilJis
antea , nunc cognitam esse : quod sine notitia
rerum singularium quae inter iiomines gerun-
tur inteliigi , opinor, non potest. Mulli eo in-
clinant ut pulent Angelos et Sanctos res omnca
161
beittcr Wiener ?(6ra6am , Jfaaf mb Seif o5 ; Mcfe gor?
xwcl ift i^oii jener, wctd)? bie ^ircl;e aüent&al6cn ge?
kaud}t, wenit} untcrfd^icöen : verlciBc, o^err, &af
uuß biircl) Me ^er&tcnfle unb giirbitte öer JP>eiIigen
gebolfen werbe; ta$ bei^t, nimm auf bie ^JZu^fclijjfeU
ten ÜvucFfid^t, bic fie für beinen i}^amen, üon bir unter?
f^u|t, auögefianben 6aben, er66rc i^reQ3itten, trclc^eit
bcin (Singeborner (5o6n .^raft unb ^IBertb verteilt»
(Einige f^reiten über bie 2Ut, me bie .^eiligen eine
.^cnntni^ \?on menfd}lid)enX)tn3en ^ahm fonnen, unb
5er beilige 'Jluguflin felb]1 \d)c'mt in biefer Sac^e un?
gcroi^ unb zweifelhaft gewefen ju fei^n; allein ic^ glau?
be nid)t , ba<5 es ber 5Ö3a6r6eit entfpred}e, wenn mait
jid) bie f;)eilt^,f^en (Beden an einem Ort eingefc^tofieit
üorflellt, wo fie jwar t?on $Gonne üb:rfl:r6mt werben,
aber feine .^enntnifj anbrer(Ereignij|"e^aben, ober nur
burc^ bie (Sngel alö Unterbot6fd)after etwas erfahren ;
benn bie ^enntni^ ber^inge ifl für©eiflcr bieO,uefle
ber größten ^IBonneempfinbungen* Unb ba fie felb<l
nun bie gottticb^e ^IBeiöf^eit unb*33ollfommen6eit naber
fd)auen; fo ift eß glaublid) ba^, inbem jle im .Körper
au6 ber gerne bie gebeimen Dtat^fcblütJe ber ^orjtcbt
bewunberten, fie nun nd^er ju benfelben jugelaffen
werben, unb ba^ |Te bie gered)tefte 2Cnorbnung ©ot;
teö, bie )ie üorfpin geglaubt, nun fennen werben; wel?
d)e6 nad) meiner Olleinung obne bie Äenntni^ ber bc
fonbern ^egebcnbeiten , bie unter ben ^cn\d)m flc^
11
162
intueri in speciilo divinae \ii.ioni.s. Verum si
rem recte expendas , etiam num solus Deus
immediatum est mentls objertum extra menlem
positum , et solo Deo raediante ideae nostrae
nobis repraesentant quae in erbe geruntur :
nee enim intelligl potest alioqui quomodo cor-
pus animam afliciat , aut diversae substantiae
crratae per se coramunicent 5 imo sciendum
est mentem nostram semper esse speculum Dei
et iiniversi , nisi quod obnubilata nunc jnlui-
tio et confusa cognitio est. Nube igitur
reniota et Deo se magis iranifestante , Deum
quidem facie ad faciem videbimus , res au-
ttm caeleras mediante ipso ( quemadmodum
nunc quoque), sed multo quam nunc clarius,
distinctius , dilTusius atque haec partim ex ipsa
ralura gloriosae mentis, partim peculiari gra-
tia Dei.
Nemo autem mirarl debet Angelum fortasse
aliquem aut beatam animam simul Asiae et
Europae res intueri , et cum magnam molenx
complectatur , penelrare tarnen et in miriTilaa
partes. Cogitemus ducem exercitus in eminen-
te loco positum lustrare copias aciemve dis-
ponere , quam multa ille eodem tempore in-
163
^Utfaijeit, nicl)t !anti erfaßt wcrbcrt. ^iefe rtct(]en ftr^
5a6in, ba^ fie glauben bie (Engel unb bic ^eilige«
fe^en <xUe X)ingc im ©picgel J>er g6tt{;d)eu '^(nfc^auung*
!Kttcin wenn man bie Sac^e genau erforfd^et, fo ifl
©Ott wirflic^ baö unmittelbare au^ci-fpalb beö ©eirtc$
cjriftirenbe Ob;cft, unb aUein bnrd) ©ott fiellen m\S
imfcre ^been ba^ , tvaö in ber ^elt gefc^iefpf, vor;
benit auf feine anbere lUt fann man \id) begrei|!id>
machen, wie ber Körper auf bic ©eefe tvirfc, obcü
bie üerf(f)iebenen erfc^ajfene ^efen unter ftc^ in Öei
mcinfc^aft flehen ; ja fogar mu§ man eingefleben, ba^
unfec ©eifl aüscit ber (Spiegel ©otteö unb beö ^c(tr
aüö ifl, nur ba^ ijtunfer Sd^auen verbunfelt, unb
unfcre ^^enntniti verwirrt ifl* 3>f^ """ öie ^olfe jer^
flreut, unb offenbart fic^ 0ott mebr, bann werbeit
wir ©Ott von 7(ngefic^t 5U ^ngefic^t fe§cn, unb btc
übrigen X'inge burc^ i^n (wie auc^ }^^0 i «f-
(ein viel ftarer a(6 jc^t, viel beutlic^er unb umfaf?
fenber, unb bieö tl^eilö am ber SRatur eines verflar;
ten@cifle6 felbfl, t^eilö auö befonbrer ©nabe ©otted^
Sfiiemanb aber barf jic^ wunbern, ba^ mlicidjt
trgenb ein (Sngcl/ ober eine ^immlifc^e (Beete jugleic^
bie Gegebenheiten von 'Kfien unb (Suropa ühexfdjaue^
unb ba jte biefen großen DJaum umfaffet, boc^ auc^
in bie geringl^en XWdi einbringe, teufen wir m\$
einen .^cerfubrer ber von einem erhabenen Ort ans
♦^ccrfc^au §alte, ober bie Gruppen iu©d)(ad;torbnun^
11 *
tuelur! cjuod si cogitetur in tantum auctam
esse menlis gloriosae perspicaciam , in quan-
tum orbis noster campo spalio^ior eat , jani
cessabit adrriiralio. Si tolescopiis atque mi-
croscopiis plus quam millies extendiLur visus,
an dubitabimus multo plus Deum beatis tri-
buere quam Galileum aut Drebelium nobis ?
at , inquies , eadem instrumenta non patiuntur
ut multa simul dislincte videanlur, et quanfum
augetur camjius tubi , tanlum niinuitur eflica-
cia. Ita est, fateor: quia scilicet oculis prae-
statur auxiliiim qui dimensionibus alligantur •
nientis autem vim infendit Dcus quae nullos
habet fines determinatus atque immobiles. Vi-
demus tribunum aliquem vel saltem centurio-
iiem milites suos productos atque dispositos ifa
sub conspectu habere posse, ut nullos eorum
anotus ipsum fugiat 5 et qui latrunculis ludit,
quam multis uno obtutu animum adhibet ?
quin igitur mens pluribus sinml distincte consi-
derandis sufüciat '^), nihil prohibet: qnin mul-
tis millenis modis augeatur .numerus objecto-
rum , salva dislincta cognitione : et varietatum
*) Hicscripiisse videturLEiBxiTios: quia iglfur mens,.,
suffi dt.
Editio Paris.
165
fleffe; twte toic(e6 uOcrfc^ciut bct^ciU jui* nam(id)eit
3eit! ^cnfen tvir uns nun bic (5cf)arfjTc^tigfcit einec
t>erf(dutcn @ee(c fci) um fo üiel vermehrt, alss unfere
(Srbeeiu ©cl)lac^tfelb an Üiauin ubmrift, fo wirb fo.
gleich atte ^erwunbcinm^ auffpcren» ^Scnn bind)
Spiegelfcunrof^re unb 'i^Jcrijvo^crun.fjögtafev bcr Q3lii
taufcnbfad) wcitcv bringt, werben wiriDobl jweifelii,
öa^ 0ott bcn (Beligcn »ielmcfpr ert^cile alö ©a(ir.üu5
«nb ^rebcliuö un6 jugcflc^en? allein, wirb man fa^en,
biefe 5Ö5erfjeUjje jtnb uic^t geciijnet, baf man üieleö
jugteic^ beuttic^ fef^en fann, unb jeme^r man ben JKaum
fceö e5^»^nro&rß\)er(}r6^crt, bej^o me^r wirb beffen ^^SSirf^
famfcit (]cfc^wdd)t. ^aö ifl wafpr, id) ge(lei;e eö ein;
weil unfern ?Cuvjcn baburd) eine ^ülfe geleiftet wirb,
fciefelben aber auf ein gewiffeö 5ÖZaafj\):r^dItni^ 6e>
frf)rdnft (inb ; ©Ott aber Qibt unferm ©eifl eine fold)e
Äraft, weld)e feine beflimmte unb unbcwegHd)e©rdn?
Jen ^at* CÖJir fe{>en ba^ ein Äriecjöoberflcr ober we^
nigftenö ein «Hauptmann feine Sotbaten, wenn fie auö^
gebogen unb in Drbnung gef^eUt finb, fo im 2fuge ^a-
ben fann , ba^ i^m feine Bewegung berfel6en cntkje^
^e; unb wieviel mu^ im ©c^ac^fpiel ber Ü)ei|l mit
einem ^lid erfaffen? nic^tß (Mubert alfo, ba^ betr
©eijt auf einmal mehrere ^inge beutlid) t)etrad;te;
noc^ bci^ bie ^nja^l bcr 0egenftdnbe auf mU
taufenb 7(rten vermehrt werbe , o§ne ba^ bie
beutUc^e Äenntnip babei auf^e^oben wurb?; biwn
a66
Eotatu dignnrum quae in toto g<>nere liumano
conÜMiJunt, ad varialiones illas cjuae latrun-
culis rtcte ludenti simul expendendae sunt ,
multo niinor fortasse proporlio est quam rnen-
tis gloriosae ad nostram : cum videamus eliam
in tcrris quanlum in magna divex'sitate rerum
simul inJiunda inter rudern et exerrilalum in-
ter«!it et j)ro niiiaculo ölt , quod lamen verum
experimur , esse qui maximos calculos sola
mcnte ita conficiunt , ut de scripto recitare vi-
clefintur , et innumeras phantasiae imagines ita
in conspertii habenl ut momento illam seligere
poasint , quae postulelur.
Sed a ratJonibns ad exempla et aurtorita-P
iem veniamus. Cerlum est secundo chrislianae
Erclesiae saerulo jam natalitia martyrum cele-
brata et apud monumenta eorum sacros con-
ventus fuisse instituto.s , et crt ditum est ora-
tiunes Sanctomm juvare. Nam teilii saeculi
scriptor Origenes *), quis dubitat quin Sanc
ti et oralionibus nos juvent et gestorum suo*
*) In nuro. c, 3i.
167
tttttet bm mevfnn'ivM(jcn (SreignijTcrt / tvclc^e itt ijcm
ganjen ^icnfc^cn3cfd)Icc^te fiel) jutra(jcu , uub untc:
ben ^craubcrungett, auf tt)cld)c ein gcfd^icf tcr (Bd^acf;,-
fpielcr giiglcid) mcrfcn mu^ , tjt ticlleid^t ein mi fleü
nereß ^crbdUnif, al6 cineö ijcrflarten(5):ij^cö ju bciu
unfvigcu ; wir fc§cn fogar fc^on auf bicfeu (Jr&e, wctc^
ein Simmclwcitcr Untei-fd}iei> unter einem (geübten
uub einem Ungeübten i\i, wenn vsiele öerfc^iebenc 0c;
genftdnbe auf einmal follen ü&erfd)aut wetbcn, unö
tci^ e6 al6 ein ^un&er angefe^en tver&e, was boc^
feie ^rfaf)vung alö wa^r bej^dtigt; ndmtid} 5a^ es
?Oienfd)en gebe, welche bie größten Dvec^nungen alleiiT
im ©eijtc mad)en, fo ba^ eö fd^eint, jic lefen biefcl;
I)cn gefd)rieben f;erab , unb in i^rer SinbübuncjS;
fraft unjdiplige Silber fo gegenwärtig bejt|en, ba|j
fle im !J(ugcnblicf jeneö, welches man begehrt / aus;
wallen fonnen»
0e^en wir nun von bcn (Brunben ju ^eifpieten,
unb jum 7(nfe(Kn über» ©cwi^ ift c6 , ba§ im ^^tv^'v
ten ^^^[^rbunberte ber d^riftUc^en ^irc^e fd)on bie %Qi
beögebdd)tniffe ber ?Ovdrti}rer gefeiert, unb hei i§rcjt
©rdbcrn f;eiligc S^f^i^'^'^^^^^^f^*^ gebatteu würben,
«nb man ^at geglaubt burd) bie Ritten ber ^eiligen
^ülfe 'jU erlangen: S)enn D r i g c n eö ein (Bd)Xi]'\idi
Jer aus bem britten 3a6r§uubert fagt *): wer zweifelt
*) In num. c. 3it
168
rum confirnient atque hortcntur exemplis? Lo-
quitur igitur tanquam de re explorata el suis
temporibus recepta. Ipse aiiiem Ohigenes
privatim videtur eo indicas^e ut crederet 13ea-
tos non lantum intertession»" , quae recepta
Ecclesiae sententia est, sed et factis juvare
ad instar Angelorum in epistola ad Romanos:
dubilans tamen loquitur, et si ita sil, hoc
inier secreta , nee charlulae commii(«^nda,
mj^steria referendum, quam rauiionem forte
adbibendam putavit vitaiidae su])erstilionis
causa. Sancfus Cyprianl'S *) vivenlibus se
commendabat ut sui post morlf m niemores
essent. ' *) Ouod si, ut quidam volunt, ut cul-
tus imaginum, ita et invocationis Sandorum
cxempla, illis temporibus reperiri ncqueant,
dicendum est aijte prolligatam a Constantino
idololatriam ciiriosius vilasse E rlesiam quae
ad superstiliones ethnirorum confirmandas trahi
aliquo modopossent, etiani per.se innoxia: sal-
tem ex sancto Basilio Magno et samlo Grego-
Bio Nazianzeno ''"") apparet jam quarto saeculo
*) Saeculo TIT.
**) Libr. I, episf. i.
***3 Ambo saeculo IV vixernnf.
Editio Mogunlina,
169
wo^I, &ag b'ic ^ci(li3cn butc^ i6tc (9c6cte unö Reifen,
unb imö burd) bie ^e'i)Yick if;rer X§atcn ftacfcu imb
eumuntcrn» (Sr rebct a(fo wie von einer anßgcmac^;
tcn, unb ju feiner 3^it angenommenen ©ai)e. Dri;
gencß felbfl aber fd)eint für fid) geglaubt ju f;a6en, bie
Seligen lei|len unö nic^t nur burd) i§re ^w^^^itte, weh
d)eö i>ic t)on ber ^i\:d)c angenommene ?0^einung ifr,
fonbern aud) burc^ i§re *^^aten ^ü(fe, fo wie bie
(^nget, wie er^cUet an$ bem ^rief an bie OUmer;
boc^ rebet er ^icüon nur zweifelhaft, unb wenn eö
«ud) wirflic^ fo ifl, fo gebort biefeö unter bie verbor?
genen ©efpeimniffe , bk bcm Rapier nic^t burfen a\u
vertraut werben: biefe '53ovforge glaubte er \)iellcid)t,
muffe man beöwegen gebrauchen, um allen 7(berglau?
ben JU vcrfpiiten. ^cr fpeilige (£t)prian empfahl jtc^
beniebenbigcn, ba^ |ie feiner nac^ bemXob eingebenf
fei)n follten (1 ^ud), 1 ^rief)» 5ßenn man, wie
einige wollen, feine ^Scifpiele fcwo^I von ^ere^rung
^er Silber, al6 mdj von ber Anrufung ber »^eiligen
ju biefer 3?it finben fann, fo fann man antworten,
ba^, bevor von Äonflantin bie ^(bgotterei barnieber;
gej^urjt warb , bie ^irc^e mit ber größten Sorgfalt ah
leö vermicb, wa^ nur einigermaßen jur 5^e(latigung
fccß ^eibnifd}en Tiberglaubenö ^dtte verleiten fonncn,
wenn aud) bk ©ac^e an ftc^ unfc^utbig war» ^JBc:
itigflenö ergibt jtc^ auö bem ^eiligen ^afiliuö bem
©rojen unb bem ^eiligen Gregor von 9?a,jianj, ba^
170
receplum fuis^e ul nominatim vorarentur mar-
tyres cl opitulari crederentur : et sanctus GiiE-
GORius Nyssenus *) ait martyri supplicari
ut quasi legatione pro nobis fungatur apud
Deum ; et sanctus Ambrosils, **) cum no-
tasset Petiium et Andream rogasse Dominum
ipro socru Simonis fjuae febri laborabat, ***)
ait niagnis peccalis obnoxium ad mediciim alios
precatores rede adhibere obsecrando.sque esse
Angelos et martyres. Quod si ergo idololatria
est, vel certe cultus damnabilis Angelos et
Sanctos compellare ut pro nobis apud Deum
intercedant , non video quomodo Basii-ius et
Nazianzcnus et Amerosius et alii qui hacte-
cus pro Sanctis sunt habiti , ab idololatria aut
certe turpissima abominatione excusari possint.
Nequä eniin naevi erunt patrum , uti vulgo
tlicunUir, sed magna manifestaque crimina.
Verendum autem est ne qui ila sentiunt , viam
aperiant ad omnem rem cliristianam ronvel-
lendam ; nam si jam ab iilis teuiporibus hor-
'■'') Saeculo IV, sub fjne.
**) In libro de viduis. — Sanctus AMEaosiua sancll
Gregorii Nyssenl conlemporaceus.
*'**) xMatlh. VIII.
£ditio Mo^untina.
171
<?ö fci}on im VMcrtcn S«6r6unbert uMtcf) war ^ie 93Nr;
tt)tn namentlich an^nrnfcn, unb &a^ man glaubte ji?
gava^ren uu5 ^^nlfc; unb bei- |)ciligc 0rc(]or i>ott
9it)j7afa;]t, bai? man ju ben ?9^iU'ti}rci-n fTcf;e, bamit
fie bei @ott f^urfpradje für un6 einlegen, unb ber ^cb
figc 2(mbrofiuö/ in bem Q3ud) von ben ^ittwcn,
ba er bcmerft t^attc, ba^ ^etruö unb 2(nbrea5
bcn ^crrn für bie Sc^n?iegermutter ©imonö, web
rf)e an einem Jicber franf lag, gebeten Ratten, fagt,
ta^ bcrjenigc, n^clc^er gro^e Sünbeu auf jlc^ Jabe,
fe§r gut 7(nbere als '$iixi^tcd)Q\: bei 5em ^rjt ge-
brauche, unb ba^ man bic CSngel unb ?Ötvarti}rcr an.-
flehen foKe. SBenn eö alfo ^Cbgotterei ober wenig?
flcnö bocl) eine vcrbammlic^e ^cre{)rung ift, bie Sn;
gel unb J^ciligen anjurufcn, bamit fte im ©Ott unfere
gürfprec^cr fetjen , fo feje ic^nic^t, tvie ^^afiliuö
«nb ©regor yon O^ajianj unb ^(mbrofiuß unb
anbere , welche bißber al3 Jjeiligc angefeben worben
finb, t»on ber ?(bg6tterei, ober bcc^ gewi^ üon b:m
fd)dnblid)flen'Hberg(auben fonnen entfcfyulbigt werben.
X)cnn bicfeö jtnb alöbann nic()t me§r blofe ?5lecfen an
ben Katern, wie man ju fagen pflegt, fonbcrn eö jtnb
gro^c unb offenbare ^erbred^en. !JllIcin man ^<\t ju
bcfürd}ten , ba^ jene , wcld)e fo benfen , beit
?[ßeg jnm Umflurj beögansenSprif^entbumö bahnen;
benn wenn fd)on ju jener ^ch fo erfd)rccF(id)e ^ntt)iu
wer in ber ^ivcl^c über^anb genommen l^aben , fo er?
172
rendi crrores in Errlesia praevaluerunt , aria-
norum et samosateniorum causa mirifice juva-
tur , qui originem erroris ab illis ipsis tempo-
ri])us computant alque obscure defendunt Tri-
Difatis niyölerium et idololatriam simul inva-
luisse. Itaque periit piimorum conciliorum
auctorilas , et cum jVitendum sit sacro-sanc-
taia Tiinilatem non usque adeo clare ex Scrip-
tura Sarra demonstrari , ut remota Ecclesiae
auctoritate satisüeri dubitationibus possit ; ju-
dicandum cuique reiinquo quo res sit evasura :
quin imo procedet ulterius suspicio audacium
ingeniorum : mirabimtur enim Cliristum pro-
missis tarn largum erga suam Ecclesiam , tan-
tum hosti generis liumani indulsisse ut , una
idololatria prolligata , succederet alia et ex se-
decim saeculis vix unum aut duo sint in qui-
bus Vera fides utcumque inter christianos sit
conservata , cum judaicam et mahumeticam
religionem videamu-; tot saeculis satis puram
secundum fundatorum instituta perstitisse. Quo
igitur loco manebit consilium GamaLiIELIS '')
qui de christiana rellgione et Providentiae vo»
*) Aetor V.
173
Jdit &ie (Bc^(i)C &cr Getaner un^ 6er ^(nSangetr bc$
9)aulu6 \?on ©amofat einen außerorbentltc^en ^od
fd)u6, welche ben Urfprung beö ^irrt^wi"^ gcrabe je;
ner Seit jufdjreiben, unö in bimfeln Tiuöbrücfen bes
Raupten , baö 0e§eiinni§ bev X)reieinij3feit unb
bie ^(bgotterei §aben ju gleid^eu 3eit2(ufnafMne gefun^
bcn, llu] biefe livt gebt ba^ 7(nfe6en bec erjten ^on:
jilien ju (*;runbe, nnb ba mart einhefteten muf , bie
aller6eili,q|le^reieini(]feit fonne md)t fo ganj flar auö
ber ^» @c^vift bewiefen werben , fo ba^ man o^ne ba$
firc^lid}e 2(nfe§en allen 3i^eifeln genug ju t^un »er;
mochte; fo überlaffe ic^ c6 einem jeben felbf^ 5« ur^
t^eilen, tvo^in enb(id) bie (Badje tarne nnb wie vocit
\)erwegene ©ei|ter in if;ren S^^^if^^^ ge^en würben:
fie werben jid) verwunbern, ba^ (S|)rifluö ber in fei;
nen ^erfpred^en gegen b»e i^irc^e fo freigebig war,
fcem^einbe bcö menfd)(ic^en©efd}lec^tö fo ^)iel@ewa(t
eingeräumt ^abe, ba^ nac^bem eine 2(bg6tterei ju
$Boben gcfd}(agen worben, eine anbere i^r «^aupt
ergebe, unb ba^ unter fec^6jef;n 3i<^&f§wnberten faum
eines ober jwei gewefen fepen, wo ber wa^re ©laube
unter ben (£§riflen erhalten worben ijl, ba wir fe§en,
ba^ bie \nbi)(i)c unb ma§ometanifd)e JKcligion fo tjiele
^a^rf;unbette ifinhind) jicmlid) rein nad) bcn U^xcn
i^rer (Btifter jTc^ erhalten ^ahe. ^ie wirb eö alfo mit
bem diatl} ©amalieU ausfegen, ber ben Q3orfd)lag
t^at, man foUe aus bem (Erfolg über bie d)riillid>c
174
liintate ex eventu juiUcaorlum dirtilabat ,
eilt quid de ipso chrislianiMmo judicabitur ,
si lapidem hunc lydium parum ajeo susti-
neret.
Non ideo tarnen nego passim abusus irrep-
sisse eosqiie salis graves quj subinde in super-
stitionem periculosam degenerarint. Itaque
sanctLis EpiPUANius *) (qui, et imnginem in velo
depictam ex templo sustulerat ne abiisui es-
set) acriter in Collyridianos aliosque invectus
est qui Dei genitricem et Sanctos reiiquos ul-
tra modum honorabant **) ; et nostris tempori-
bus extant graves querelae episcoporum non
Galliae tantum et Belgii, sed et Hispaniae at-
que Italiae aliorumque insignium virorum: et
concilium ipsum tridentinum prudenter consti-
tuit, ut abusibus obex poneretur* neque dicis
causa, ut aliqui cavillantur , sed serio nee
sine fructu: nam et in congregationibus car-
dinalium multa üalutariter sunt decreta coer-
cendae levitati et superstitioni quorumdam ho-
minum, et extant complures bullae praecla-
*) Saeculo V.
**) Haeresi 79.
175
Üvcligion m\b bcn "JßJiKcn bcr ^l>otfe6um3 urt6ei(en/
ober tvaö wirb man üon bcm (Efprijlentfpum fclbft bcn;
fen müiTcn, wenn eö Mcfcn ^vobfccin nid}t fo ganj
auö^altct.
^od} (diiijne ic^ ntcl;t bcöwcgen, ba^ aud) §te unb
M 5)ii^'6udud)c, unb j\);av nietet geringe, b'ic juit>ei;
Ica in gefd6rlid}en'J(bcrgIaubcn ausarteten, eingcfc^ti?
ü)cn ftnb» ?(uß eben bicfer Urfad)e ^Ckt jic^ ber §eilis
9e(£pip§aniu6 (berein auf Xud) gemaltem ^Bilbau3
bem "iempel fpat entfernen tajjcn, iiamit eö nid}t ju
^Oti^branc^ Q(n(a^ gebe) f;eftig gegen bie (SoUt)ribia^
ner unb anbere mebr erfldrt, n)eld)e ber ?0iUttcr(55ot?
teö unb ben übrigen .O^^^i^ci^ ^i»^<^ unbcfd)rdnfte (^^u
eranefcn; aud) ju unfern 3<^itcn f^aben nidjt nur bie
^ifd>efe von granfrcid) unb ben Olicberlanben, fon^
bern aud) jene üon (Spanien unb Stalten , unb an^
bcrc auf^gcjeidjnete 9Jidnner gro^e klagen bagegcn cr^
^obcn; unb felbjl ber ^irc^cnratb v)on *^rient Jat
njeistic^ bcfd)loJTen, ba^ man ben ?Oli^brdud)cn eine«
^amm entgegenfef^en foßte; unb man fann nic^t, wie
einige boßbaft v^orgcbcn, fagen, ba^ biefcö b(o3 jum
©d^eitt gefc^c^en fc;i, fonbern auö üoUem (Srnft mxb
aud) mit Qf^u^en ; benn in ben ^erfammlungen bec
(Earbinale ftnb viele Jciffame !t5efrete abgefaßt wovc
ben, um bcni 4eid)tjtnn unb^(berg{aubcn getiMfierieute
(Sinf^alt ^u t^un , unb n?ir (>abcn aud) mehrere üor-'
frefflid')c ^nUen von ^dbj^cn , tvie jene von Urban
I7ö
rae summürum ponlilicuuj, ut Uueani Vlil
et Innocentii XI, qiiorum ille eruditiouis ,
hie pietatis eximia laude celebranlur , quibus
mulli abusus reipsa i>unt sublati aut saitem
repressi.
Neque dubito paulatim pontificum et ma-
gnorum prin< ipum et piorum ac doctorum Ec-
clesiae piatlatorum studio eradicari posse
maximam partem zizaniae *) ex agro Dei: nam
qui uno i.tu omnem tollere volet , cavere de-
bet ne Ecclesiam perturbet et tritico noceat ;
sequendumqne est in tolerabilioribus con^ilium
san.ti Au GL ST INI qui ad Jajsuarium queritur
et fatetur multa se propter nonnullarum vel
sanctarum vel turbulentarum personarum scan-
dala devitsnda, liberius reprehendere non au-
dere, et contra Fauslum nianicliaeum scriberis,
aliud est, inquit , quod docemus, aliud quod
sustinemus, aliud quod praecipere jubemur,
aliud quod emendare praecipiniur, et donec
emendeinus, tolerare compellimur. Haec vir
ron minoris prudentiae quam sanctitatis. Sed
haec ita intelligenda sunt ut ad bonum Ec-
clesiae et pacem respiciatur, non ut vel lurpi
indulgentia hominibus adulemur, vel contra
*) Videtur scripsisse Leiüxitius huju& zizaniae.
177
VIII unb ^^«o'jCtij XT, unter ftcncn ber ccfte bnrc^
feine ^clc^rfamfeit, ber au&ere burd) feine ^rommic]^
feit in üorjui]lid)em 9iu6m jle^en, biivd) welche in bec
*tf;at viele iSKi^brauc^e (jef;o6en obevr tveni^^lenö m\s
tevbrücft worben jTnb,
'^d} jweifle nic^t, ba^ nad) unb nac^ burd) ben
(Eifer öer ^d()(^e, ber ^^ürflen unb ber frommen unb
gelebrten ^irc^en^'^Prdlaten ber größte "ibeil be& Um
frautö aus bcm ^(cfer bcö ^errn fonne ausgerottet
werben: bcnn wer mit einem (Btreid) atteö ücrtilj^eit
KDottte, würbe Öefa^r laufen, bie ^ird)c in ^^ctwir/
rung ju bringen unb bem ^löaijen ju fc^aben; in beii
9)unften, bie etwaö ertrd9lid)er ji'nb , mu§ man beni
9vat^ beß fpeiligen ^(u^uflin folgen, ber feuf^enJ)
bem 3^«ii«^riuß gc(tel;t, er voact^e e6 nid)t mand)eß^
um bie ^ergernijfe entwebcr frommer ober aufbrau^
fenber ^erfonen ju üerf;inbern, freier ju tabeln, unO
in feiner (Sd)rift gegen ^au fiuö ben ?lJ^anid)der fagt
er : » So ift ein Unterfd)teb ju machen unter bem vi>a$
wir lehren, unb unter bem waö wir bloö bulben,
unter bem w^\^ wir t»orfd)rci6en muffen, unb unter
bem wck^ wir i>erbctf:rn muffen , unb biö eö üerbeffert
ijl , genotlpigt finb ju ertragen. « X>iefeö ifl i>ie ©pra^
d)e cineß iÖianneö ber nid)t weniger .^lugbeit alö Jpei.'
ligfeit befaf?. libcv bieö ift fo ju verfielen , ba^ bec
gricbe unb bas ^^e)te ber Äird)e un6 leiten muffe,
nid)t bafj wir auö fd}dblid}er D]ad)ftd)t ben 5)icn[dieu
12
178
ira et contradloendl studio atque reprehenslo-
nis impationtia abrcpti , in vetitum nitamur,
et quae tranquilla mente rcjiceremus ipsi, ideo
iantum probenins ut adversariis aegre facia-
mus, aut ab iis magis abliorrere videamur.
Vicissiin protestontes cogitare debent nimium
alterrando, vcritalem aniitti et odiis mutuis
in excessus iri *) et Ecclesiae dicam non esse
scribendum ideo tanlum quod quae serio et
graviter improbat, slatim oninia tollere non
polest. Nee vero irrilae sunt protestationes
queraadmodum adversarii accusant: reperient
cnim in catholicorum virorum scriptis eas cau-
tiones, quae si observentur , nulla niagno-
pere queritandi causa supererit, ut cum car-
dinalis Bcllarminus scripsit, quoties auxilium
ßanrlorum petitur subintelligendum esse, quod
diligenter inculcandum. et plerumque praeser-
tim in soleranioribus precibus expresse adden-
dum est, et episcopus Meldensis cujus aurea
exstat fidei expositio, egregie monuit omnem
cultum religiosnm ultimo in Deum debere ter-
minari. Similes extant aliorum admoiiiliones
qua© brevitatis causa non recito: aliquas tan-
*) Vidctiir LsiFNiTius scripsisse rui, recfe iri.
Editio Paris.
179
fd}meicl)ctn , cv)er awd) im @fgent§el{ auß leibenfjjafc
ober 2i3ibcrfprcd}unq6fud)t, ober Smpfinbnd^feit gc;
gen jcbeii %abe[ , tvir nur jum ^Serbotcnc« un6 ncix
gen, unb ixxQ tvaö wir bei rufpigem (Sinne fclbilücr;
werfen würben, nur beßwegen billitjen, um bie Ö.'gs
ncr ju frdnfen, ober um un6 bae Tlnfe^en ju geben,
aH fci):n wir noc^ weiter üon ibnen entfernt, !^ie
^rcteftanten foüen i^rer (Beitö benfen, bap burdj ju
»icle S^^^fc'^^^^f" ^''^ ^afpr^eit \3erl0rcn ge^e, xinb
hmd) wec^felfeitigen S^a^ alleß "^^aa^ überfa^ritteit
werbe, unb ba^ man ber i^irc^e nid)t beöwegen bett
^rcjef machen biirfe, weil fie nic^t fo3(eic^ atteß,
waö \ic nad)brücf(ic^ unb ernfiltd) mißbilligt, ^ebeti
fann. ^ie ©cgenyovficüungcn jinb auc^ nid)t oßnc
QBirfung, wie bie ©egner vorwerfen; benn jle wcrs
ben in ben (Schriften üon ^at^olifen jene .^lug^eitö^
regeln finben, beren Beobachtung jcbc Urfai)e ju er;
^eblic^en klagen befeitigen würbe, ^er Äarbinal Q3ct?
larmin fd)rcibt, fo oft man bie ^ülfe ber *^eiligen anr
fie^i?, fei) immer barunter ju »erflehen u, f, w, unb fotfc
fleipig eingefd)drft, vorjüglic^ aber in ben feierlid}:«
(gebeten auöbrücflid^ beigefügt werben, unb ber ^is
fd)of oonüOieaur, beffen golbeneX^arj^cIIung bcßölaiu
benö befannt ift, ermahnt mit meler ^eißbeit, baji
jcbe religiofe ^ere&rung auf Gott al6 ba6 k%tc 3ie(
unbCSnbe )ld> belieben müjTe, ^c^nlid)e OJiapnunvjctt
^o.h;\\ wie nod) »on anbcrn, bie id^i^ürse falber nid;t
12 *
180
lum allingam quae majorls moTneriti sunt,
qualis et ista, ut cum sanctos prccamur, ni-
hil misericordiae divinae detrahamus. Non
tantum enim justitiam sed et misericordiam
Domini cantabo, inquit Psaltes, et in ae^er-
runi durare bonitatem ejus alque misericor-
diam, viginti Septem vicibus in uno psalmo
repetit *) idem: et severe admodum interdic-
tum est ne fiduciam (supremam scilicet) in ho-
minibus collocemus: et cum misericordia sit
inter altributa Dei quibus maxime animi ho-
minum conciliantur, non \idetur recte amar©
Deum qui misericordiam ei negat, neque ideo
sunt *") voces dicentium Deum, justitia sibi
servaia, Beatae Virgini misericordiam cessisse,
et hoc Estherem praesignasse cui dimidium
regni Assuerus pollicetur; ipsius enim Domini
knisericordia fit quod Sanctorum preces pro-
desse possunt. Haec igitur probe inculcanda
sunt aniraisj periculum enim esse potest ne
prava persuasione simplices recedant ab amore
Dei, veraque poenitentia et contritione.
*) Rcpetiitt
**) terendae sunt. Scripserat Leibnitids neque aäeo
nisl lenicna interprelatione addita ferendae sunt.
Delevit quinque voces positas post vocem adeo f
181
«nfuSfe; nur «od) einige will ic^ ^crufprcn, bic üou
gi-o^crm ©civid)tc jtnb , ivic jene , ba§ tvenn wir bie
^^eiligcn anjTe^eu, wir &er g6ttlirf)en ^armfjcrjigfcit
leinen ^(btrag t§inn ^enn nid)t nur bie (^crec^tigj
feit, fonbcrn axid) bie Q3arm§ev5igfeit beö ^eirn wcvs
hc id) bcjtugen / fagt ber ^pfalmift , immcrbar bleibe
feine ©üte unb ^«rmf^crjigfeit; fteben unb jwanjig;
mal wicbcrbolt er baö namlicf)c in einem ^falm ; ixnb
eö t(t fc^r jlreng »erboten , ba^ wir «nfer Vertraue«
(unfer i)6d}\ic$ ndmlid)) nid^t auf iS^enfd)en fe^en;
iinb b<x t'iQ ^arm^erjigfeit unter jene Sigenfdjafte«
<55otte6 ge^^ort, woburc^ bie ^erjen ber ?0^enfd)en am
mcificn für 0ott gewonnen werben, fo fd)eint berjeni--
(je ©Ott nid}t rcd^t ju lieben, brr i^m bie ^Barmberjig^
feit abfpric^t, unb beöbalb ifl eö nic^t ju ertragen,
tüenn einige be6aupten©ott |)abe fld) bie©erec^tigfcit
tjorbe^alten , ber allerfeiigflen ^^ungfrau aber bk
^arm^er jigfeit abgetreten , unb (£|l[>er fei) ^ierüon ba$
^orbilb gewefen, welcher ^IJlueruiJ bie ^ä[\tc bc$
üteid)ö \)crfprad) ; bcnn burd) bk ^^arm^erjigfeit bcd
^errn werben un6 bie Ritten ber »^eiligen nu(>cn»
2)iefc6 nui^ man alfo bem ©cifle red)t einfüSdr'en;
benn fonfi i)1 ju befürd}ten, baj? (Sinfdltige burc^ eine
falfc^e Uebcrrebung v>on ber liebe ©otteß, ber wabren
'!Bn^e unb 3crfnirf4;ung be6 .^erjenö abweichen,
sed erravit delendo vocem ferendae, Jam enim
seasus eorum quae rcliquit iutelligi non potest.
1S3
Prceferf-a licet Snnrtorum intercesslonem
arlbib'^amiis tanquam appenrlii-em aliqnam exi-
rtinm iioti.rae devotionis , simiil tamen rerta
ad l^eiisn ire dt bcnius. Oinnes rnini Saudi ,
C|iiaijtji uiiHjue sint, ron>.ervi nostri sunt: unus-
que \^rns mediator Dei et hominum est Chris-
tus in tajitum ad Palrem elevatus , in quan-
tum San* ti ad nos depressi sunt: hi enim tan-
qirmi n j)artr' nostra tiive nobi.scum consi.stunt
t'nqudin ( omprecantes *) rnm officio
Chiisti mediatorio intercessiones eorum nullo
modo in comparation' m venire possunt, non
magis quam viventium Sanctorum preces nos-
tiis additae, quas etsi multis modis transren-
dant eu'^ quae a Bealis funduntur, si tamen
ad Chri-^li nu'diationem conferantnr, nulla pro-
porlio ffity non migi.s quam soli propior fao-
tus ccnselur , qui saltu a terra se.se elevare
cont'^ndit. D'-us autem expre>>se et minis pro-
missisqup addifis jubi^t sp invocari. Ipse ap-
jx'llitur sp(s nostra, filuria, via, osliiim,
robur, adjiitor, praeter quem nulla est salus,
r-uilus ai.xüir.tur alius , qui scilicet ullo modo
*) Vox quae hie omissa est Viüffur esse adeoqve au4
conjunctiü hujusaiodi quae lerrninetur syllaba que,
Editio Paris.
183
ltc6n(3cnö, otfc^on tt)ic bic j^uvölttc bcr .^ciiigett
gleicf)fam alö einen ^cifaf^ ju unfvcr ^(ubac^t gcbraiu
c^en, fo mujjcu wirunö bennoc^ unmittelbar an0ott
wcnbcn» X)c\m alle J^citigen, fo groj} fie and) immer
fci}n mcgcn, ftn& unfere ?Otitfned}tc; unb ber einjiae
tvaf^re ^?3iitttei: jn>ifd}cn ©ott iinb ben 5Jienfd)cn ift
S^rijlnö ^^ii\^, eben fo ^oc^ ju feinem ^atcr et^o:
ben, alö bk J^eili^en in einem naiSen^er^altnijye mit
«nö flehen; benn bkfc finb fiir une ober |^ef;en mit
m\^ alß ?0?it5ittenbe, ba^er fonncn if;re ^urbitten fei;
neöivegiJ mit bem iOiittleramte S&rifti in ^erg(eic^
fommcn, eben fo wenig olö bie Ritten ber lebenbijjcii
Jpeiligen mit be\x unfrigen vereint ; obitjof)! bie Q3ittcn
ber «^eiligen biefe weit überfleigen , fo i\i bodj fein
53erbdltnip , wenn man fie mit ber 'Vermittlung (£f)ri|li
jufammentlellt, eben fo wenig, alö wenn man glau;^
ben wurbejenerfei) ber (Sonne ndbcr, bcrfic^burc^cineji
Spnmg von ber (Srbe ju erfd)wingcn bemüht. 0ott
aber befiehlt auöbrucflid) mit X)rot>ungcn unb Q5elü[3,-
nungen, ba^ wir i^n anrufen, (E*r felbfl wirb unfere
Hoffnung, 3»^^^*U<"^}t^ "Xbüre, unb ©tdrfe, nn^Qv
Üßßeg unb Reifer genannt, anfjer bcm fein J^eil, fein
«nbrer Reifer i|1, welcher mit 0ott, mit ^l;rifto uer.-
glichen, auf irgenb eine QBeife fonne in ^etrac^t fem-
men; unb nie fann unfere Unwurbigfeit fo gro§ fcijn^
ba^ fte unß \)om Xbrone feiner ©uabe juru(f|1o^e,
wewn unfere ^uf e aufri^l^tig i% (Sc fclbj^ ruft wnö,
184
in consideratlonem r^nire possit , si Deo , si
Christo confcradir: n- qiie ulla indlgnilas nos-
tra tanta esse dibet quae nos a throno gratiao
repellat , cum sincera poenitentia est. Ipse
nos vocat , cum ait : Vt nite qui onerati estis
et ego rrfiiiam vos ; et, si quis jjeccayerit,
advocalum liabemus apiul Patrein Jesum Cliris-
tum qui propilintio est pro percalis nostris.
Quanqiiam aulem laudanda sit revrrenlia se—
metipsum indignnm conspectu Ü^i ducere, et
onmibus liuiniliatae nif-ritis signis uti , ex qui-
bus lioc non aspernandum sed probandum
maxime , ut pios viros in terris romprecato-
res adhibeair.us, multo magis auteiii Beatos
in coelis , tanif^n qiiia nos vocat i])>e , paren-
dum acceclendumque est ne pro filiali hiimili-
tate servilis abalit-natio et diffifientia nascatur.
Itaque de nmliere Chananea praeclare Chry-
sosTOMüS : vide prudentiam mulieris , non
rogat Jacobum , non obsecrat Joannem , ne-
que pergit ad Pethum, non intendit ad apos-
tolorura cborum , ita scibcet (quemadmodura
ex aliis locis interpretari Chrysostomüm de-
cet) ut apud se aut in iis solis aliquid momenli
ponat : nam alioqui videtur et discipulis im-
portuna fuisse , ut vel ipsi indicant. Pergit
Chiiysostomus 5 non quaesivit mediatorem ,
185
öa er fa(jt: fommt i\^c ju mir, bie i6r 6ela5cn fcv)'^ ,
iinb id) witl eud) crquidcir, un5 Wcuu jcmaub Qciiinf
bigt §at, fo f^abcu wir bei bem ^atcr einen gurfprc?
c^cr3"rr«ö (Sbrifiuö, bcr ^ic ^erfof^nunc] fiir unfere
©üubcn i^, D&fd;on eö aber eine I6blid)e (Sitte ijt/
fid) fclbj^ bc6 g6tt(id;en "Kiuli^eö unnjnvbig 'jU Culten,
unb alle 2'^'^^^^^ ^^^^^ gebemiuf^iijten Öciftcö ju ge;
ben, worauö erfolgt, bc^^ eö nic^t nur nid)t ju ^cr/
werfen, fonbern fe|)r ju billigen fei) , ta^ wir bie ^''i^'
fprad^e frommer 9)^vinncr auf (Srben, unb nod) X)id
me^r jene ber Seligen begehren: fo mujfen wir bod),
weit er unö felbjt ju ftd) ruft, gef^orc^cn unb ju ibm
Jpintrcten, bamit nic^t ftatt finblic^er ^eniutS tmdjf
tifc^e "Ubneigung unb £0^i^trauen entfiele» ^er J,
C^rpfoötomuö fagt baffer fef^r fc^on von bem c^a.'
nandifc^en ^cibe : fd)aue auf bie Älug^cit biefcö
CCöeibeö, fie bittet ben 3^fobu6 md)t, jle befcfiwctt
nic^t ben ^obanneö, jle gc§t nid)t ju ^ctru3, fU
richtet i§re ^itte nic^t an bie ^erfammlung ber 'Jipo?
jlel, gleia^fam alß fc|c jie einiges Vertrauen auf \ic\)
felbfl, ober auf bie ^(poficl allein (wie mau aus? aat
bem Stellen bed ^» (Ef;ri)foftomu6 crflaren mu^);
öenn eß fd^eint auc^ noc^, ba^ <Te ben ^ungt^i^" l»^f^^3
war, wie |te ftd) felbfl barüber erCnaren. (lt)tr)\Of
'ftomuß fd^rt fort: jTe t^at feineu 5jiittlcr gefu d)t,
fonbern ftatt aller biefer nabm jte bie Q3u^c alö ^Cf
gleiterin mit jTd) , wcld)c bie (Stelle eincö gurfprec^criJ
185
sed pro omnil)iis illis poenilenfiam acccpit co-
milejn quae advocali locum implevit, et sie ad
suinmum fontem perrcxit. Ilaec igitur semper
meminisse oportet , ut si qua adhibelur com-
pellatio Sanctorum , pro appcndice habeatur
et nota fantum nostrae reverentiae et Immili-
tatis erga Deum, affeclusque' erga amicos Dei,
substaiitia aulem cullus in ipsum Deum recla
dirigelur.
Itaqne censent viri pii et prudentes dandam
esse operaru ut omnibus inodis discrimen infi-
nitum alque immeusum inter honorem qui Deo
debetur et qui Saiicris exhibetur , quoruni il-
]um lofriam hunc duliam post AügustinuM
theologi vorant , non tanlum inculcctur au-
dientiuin ac disrentium animis , sed etiam ex-
ternis signis , quoad licet , ostendatur. Quan-
quam enim inf.niti ad finilum nuUa sit propor-
tio , ac proinde jmpo'^sibile sit signa propor-
tionata utriusque reperiri , cum ne in rebu«
quidem fiiiilis sed valde distantibus lioc liceat :
quemadmodum videmus veram proporlionem
Systemalis raundani , vel ideo commode in pic-
tura exhiberi non posse quia immensa est lixa-
rum distantia : non idco tarnen omittenda sunt
quae saltem significare maximara diiTerenliam
queant , quoad usque fieri potest : et prae-
187
vertrat, xmb fo i^cc^ah jTc |T4 5«'-* Urqucttc* "Un hkf
fcö foKcn «Jtr alfo immer öcnfjn, bajj wenn \t)ir &ie
e^iirbittc bcr ^cilitjcn bcvjcfprcn, biciai nur al6 ein 3»-
faf5 unb ein "iS^erfmal unfrer <S&vfurc^t unb ^^cmut^
gegen ©ctt nnb unfrer 3uneigung gegen bie greunbe
©otteö angcfc6en n):rbe; bie "SBefenbeit unfrer ^ct;
e{)rung aber fotl gerabe^in auf ©ctt felbfl be^ogeit
werben.
'^Ck^cv gtau&en auc^ fromme unb fiuge ?0^ inner,
man müije )lc^ be|lret>cn , auf alle ^öcife bcn mv
enblid}en unb unermeßlichen Unterfd)ieb , ber untec
ber S^re, wetd^e wir @ott fd)ulbig jinb, unb jener /
welche wir ben »^eiligen erroeifen, jl:att ^at (bie ^cr?
ef^rung ©ottcö nennen tk Xbeologen nad) bem ^, liiv
guftin latria, unb jene ber .^eiligen dulia), nic^t nur
öen ©emutbern ber 3^tb6rcr nnb lernlinge eiujupra;
gen, fonbern aud) burc^ du^erlic^e 3^^^^^"/ ''^ f^
weit eö gefd)c§en fann, vor^ufleden. Dbfd}on aba
vom Unenb{!d)en jum (5nb{id}en fein ^crbaltnt^ fci)U
fann, unb eö ba§cr unmöglich ifl angeme|fene '^cidjm
für hcibc^ ju erfinbcn, ba \\id)t einmal in enblid)cn
Aber fefpr weit von einanber entfernten !X5ingert biefcö
t§unlid) ifl; gleid^tvie wir fe^en, bafi bai5 waf;re ^er;
f;dltni| bc6 ^eltfpflems eben nid}t füglid) in einem 0e;
mdlbe fcnne bargcflcllt werben, wegen bem unermcl^'
tid)en 3wifd)cnraum ber Jivfi^*^"? * f«.^ barf man bod) ba$
wd)t unterlaufen, waö wenigjteuß ben größten Unter?
188
stat onmino ncgligl quoj finiliim et comparari
indignum est , quam cum infmito illo ac di-
vino ita coaequari ut periculum grave nocen-
tissimae confusionis incurratur. Quanquam au-
tem in hac cautela non usque adco exquisiti
et scrupulosi esse possimus , tarnen tutius erit
quam minimum negligere, Itaque suadendum
est ut certa quaedam signa externa servemus
uni Deo , ut honorem Sanctorum uon temere
cum divino honore pernüsceamus , 6ed quoad
commode licet , si non locls , saltem tempo-
ribus discernamus , ut denique cum conjungi
opus est , frequenter verba adjiciamus quibua
discrimen immensum indicetur appareatqua
quidquid dignitatis atque efficaciae est in Sanc-
tis a divina gratia et merito Christi esse, Dei-
que ipsius misericordiam et bonitatem infinitia
modis superabundare.
His utique cautionibus adliibitis , ut summa
rei salva sit et divinus honor sibi constet, mul-
ta cum AuGUSTiKo ferre poterimus in E'.cle-
sia quae, modo prudenter fleri possit, praes-
taret ahquando emendari j nee proinde recte
Deque ex caritate faciunt qui idololatriam eth-
189
uitb eö x\\ bcjycr &aöjcni}3e roa6 en&Iid} unb öer ^cr;
gleic^ung unwüvbig i(l, ganj ju iintcrUft'en, alö e$
fo mit jenem unen&ttd)eu unb gcttlic^cit jufammenjlef;
(en, ba^ man @efa§r lauft, in eine fe^c ]d)dblid)e
^ßevtvtvnmg ju üerfaüen» Dt^fdjon wir aber in bicfer
^crforf^c nid)t ju aenau unö dngjllic^ fei)n fonuen,
fo whb c6 &ocI) |ld)crcr fet)n , aud) nid)t öaö geringjle
ju ücrnad)Ia^igcn, ^abcvifteß ratbfam, einige duf^
ferlic^e 3cJ<^)c» furöott allein aufjube^alten, um bie
(E^re ber ^eiligen mit ber göttlichen nic^t m\bei>C[d)tf
famer ^eife ju üermifc^en , fonbern in foweit eö fug-
lic^ gefd)c6cn fann , bicfclbe wo nic^t bem Orte, boc^
wenigflenö ber 3cit nad} / ju unterfd;eiben ; unb enb^
lid) , wenn eö notbwenbig ifl jTe mit cinanber ju wer.'
binben, ofterö ^orte beijufugen, burc^ welche ber
unermeßliche Unterfd}ieb angezeigt werbe, unb e6 \cs
bem einleuchte , ba^ alle ^IGurbe unb ©ewalt in bett
^eiligen von ber göttlichen (^nabe unb bem^erbienftc
(Sbriili ^erfomme, unb ba^ ©ottcö ^arm^erjigfeit
unb 0ute unenblic^ überfd)wenglic^ fei)»
Spat man nun biefe ?öorfid)tigfeit6regeln ange;
wanbt, bamit baö .^oc^f^e in ber Dteligion gerettet
unb bie gottlid^e (£^re nid)t beeinträchtigt werbe, fo
werben wir mit ?(uguf(in vieleö in ber ^ird}e ertragen
fonnen, weld)c6, wofern e6 mit ^lugf^eit gefd)e^cn
fonnc, ju feiner 3<^it mit Olufecn oerbejfert werben
190
ricorum Ecclcsiae impingunt. Ainnt fjulflem
ctlinicos quoque coluisse Deos suos tanqiiani
sumino minores , neqiie lios adeo a Divis
christianorum alia re distingui , quam quod
illi Dii, hi Divi *) vocentur. Scd hoc quidein
iniqua accusafio est. Nam praeter quam quod
illorum vel Dii vel indigetes erant homines eo
honore indigni (Sanctos autem ainicos Dti esse
constat), et quod omnis cultus Angelorum et
Sanctorum in Deum terminalur, qui Angelis
suis mandata de nobis dedit, et Sanctorum
precibus movetur, ethni orum autem Dii non
tanquam ministri sed socii Jovis colebantur:
bis, inquam, missis summa rei eo redit quod
ethnici oeque in Jove suo , neque in ulJo alio
suorum Deorum , inlinilum illnd summeque
perfectum satis agnovere, itaque omnes eorum
Dii, ne summis quidem excepti«, idola erant,
saltem quantum ex publico eorum cullu con-
stat : cjiristiani autem qui summum ilbid et
aeternum et infiniJe perfectum divinis honori-
bus sive latria colunt, quantumcumque aliis
*) Non credo, haec ad verbum darl posse gcrmauice,
Secuti äumus ver&ioiicin gallicam.
Editio Moguntina»
191
fcutfte; ti^U'c ^an&ctn fcne trebcr red)t, noc^ tieküotf,
wcldje biv ^\vd)c h\c ^cibnifd)? ^(b^ottcrci anfc^ulbü
gen. @ic fa(jcn jwar, bie .Reiben Jaben i§rc ©ottec
»crefpi't al3 bem ^6d)|len 0ott untcrgoorbncte ?lBefcn,
imb bicfe fci)cn üon bcn^eili^en bcr(S^n|lcn in nichts
iintcrfd)icbcn , dU b(X^ jene ber Reiben — ©ottcr, bic
bcr (X^rijtcn aber gtüctfelijje ^cfcn genannt werben»
Qtüein bieö ift eine unbillige ^nflatje ; benn ofine in
$Setrad)t ju jicfpen, ba^ bic (Dotter unb ^vergötterten
!53orfaf;ren bcr Jpeiben biefer Sj^re unnnirbige 5Ken^
fd)en tüaren (\?on ben JP>eiügen aber ijibefannt, iio,^
fic ^reunbe G)otteö jtnb), unb alle 5[>erc§rung bec
(Engel unb ^eiligen fid) auf ©Ott bejie^e, ber feinen
(Engeln unfcrtwegen ^efe&le gegeben ^at, unb burc^
bie ^Bitten ber J^ciligen ^Üc^ bcivegen la^t, bie 0Dttec
ber »Reiben aber nid)t alö Wiener, fonbern ai6 !jupi;
terö ©e^üife v>ere§rt ivurben; c^ne biefcö, fage ic^,
in Q3etra(^t ju jie^en, befielt bie »^auptfad)e barin^
ba^ bie Reiben weber in il^rcm Jupiter, nod) in ir;
ßcnb einem anbern i^^rer ©ottcr jeneö unenblid)e unb
bcc^ft üollfommene^Jjßefcn genugfam ancvfannt [>aben,
S^arum roarcn alle i|>re (Dotter, bie ^cd)flen nic^t ein?
mal auögenemmen, nichts anhext alö (5)66cn, wenig--
» ,^^\\$ fo »iel m& iSrer öffentlichen ^ere^rung bcfannt
^x\t* X)ie (£|)rifien aber , bic jenem ^6d)j^en, ewigen
unb uncnblid) t>ollfommenen^^efen göttliche (Ef;re ober
latreutifc^e ^öercbrungertveifen, fo luicl fie ba§:r an;
192
rebus finitae perfeclionis, salvo supremo ho-
rore Dei tribuunt , idololatriam non coni-
mitdint , cum has ipsas perfectiones ex
fönte divinae bonitatis gratiose profluere fa-
teantur.
Cum igitur beatae mentes multo raagis nunc
rebus nostris intersint quam quando in terris
■vivtbant, multoque omnia praesentius intuean-
tur (nam homines pauca tantum quae in cons-
pectu geruntur aut ab aliis nuntiantur cognos-
cunt) cum Caritas earum aut voluntas juvandi
longe sit ardentior, denique cum preces earum
longo sint t-ffioaf iores quam quas olim funde-
bant in hac vita , constet autem quantum
Deus etiam viventium intercessionibus tribuerit
et quam utiliter nos fratrum preces nostris
conjungi expectamus: non video quomodo cri-
mini dari possit compellare felicem animam
vel sanctum Angelum, ejusque intercessionem
vel auxiliun postulare prout persona et res
gestae martyris aliaeve circumstantiae admo-
nere videntur, praesertim si cultus ille consi-
deretur tantum ut exigua accessio surami illius
qui in unum Deum recta dirigitur , et quic "
quid id est ipsius nosfrae erga Deum reveren- "
tiae atque humilitatis et afi'ectus in amiros Dei
testandi causa ßat et a pia illa soilicitudioe
193.
dem ^lugc» toon cnMicf)cr ^ottfümmcn|)ctt, ohne bie
©Ott allein tjebiUpvcu^c f^6c^|le(£-&re ju üerlcf^cn, juge;:
fte^en, mad)cn fic^ feiner 2(()i}6ttei'trifd)ulbi3, inbemjic
kfennen, &ap fclb)1 jerte ^otlfommenfpciten au6 bec
OaicUc bcc göttlichen ©lite i^ncn unwerbient jUjlic^cn,
X'a alfo bie glücf fcligen 0cij^ci- i^t größeren ?fn^
tbcil an unfern ^ngelcgcn^^eiten nehmen, alö ba fi'e
nocl) auf ber (Srbe lebten , unb allcö viel gegenwärtig
ger fdjauen (benn bic OXcenfc^en erfennen nur ba$ wenige
tvaö üor i^ren 'klugen gefv(;ief;t ober tjon anbern i§neit
verfunbigt wirb), ba i^re liebe ober i§r Verlange«
unß JU l;elfen vjiel brenncnber ijl/ enblic^ ba i^re 'i^iu
ten weit wirffamer finb, alö ju jener '^eit, wo jie
nocl) auf ber iSrbe lebten, eö aber befannt i(t, welche
©naben ©Ott auf bie ^u^^^itten ber iebcnben ertbeilfc
^at , unb welchen Ovuf^en wir aue ber Bereinigung
ber ©ebete unfrer ^^riiber mit ben unfrigen erwarte«
fonnen: fo fej^e id) nic^t, wie man eö einem iÖien^
fd)en gum Berbred)en mad)en fonne, eine §immlifd)e
©ecle ober einen beiligen Sngel aujUrufen, unb feine
5ürfprad)e ober feine ^ulte ju begehren, wie bie 9)er^
fon unb bie X^aten bee 9}Zartt)rer6, ober anbere Um^
flanbe baju anjumabnen fc^einen» .^auptfac^lid) wenn
jene^ere^rung nur alö ein fleiner Juwac^s jener Ber^
y' c^rung betrad)tet wirb, bie gerabeju auf ©Ott 6in,^ie:f
let, unb alles nur gefd)ie6t, um unfere (Sürfurd)t unb
^emut^ gegen ©Ott, unfere iiebe gegen bie greunbe
13
594
proficiscatur qua aliorum piorum et maxime
Bealorum preces no tris eo magis conjungere
optamus , quo magis nos indignos demisse sen-
timusj atque adeo etiam haec ipsa cultus ac-
cessio analysi sua in Deo ipso terminatur, cu-
jus unius beneficium est quidquid Sancti illi
\el sunt vel possunt et cujus lionor amorque
BupreiTius incomparabiliter eminere debet. His
cnim terminis si circumscribntür Sanctorum
veneratio atque invocatio, non ferenda tantum
sed et probanda est , tametsi necessaria non
sit: certe idololalria aut damnabilis esse non
potest , nisi magno fidei perirulo affirmare
veliiiuis Ecclesiam veram , elusis Christi pro-
missis , mox ab ipsis initiis horribili apostasia
intercidisse ; quod si autem fatemur illam con-
tra portas inferorum integram huc usque sub-
slilisse , non debemus ab ejus complexu ideo
avelli quod abusus quos ipsa serio improbat,
uno ictu amputare non potest : neque dubi-
tandum est facilius illis occurri posse quando
restituta erit unitas et pace facta , cessantibus-
que respectibus variis , omnis sollicitudo in
domestica mala curanda vertelur.
©ottcö 511 6?5euj}cit, i\nb atleö auö fcncr fromme«
^eforgni^' entfpvingt, tvo^llcc^ ivir ivünfc^cn, baji bie
©cbete aubrer gronimcn unb bcfo.ibcrö jene beu @e;
ligcn mit ben unfricjen um befto mcbr \jcreint3t wer^
ben , \c unwurbigcr wir uuö fclbjl in unfrer X)emut5
fulplcn, ©0 enbiqt fld) boc^ snlcöt jene ^cre§?
rung in ©Ott fclbfl, \)on btffcn ^^iöoj^l-^at allein aücö^
ivivo bic »^eiligen uub unb fonnen, betfommt, bcffci?
iiebc unb ^6(f;fte S*brc un\)ergleid)tic^ Jerüorleucf;teit
mu§. 5Ö5enn bie ^erefpruncj unb Tlnrufung ber ^eu
tigcn fo 6efd)rdnft wirb , fo mu|} man |ic ntd}t 6to6 bixU
ben , fonbern fogac billigen, obfd)on fte nid)t not^iwcn?
big fci)n mag : wenigftenö fann eö feine \)crbamndid}e
^^bgotterei fi.t)n , wofern wir nid}t mit grojjer ©efa^c
beö ©laubenö behaupten wollen, ta^ bie waf^re Äir^
c^e, tro| ber ^erfpred)ungen (Ef^rifli, balb üon ibrec
crflen CKein()eit burc^ graulidje 2(poflafie abgewid)ett
fei}; benennen wir aber, fie fei) bi6 je^t gegen bie^for^
ten ber .ß)cUe untjerfebrt beftanben, fo biirfen wir i^oii
i^r nicbt beöwegen getrennt bleiben, weil jTe einige lOitjj?
braud)e, bie fie felbft ernfllic^ mißbilligt, auf einmaC
nid)t ju befeitigen vermag: auc^ i^ md)t ju bezweifeln,,
ba^ eö viel leichter feijn wirb bagegen ^Jiittel anfjufiiu
ben, wann einmal bie Sinigfeit ^ergeflcKt ift, m\b
nad) einem 5»^if^<^n5bcfd)lui} unb nac^ 7Cuf§ebung bei*
^erfc^iebeu^eit ber iOieinungen, alle (Sorge auf bie
J^eiluug ber §auölid}en Uebel vcrwanbt wirb»
13 *
196
De reliquii? non est cur rnulta addanms,
Deum iis tanquarn instrumenlis miracula pa-
trasse con.'>tat exemplo ossium Elisei. Itaque
in prelio liaberi et coram ipsis non minus quam
coram itiiaginibus eum ad quem pertinent , lio-
norare las erit , poslquam venerationem Sanc-
tis rede exliiberi , modo cerli Jimitcs praescrip-
li servenlur, ostendimus : quoniam autem pii
tantum affectus res est , nihil refert , etiamsi
forte contingeret reliquias quae pro veris lia-
bentur, supposititias esse. Interea danda ope-
ra est ne imprudenli devolione nos risui , Ec-
clesiam contemptui exponamus apud eos qui
foris sunt. Semper autem meniinisse debemus
ita agendum ut appareat haec accessoria pie-
tatis non admodum occupare mentem nostram,
neque divertere ab unico illo primario ac su-
premo cuUu unius Dei omnipotenlis, prae
quo omnia alia negligi potius quam huic uni ,
per alia quaequae *) decedere praestat.
Absolutis, quantum in hac brevitate licuit,
illis quae ad cultum generalem pertinent (nam
de sacrificio incruento et adoratione corporis
Christi sub panis et vini speciebus, dicejmis
*) Videlur aut quicciuam,
Editio Paris,
197
(E'ö i|^ nid)t notöwcnbi^ nocl) üielcö i56cr tk ^IclU
quicn bcijufuijcn. ^a^ 0üit öurc^ biefclbcn alö biircö
feine ^2l3erf',cu(]e ^uu&er QC'cohU t^ahe, ifl auö bcm
^eifptcle bcr Öcbeinc beö S(i|au5 bcfannt. 7(lfo ifi cö
aud) evlaubt, bicfclbcn 6od) ju fd)d6en, uub^ocibncn,
tt)ie üor ten Silbern , jenem , bem )ic angeboren ,
(E^re jii erzeigen, ncid)bem wir betviefen ^aben, ha^
man mit ütec^t bic »^eilii^en üeref^ve, woferne gewijfc
tjorgefd^riebene ©rdnjcn nic^t überfd)ritten wecbcnt
^a c6 ^ier b(oö fromme GJemutfpöregungen betrifft^
fo liegt nichts baran, tyenn e6 etwa aiic^ gefd)d^e,
baj3 unterfd)obcne9vc(iquien al6 wa^re angcfe^en tviir-
ien. ^ir muffen uns injwifc^en bemühen, bei*
mit wir burd) unFluge "^Inbac^t unö nid)t bem 0cldd);
ter, unb bie Äird}e ber ^erac^tung jener, bic au*^:t
fcerfclben fmb, au5fe|en, ^od) mü)Jen wir unö aiU
jeit erinnern, ta^ biefeö 3"!^*^^i9^ ^^^ ^'^^tt^i^'^S^^-'^t
unfern 0eifl nic^t ganj befd}dftigen bürfe, unb i6u
nic^t üon jener einzigen, erflen unb &6d)flen ^erei>'
rung beö aüeinigen aUmdd}tigen ©otteö abjie&e, benn
fcnjl i]1 c6 bejyer, adeö anbere c^er ju tjernad^ldjjt-
gen , al6 von biefem dinjigeu auf irgcnb eine ^(rt ab;
juweid)en»
9flad)bem wir nun fo furj a(ö mogtid) \)on bem
Ü5ottcöbicnfi im allgemeinen ge^anbclt ^abcn (beuii
»on bem unblutigen Opfer, unb ber 'Jinbetung beö i:u
beö (^^rijli unter benÖej^alten beö ^rcDö unb )dSdn^
193
tibi de Eucharislia) venJendum est nd annra-
menla tanquam peciiliare ^<mius cuIIms, rilus-
que sacros a Cliristo addit i gratiae promis-
sioiie institutos, quo tarnen non pertinet ])ro-
nii.ssio facta liis qui in romine Domini rongre-
gantur. Ilaec enini etsi facta ron esset, per
se intelligerelur: omris enim religio postulat
ut Dens in hominum coetu colalur *), Nobis
aiitem sacramenloriim nomine veniunt singu-
laria quaedam instifuta , porro licet de nomi-
nibus magnopere litigandum non sit , tarnen
postquam sacramenfi apellatio in Ecclesia re-
cepta est, non debet a privata libidine sed
iisu publii^o aestimari. Sacramenti igitur no-
mine liodic in Erclesia intelligitur ritus cui a
Dro pe* idiaris promissio gratiae adjerta est:
addunt aliqui, ut ritus expresse extet et suf-*
fi( iej:ttr desoriptus sit in Srriptura Sacra ; sed
con-tat, verbo Dei tradifo , suppleri pose et
debere quod scripto deest; volunt eliam adesso
abcjuod corporale ac visibile elementujn, sed
nee hoc necci-sarium apparet: gratiani aliqui
restringunt ad justiOcationem et peccatorum
"^
) In EJillone originali coletur.
Editio Moguntina,
199
ftjcrben ivic 6ci &cc (^iid)önpie fprcc^cn), invif)eti
tt)ir ju bcn (Baframcnteii alö einer bcfonbcru ^(rt i>c$
©ottcöbicnj'tcö unb ju |cncn f^eilt^cn (Eercmonien, bc*
ncn (E6riftuö eine0nabe angeheftet fpat, übergeben,
Jf»ie^er gcf;ört jeboc^ baö ^cvfprec^cn nic^t, it)eld)e$
jenen, btc im ÜZamen bc^ Jperrn iijerfammelt jTnb, ge?
mad)t tvorben; bcnn wäre eö and) nic(}t gegeben njor?
ben, fo würbe eß fic^ fd)on \?on felbjl verfleben, weil
jebe Dicligion erfobert, ta^ ©Ott in ber ^erfaminlun^
ber 93^enfd)en »ere^rt werbe« Unter bem O^amcn bec
©aframente begreifen wir einige befonbere (Sinric^-'
tungen, «nb cbfd}on man nie über ORamen ftd) fe§r
flreitenfoU, fo mu$ man jebod), nad)bem einmal bec
9Rame ))0aft:ament(c in ber Äird)e angenommen i\i,
öenfelben nid}t nac^ eigener ^i((fü§r, fonbern nnd)
bem ojfentlidjen ©ebratid} beacf^ten» Unter bem O^.v
men »©aframent« üerflebt man {>eut ju lag ein reli;
giofeö 3eid)en , bem ein befonbereö ^crfpred^en bec
©nabe angeheftet ifi ; einige fügen nod) bei, biefeö 2^1:
d}en müvfe ausbrücflic^ in ber b. (Schrift fleben , unb
^inlanglic^ befd^rieben fenn ; allein cö ifl gewi^, ba^
bmd) b<x& überlieferte vÖSort ©ctteö, ba6, \va& bem
gefd^viebenen mangelt, fonne unb muffe erfc^t wer;
jben ; auc^ wollen jte noc^, ba^ irgenb ein forperlicbeö
unb jlc^tbareö Clement b<x fet), allein aud) bieö fd}cint
nic^t nctbwenbig ju fei}n; einige b.:fd)rdufen bie (^m;
be auf bie Oled^tfertigung unb bie Olodjlaffung ber
200
remissionem , sed hoc quoque pro arbitrio
ßUQ.
Porro ritus aaori quales definimus, nume-
rantur Septem; Baptisinus, Confirniatio, Eu-
c' arisfia , Poenitentia, Extrema Unctio, Ordo,
Matrimoriium. In Baptismo, ritus est ablulio
per aquam in nomine Patris et Filii et Spi-
Tiiu6 8ancti: gratia est mundatio animae, do-
natio fidei ac poenitentiae, adeoque remissio
peccatorum et renovatio. In Conlirmatione ,
ritus est unctio: gratiae efFectus ipso Confir-
rnationis vocabulo indicalur. In Eucharislia ,
ritus est symbolorum praescripta trartatio :
gratia est nutrilio animae sive augmentura ca-
ritatis. In Poenitentia, ritus est confessio et
absolutio : gratia est peccatorum remissio.
In Unrtione infirmorum quis ritus sit, appel-
latio indicat: gratia est virium sustentatio in
infirmitate , maxime ut in vitae periculo anima
conlra t>-ntationes muiiiatur. In Ordine, ritus
est imposilio manuum et quidquid praeterea ad
eani rem pertinet: gratia est potestas spiri-
tualis oruinato coUata, quae in sacrificio jugi
cplebrando peccatiique dimittendis retinendis-
que consistit. In Matrimonio denique, ri-
tus est legilima consensus declaratio: gratia
est diviiia benedictio cui matriraonü vincu^
201
^ün^ett, ftüein aud) hierin folgen jie ifpfcm eigenen
C)utbünfen»
(So werben ^cben folc^er 3<^icf)en, wie wir fie am
gaben, gejablt: bie laufe , bie girmung, bie (Sud)a/
riftie, bie ^u^e, bie te^te DeUing, bie ^ri^i^erwci^e,
fcie (£^e* 3>n ber Xaufe tjl baö 3^i<^cn bie ^Ibivafd^ung
burd) ^IBaffer im 3Ramen beß ^^aterö unb bc^ (ScyncS
imb beö f^eilit^en (^eifteö: bie ©nabe i(l bie D^einiiiung
fccr (gee(e, bie öabe bcö 0(aubenö unb ber ^u^e,
iinb ba^er bie 9?ad}laliTung ber Sünben, unb bie (£r;
neunng» 3n ber ^irmun^ i\t bie Salbung- bas 3^1-
d)en: bie QBirfung ber ©nabe wirb felb^l burc^ i)a$
QBort 5i>^"^»"9 angebeutet, ^n ber (Juc^arifiie ijl
baö 3eic^cn bie ücrgefd)riebene ^(nwenbung ber Sinn?
bilber ; bie ©nabc ijl bie O^afprung ber ©cele ober bie
^erniebrung ber iicbe, ^m ^u^'faframent ift baö
3cid)cn ba^ (Bünbenbefenntni^ unb bie io3fpred}ung;
bk 0nabe i(l ber ©unbennad)laj5. ^n ber le|ten
Oclung beutet ber Olame baß 3^i<^^" ^"' ^^^ ©nabe
i(i bie Starfung ber Gräfte in ber i\ranf^eit;
torjüglid) bamit bk (Bcele in ber 0efa^r beö
iebenö gegen bie ?3erfud)ungen befefligt wer;
tc* ^n ber ^rieflerweifpe '\\t bai 2^^^)^^^ '^'^ 2(uf(e;
gung ber^dnbe, unb waö fonft nod) baju gefpört:
J)ie ©nabe befielt in ber geif^(id}en 0ewalt, bie bem
©en)ei5>eten mitget^eilt ifl , ba6 immcrtvd^renbe
Opfer bar jubringen, bie (Svinbcn nad^julaffen ober jU
202
lum (anqiiam splritualis quldam effectus ,
ac cedit.
Nullus autem Lacfenus reperiri potuit rilus
qui vel specie aliqua liis septein addi possit,
praeter quam quod. ab aliquibus ahlutio pe-
clum liuc referatur *) : sed haec teslimonium
Ecciesiae ron habet , quod m accessisset , ad-
mitti ab ipsa d« buisset. Sarramenta quaedam
ad salutem necessaria sunt , ita ut sine eis aut
eorum voto vel expresso vel virtuali , nemo
salvari possit , nam qui contemnit , eo ipso
peccatum mortale com.'.ittit, Ponamus ab ali-
quo contritionis actum exerceri , is remissio-
nem utique consequetur sine sacramento , etiam-
si expresse de sacerdote ubi prinium possit
adeundo non cogitet, adeoque votum sit tan-
tum virtuale. Nam in amore Dei , obsequium
et voluntas faciendi quae Deus jussit atque in-
stituit virtute continetur. Si vero aliquis tuno
cum contritionem exercere dicitur , de confes-«
sionis necessitate cogitans, careat animo sacer-
dotem adeundi, ubi possit, contritionem revera
iion exercuit. Et si post absolutam contritionem
*) Licet scripturae verba nonnihil favere vidcantur
tarnen. £ditIo l'aris.
203
DcOaltctt, 3n bcr (56c enbtid) i^ fcaö 3cicf)cn 5ie Qct
fc^lid)c (JrfUirinig ber (SinivilIii]U"3 • ^i^ ©nabe t|l
ber göttliche (Bc(\cn , woju &a6 ^auö bcr S^e, alä
eine gcij^licl)c ^IGirfmiij, fommt,
5Bi?()cv fonnte aber fein anbercö 3etcf)cn aufgefun?
bcn werben , baö man mit einigem ©runb biefen fie?
bcn ^dtte beifugen fonnen, au§cr t><[^ von einigen bie
5u^wafd)ung noc^ baju gejafplt n?ivb ; allein bie^c but
baö 3^"9"^^ ^^^ Äirc^e nic^t für fid); bcnn ^dttc jTe
bajjelbe erhalten, fo l^dtte man jie aud) unter bie Sa?
framente aufnehmen mujycn» (Einige (Baframente ftnb
jum Seetenbeil netl^wenbig, fojwar, ta^ o^ne bie;
fclbcn, ober b:n ausbrücflid^en ober tjirtucllen ^Ißnnfc^,
uiemanb feiig werben fann; benn wer jTe verachtet,
ber begebt eben baburc^ eine Xobfunbe« 9?e&mcn wir
an, eö erwecfe ^cmanb eine Hebung berÜJeue, fo
crbdlt biefer gcwi^ bie ©unbennad)lai|yung o^ne (Bc^
frament, obwo|)I er n\d)t ausbrücFlid) benft, ba^ er
bei ber erflen ©elegcnfpeit ]n einem ^rief^cr geben wol?
te, unb er ba^er nur einen virtuellen ^2Bunfd} f^ahc*
^enn in ber iiebe 0otte6 i|^ ber ©e^^orfam unb ber
CÖJille, bc[$ ju tbun, vo<Mi ©ott befoblen unb cinge;
fe^t l^at, im ©runbe enthalten. SOßenn aber einer
im ^(ugenblici, wo er bie Uebung ber Dvcue erwecft^
anbieSRotfpwenbigfcit bcr^eid)t benft, aber ben ^^il;
len nid)t ^at ju bem 9^rie)"tcr ^injugeben, fobalb er
fann, fo §at biefer in ber X^at feine Diene erwccft.
supervenienle rogilalione cic sacerdote, animiim
adeundi non liabeat, in novuni peccalum mor-
tale incidens , contritionis fruclum aniitlit.
Sacramcnti minister est interdum episcopus,
ut in sacramentis Ordinis et Confirmationis :
interdum sacerdos , ut in sacramento Eucha-
ristiae , Pocnitentiae et Extremae Unctionis ;
interdum quivis fidelium , ut in sacramento
Baptismi et Matrimonii : et los quidem minis-
tros ordinarios ipso jure divino constitui tenen-
dum est ; ita iit sine i])S)s actus sit nuUus.
Aliquando tarnen hoc ipso jure divino concedi
videtur ut a ministro ordinario recedatur , sive
dispensante Ecclesia, sive necessitate ipsa j mul-
ta enim quae juris di^ini posilivi sunt , dis-
pensabilia sunt , atquc ab Ecclesiae disposi-
tione aliisve circumstantiis suspenduntur , ut
ex impedimentis Matrimonii , una specie Eu-
charistiae, divortio et polj'gamia in veteri Tes-
famento sane *) permissis , aliisque hujus
modi rebus apparet. Itaque non tantum
variatum fuit apud veteres , sed et concilium
Tridentinum alicubi ordinarium ministrum nb
alio distinguit. Interea tutissimum est ab ordi-
nario ministro non facile recedere.
') Sane, in Mss. legitur lane , deletum est verbiim
lale prius ab auctore scriplum, Editio I'arls.
205
Unb njenn einer md) (^rwccfitticj betü^eue M bcmÖe;
fcanfcu an bcn <pric[tcv Den ^Ißidett nic^t i^at ju &em;
felben (>iir)U(]c6cn, fo vei'(iert er, wenn er in eine
neue '^obfunbe fallt, bie ^xndjt feiner Oveue,
^cr ?(u5fpen&cr be6 ©aframentö ifi juroeilen &ec
^ifc^of, tx»ie bei öen ©aframenten ber Q^rieflerwei^c
unb {^irumng; i^uwcilcn ber Q^ricfler, tioie bei bem
©aframcnt ber (Sud)ariftie, ber ^u^e, ber te|teii
Oetung; juwcilen jeber ©laubige, wie bei bem <BQ.f
frament ber ^aufe unb (^bc, unb jwar mu^ man an^
nehmen, bc^^ biefe von ©Ott felbfi alö orbentlicbe'Jtuö^
fpcnber eingefe^t fmb; fo tia^ o^ne jTe bie .^anbtung
nichtig fet). X>od) fd)eint \jon ©Ott felbfi gej^attet ju wer^
ben , bci^ man manchmal vom orbcntlic^en 2tuöfpenbec
abnjeid}e, entn>cbcrbuvc^X)i6penfationberi^irc^e, ober
au5 Slot^ivcnbigfcit felbfi ; benn in vielem tvaö pojTti;
ven göttlichen Ovec^teß ift, fann biöpenjirt unb burc^
bie "^fnorbnung ber Äirc^e ober anbere Umjldnbe eine
"Kuei'.arMne gemacht werben, roie man erficht in beit
Sbe^Muberniffen, in ber einen ©cflalt bed ^benbma^l5,
in ber (El^efd)eibung nub Vielweiberei , bie im alten
Xcflament erlaubt waren, unb in anbcrn bergleic^ett
fingen, 9^id)t nur im ^lltertfpume fanben 5^eranbe?
tungen hierin flatt, fonbernauc^ ber'ilrientinifc^eÄir?
d)cnratf3 untevfc^eibet ^ie unb ba ben orbentltd}cn von
bem au^erorbentlic^en ^U6fpenber. 3»bcjfcn ift eö
bod) baß |id}evjle , vom orbentlic^en ^uöfpcnber ber
>Saframente nid?t kldjt abjuweicf)en»
206
In ministrl? aulem requiritur intentio fa-
ciendi qijoil faril Ecclesia : si enini jociilyrein
tautuin et mimicum actum extrcere constat,
non viHenlur bajjtizasse aut a peccatis absül-
visse. Itiique elsi bapti/.ans aut absolvens esset
alheus qui nullum crederet efTectuin Baptis-
xni , non ideo minus serio bapti are v^lle po-
lest, quod suffi« it. Qiianquam si contingeret
sacerdotem improbum sublrahere debitam in-
tenlionem , etsi sac ramentum non adsit , ta-
rnen fructum ejus supplere summuni sacerdo-
tem praeclare innuit sanctus Thomas j eique
sententiae in libro de Baptismo favet sanrtus
Augustinus ; impietas autem ministri non ob-
stat quominus sacramentum celebratur, si cae-
tera essentialia ad^int *)
De raractere seu signo indelebili quod im-
primitur in anima ejus qui sacramenta Baptis-
*) Hie ad marglnem scripserai Leienttius quaedam ab i^s©
cxpuncfa. In iis , quae adhuc legi possunt, favere
vifleturopini'oui eorum theologoriim, quiintentlonem,
ul aiuQt, externam in sncramenlls sufBcere judicant.
Editio P»ri.«>.
207
3« bcm Kuöfpenbet 5cr Saframente tvirb atjcp
&ie Meinung crfoöcrt, baö ju t6uu tvaö bic ^ivc^c
t^ut; bcnu ift cö bcfannt, öa0 er bloö aiiö Sd}crj
ober mimifc^ &ie J^anblun^ verrichtet/ fo fdjeint cc
ntc^t getauft, nod; von ben ^ünben (oögefpvod)en jti
Jabcn» X)a§er wenn aud) berjenige, welcher tauft ober
(oöfpric^t, ein ©otteölaugner ivdrc/ ber glaubte bie
*taufe i><ibc feine ^irfung, fo fann er boc^ bcffcn un;
geachtet ernfllid) taufen woden, \vdd)C$ 6inlanglid)
tjl:. 5Ö3enn c6 fid) and) sutruge, ba^ ein gottlofec
93rie(ler bie erfoberlid^e 93Zeinung nic^t mad)c , ob;
gleich aisbann fein (Saframent ba ift , fo crfe^t bod;^
ivie ber ^» *^^omaö fe^r fd)6n (e{)rt , ber oberjle
^liejter bie gvud)t bcffclben ; unb bicfc Meinung be?
günftigt ber b. ^iuguftin in feinem ^ucf)e von bec
^aufe; bie ©ottloftgfeit be6 7(u6fpenber6 ifl aber fein
,§inberni^, ba^ ein (Baframent roirflic^ voilbrad;t
werbe, wenn bai librige 506efent(id}e babei ifl» ♦ ♦ ♦
♦ ♦♦♦♦♦
lieber ben ^arafter ober ba$ unauölofc^lic^e ^e'u
c^en, welc^eö bie(5aframente ber^Haufe, ber girmung
ober ^riejlerwei^e in bie @eele bejfen, ber fie emt
pfdngt, einbrücfen, ftreiten fe§r |)eftig einige Sc^uf;
t^eologen ; bie vBac^e ifl aber ganj f lar , wenn man
nur benft, ba^ ber 9Jienfc^ nac^ (Smpfang bieic$ (Ba;
fvameute eine gewijfe immer bleibenbe (Sigenfcf)aft er;
208
nii , Confirmallonls aut Ordinis suscipit, multa
nonnulli disputant ex scholasticis : sed res pla-
na est, si tantum cogitetur hominem , suscep-
to hoc sacramento, aliquam qualitatem perma-
nentem nactum esse quae et invalide et illegi-
time iteratur. Et tales qualilates reperiuntur
et in jure civili. Nam nemo rem suam arqui-
rere potest, seu qui in solitJum dominus rei
est , dominus ejus amplius fieri non potest j
quod si eam non posset ex toto vel parte ulla
r^tione alienare, lege forte aliqna id impedia-
tur, quemadmodum jus rcgni vel etiam aliiubi
domanium constat esse inalienabile. Jam ha-
bemus aliquid caracteri simiie , quod scilicet
invalide iteratur: eo ipso autem , dum actus
(ileratus scilicet) administrandi sacramenfum ,
est irritus sive nullus, etiam fit illegitimus sive
prohibitus. Sacrilegium enim est, vel certe
grave crimen sacramentum inaniter celebrare
scientem : per Baptismum autem, liomines chris-
tiani redduntur, per Confirmationem novo arc-
tiore quasi sacramento christianac militiae adstrin-
guntur, per Ordinem susceptum Ecclesiae mi-
nistri fiunt : quae sane qualitales sunt permanentes.
Superest ut explicemus quid de efficacia •
sacramenti ex opere operalo sit sentiendum.
Reperio autem quod circa fliaracterem con-
209
langt Ja6e, bcrcn ^tc&cr^odmg un^^ulticj unbqcfcfs^
mbv'iQ i\t. @o(ct)c (ii9cnfd)aftcn wcvben auci) im bür?
gerlic^en 9iod)tc gefunbcn, ^enn nicmanb fann fcitt
^'igcntbum cnvcvben, unö ttjer voUfommen S^cn cincc
(Bad)c ift, fann nid)t ^crr ba\)ou in einem üoüfom^
mcnern 0rabe werben. 5[ßcnn er nnn biefe @ac^c
Weber tf^eilwcife nod) gan', auf irgenb eine lUt ver^
4u^crn fonnte, fo mag bieö vielleicht irgenb ein &»
fe^ üet^inbern , gleichwie bie 9ted)te ber ^ronc, obec
auc^ in einigen idnbern bie^^ammergüter unüerdu§er*
lid) (inb ; f^ier fpaben wir nun etwaö, ba$ bem ^arafr
ter dfpnlid) ifl, unb nic^t gültig wieberr3oIt wer^
ten fann» "^Cüein eben baburd), ba^ bie ^anb;«
lung (bie wieberf^olte ndmlid)) ber Kuöfpenbung beö
©aframentß ungültig ober nid)tig ift, wirb jte auc^
9efe|n)ibrig ober verboten, ^enn es ifl ein Safrileg^
ober bod) gewi^ ein fd)tt)ereö ^erbred)en , wenn mait
iviffenttic^ ein (Baframent vergeblid) auöfpenbet. 97uii
aber burd) bie '^^aufe werben bie^Zenfd)en jn (Ebrij^eit
itmgefc^affen , burd) bie^itmung werben jie burd) eine
neue unb jtrengcre ^erpjlicbtung ber d;ri[Hid)en ^Jlif
lij einverleibt; buvc^ bie empfangene ^ricjUerweibf
werben jte X)icncr ber ^ird)e ; — welche (£igenfd;af;
ten gewi^ blcibenb ft'nb.
(So übrigt un6 nod) bie (£*rfldrung, wc^$ man von
ber ^ßirffamfeit beö tBaframentß ex opere operato
ju l^alten Mc, Seh jtnbe, bajj t>nü ndmlid)c w(i^ bet
14
210
tingit, hie etlam evenisse, ut insolita appel-
latio a scholasticis introducta, rem ipsam
consideranti, manifestam et per se planam,
cavillationibus obnoxiam et novitatis suspectam
recldkleritj nimirum si sacramenta tantum
prodessent ex opere operanlis, non ex, opere
operalo , revera nulla specialiter Iiis ritibus
addita esaet grafia , sed essent ceraemoniae
|ussae fortasse et sine crimine non omittendae,
non tarnen per se efficaces j quia quidquid
incsset boni , aeque eveniret sine ipsis (nisi
obstaret proliibilio) vi generalium promissio-
num erga eos qui fidem et caritalem habent.
Quemadrnodum igitur in jure civili romano ,
nulla nascebatur verborum obligatio, neque
actio ex stipulato, nisi certa interrogandi et
respondendi forma , nt adeo dici posset ritus
efficaciam consistere in opere operato, non in
opere operantis '')} ita de Baptismo quoque **)
dici potest, cujus effectus integer non impri-
mitur, nisi essentialia ritus observentur. In-
■*) Cum nondum vernaculo Idlomate expresslones his j
aequivalentes suppetant, latioas voces plerumqMe
retinuimus.
Edlllo Moguutina«
**} la Ms, idem dici.
211
öcm i^arafter &eö Safi'Cimentö gefc^icfpt, aud) f;icc
(latt gefpabt , öa;} namlic^ bie neue ^Beucnnumj, bie
von bcn ©d)u(t6coloi]en eiugefuf^rt tvov&en, &ic an (ic^
offenbare unb jcbem cinlcud)teube ©ac^c vielen (3pi0;
ftnbi^feiten au^gefcf^t m\b bev iJieucnmß vcrbad}«^
gemacht f;aOe; bcnn ivüvben bic^afvamente Moö nad>
ber ^uvbijjfcit be6 2(nöfpenbevß wirfen, «üb nic^t
burd} fid) felbj^, fo Ware ja in ber %^at felbj^ feine
befonbere ©nabe mit biefen ^eic^en vjcrbunben, fon?
bern eö Wvken nnr verorbncte Zeremonien , bie matt
vielleicht o^ne fic^ eineö ^crbvcc^enö fd)nlbig ju ma^
d)en, nid}t «ntevlajjen büvfte, obfc^on jte nicl)t buvd)
jid) fclbft tt)irf|am ftnb, weil ba& &im , ba^ fte ^ax
ben , aud) o^ne jie 9efd)d§c (wofern md)t ein J^inbers
nij imOBeg flnnbe), ^vaft ber allgemeinen ^erfpre?
d)ungen in J^in|ld)t jener, weld^e ben ©lanben unb
bie liebe ^aben* ©leid}wie baber in bem i-6mifd}enbur^
(jerlid)en dicdnc au6 einem blo6 wertlid)en ^crfpre*
c^en feine ^erbinblic^feit entfiebt, unb am einer (Sti-
pulation feine ^lajjcbefugnij, au^er wenn eine ge^
wifle i^orm ju ^^ragen unb j« ^Cntworten beobad)tet
werben, fo ba^ man fagen fann bie^irffamfeit biefcö
Dtituö befleiße in opere operato, unb nid)t in opere
operantis; alfo fann man eö auc^ von ber 'laufe
fagen, beren vollige ^IBirfung nid)t mitget^eilt wirb,,
wofern man nid)t ba^ ^löefentltc^e beö ütituö beobad}s
uu ^od) um bie 0nabe beö(6aframent6 ju cmpfaiT«
14 *
212
terim ut gralia sacramenti suscipialur, animam
suscipienlis bene constitutain esse necesse est ,
ne obex ponatur; et ita aliquod opus operan-
tis (hoc est stalus suscipientis) est requisitum
operis operati.
Kunc de sacramentis in specie dicamus 5
et primum tiuidera de Baptismo, sed pauds:
Don enim usque adeo graves aut niullae circa
eum controversiae nunc agitantur. Equidem
falendum est, si Ecclesiae abesset autoritas,
Baptismum parvulorum non satis posse de-
fendi: nullum enim exemplunT habet in Scrip-
Iura Sacra quae videtur praeter aquam requi-
rere et fidem quam ralionis usu destitutis tri-
buere, ut quidam faciunt, nimis precarium
atque elusorium est et a verisimilitudine ab-
horrens. Nam , ut ait Augustinus in epis-
tüla ad Dardanuni, soire divina parvulos qui
nee humana noverint, si verbis veHmus osten-
dere, vereor ne ipsis sensibus nostris facere
videamur injuriam, quando id loquendo sua-
demus, ubi omnes vires officiumque sermonis
superat evidentia veritatis. Itaque qui Eccle-
siae tradiüonem respuunt, non videntur mihi
vim anabaptistarum posse sustinere. Baptis-
mum quorumvis christianorum ipsorumque adeo
haereticorum esse validum , etiam Don satis
'-213
geit, mufj bie (Beck &cö (Smpfancjcn&cit ge&orig berei-
tet fet}n, baimt nic^t ein J^iuberui^ im ^3ege ftcfpe;
unb auf biefe'Krt ift eine getvilT^OJtitnjirfung beö^an.-
belnben (baö §ei^t, &ie Vorbereitung beö Smpfangen;
5en) ba6 Srfobernif^ beö üoUbvac^ten Saframcntö,
9Run ivoKen wir ücn ben (Bafiamenfen inö )Be;
fonbcre rebcn, unb jwar juerfl furj \)on ber^aufe;
benn über biefclbe jinb biß i^t noc^ nid)t mie ober
i\nd}tige ©treitigfeitcn entf^anben. 'lOian mu^ cinge;
fielen, ba^ o6ne bai "Jfnfe^en ber ^ird)e bie taufe
öer Äinber nid)t 6inldnglicf} fonne \)crt{>eibigt werben;
bcnn fie f;at fein ^cifpiel in ber {)cingen (Betriff füc
ftc^ , ttjeld)e auper bem ^[öaffer and) ben ©tauben ju
crfobcrn fd;cint, ben man bei jenen, bie ben ©cbraud)
ber Vernunft nid)t ^aben, nod) nid)t annehmen fann,
obfd}on einige biefe Vorau^fe^nmg, bie ju tDiilfubr*
tic^, triigerifd) unb unnja^ufcf/cinlic^ ift, machen»
X)cnn, mc ber b. 7(uguf^in in feinem ^rief an ben
^arbanuö fagt: wenn wir mithörten jeigen wcU
len , ba^ bie ^inber ba6 ©6tttid)e wilfcn , weld)e
nic^t einmal baö ?>Jtenf6tid)c fenncn, fo fürdjtc ic^,
wir t^un unfern eignen ©innen Unrecht, wenn wie
unfere 3pvad)e anweuben um ju aw^v^ ju überrebciT,
wo bie (Jüibcn, ber ^a(>r(^eit bie Gräfte ber (Bpradie
unb i^n-e ^cfiimmung übcrfleigt, ^aj^er fcb/eint cö
mir, ba^ jene, weld}e ba^ ?Infef^en ber ^irc^e nid;t
annebmen, ben «Einwürfen ber ^(nabciptiftcn nic^t \v\:
214
ex Scriptlira probari potest : virletur enim
Ai-ostülis et ab liis missis potestas baptizaiidi
tributa, de aliis niliil extat. Et videmus eos
qui reformali vocantur aegre concedere ut ab
Vis qui ininistri Ecciesiae non sunt exeroeatur.
]\ostruin autcm non esset ulterius exlendere
instiliitionem Dei quam ipse signifiravit; cum
vero Ecclesia quae ex ipsius öcripiurae pro-
missis coiuiTina est et fundamenlum vrrilatis,
voiuntatem Dei nobis tradiderit, securi esse
possumus.
De Confirmationis sacramento , quod ali-
qui *) in dubium vocant, praeter id quod
S( riptura Sacra de manuum impositione pau-
cis insinuat, extat traditio apostolica Ecciesiae
primitivae cui testimonium perhibent Corne-
JjIUS episcopus ronianus apud Eusecidm , et
Cyprianus martyr et concilium laodicenum et
Basit-tts et Cyrillus jerosolymitanus aliique
veterum mulli : fuisse autem aliquando cum
Baptismo celebratum -viri docti arbitrantur ,
*) Hie in Mss. vox liahefur lectu dlflicilis : videtur
esse pcr.itus aut periti , sed parvi mornenti est ad
seusum. , Editio Paris.
2lS
Jjcrf^e^cn founcn, !t)ci^ 6ie 'taufe ciUet (Tf^rtj^eit uit^
5cr ^e|ev fogac gültig fei) , fann auc^ nic^t ju ©e?
nü(je aiiö &er 6. Schrift Setvicfen iverbeu ; benn man
fte^t , ba^ fceit ^(pofleüt unb i^rcn 2(6georbneteii bie
©eivalt ju taufen ert^eilt worben, tton ^(nbcrn tvivb
md}tö gefvigt, Unb ttüu fc^en, ba^ jene welche jid)
DCefermirt nennen, ungern gcflatten, ba^ »on an-'
bern, welche nid)t !JDiener ber ^ivd)e ftnb, biefelOe
oußgeuOt werbe. UntJ aber fommt eö nid;t JU/ bic
ijon ©Ott beflimmten ©ranjen jn erweitern ; ba aber
bie Äird}e, iüeld;e nad) ben ^er^ei^uugen ber ©c^rift
fetbjl bie©dule unb©vunbfefie ber ^^a^rfpeit ifl, un5
ben Tillen ©otteö üOerücfert ^at, fo fonncn wir
ru§ig fct)n.
3n betreff beö Saframentö ber ^i^^nning/ wel-
d)c6 einige in Si^^^if^I ji<^§^n, f;aben wir, aujer bem
ton6 bie (Bd}rift »on ber ^anbauf(egung in wenigem
anbeutet, bie apoflolifd^e Ueberlieferung ber crflcn
^irc^e, wo\)on ^orneliuö, ^ifc^of von tKoni,
bei (Sufebiuö, unb (Spprian ber ^idrti^rer, baö
Äonjd tjon iaobicda, ^afiliuö unb (£t)riUuö von
^crufalem, unb anbcrc ^dter mc^r jeugen* ©ele^rtc
50ldnner glauben bie girmung fen votmalö mit ber
Xaufe au6gcfp-:nbet worben ; eö waren jcbod) ^wct
»on einanber unterfc^icbene ^aframeute» ^enn bic
^ird)c fanb cö für gut ju entfd)eibcu (nac^bcm genug
barüber gefiritten worben), ba^ Äe^cr taufen unb
9lZ ^
distiurt.i famen fiiere sacramenta. Errlesirie
enim d finire placuit (post rem salis agilatam)
Baptismum ab haereti<is f\ in haerelicos con-
ff-rri pos-^e , Confirmationeni a hgitiino mini-
stro esse (onf» rendam. Placuit eliam Bajjlis-
jnum quam piimum parvulis dari , svd Confir-
Diationem posse etiam ad annos discretionis dif-
ferri. Ex quibus apparct Baptismi quidem qni
fuudamenta jacit majorem esse necrssitatem,
Confirmatione aulem coronideni imi)oni operi
quod Baptismus inchoavit : unde quiflam vete-
rum ad nomen chrismatis seu unguenti allenden-
tes *), eum qui post Baptismum est unctus, tum
drmum censent , Spiritus Sancti donis acceptis ,
christiani nomen prorsus mereri quasi regem sa-
cerdotemque factum, ut Apostolus loquitur
Venio ad Eucliaristiae sacramentum in
quod major certaminum moles incubuit. Qui-
dam enim liberius ratiorinantes in judicandis
divinis mysteriis, et verbis quibusdam Cn»Y-
SOSTOMI et AuGUSTiNi aliorumque veterum
abutentes, dtfendunt in coena Domini corpus
et sanguincm Christi non adesse realiter, sed
tantum repraesentari seu signißcari : tantum
*) In Jviss Icgitur ul mihi viflefur allu^entes, recfe.
Editio Paris.
si7
getauft wcthcw Ummx, b\c Si^Jtt"«:^ A^ci* ttou bcm
gcfcf^lid)cn'^(u5fpenbcr bcrfcfben ert6ci(t tucrbcn mviiyc,
^(uc^ faub jlc für jjut Me taufe fobalb alö m6(3lic5
ben ^inbern ju crtr^cilcn, allein bie ginnung fanu
nad) ibrcm @utad)ten biß ju ben^-'^bven 5cc?Bcunr.njt
\?erfd)oben werben» ^orauö cvi^cUt , bc,^ bic "itaufc,
\vdd)c ben ©runb legt, üicl notb'.^jenbtijer fet}, bie
girmung aber bem burd) bie taufe begonnenen 5ßcvfe
bie ^rone auffefie; ba^er einige ber ^(ten, bie auf
ben 9'^amen beö (EtH'ifamö, ober bcr ©albung "Jüifpie?
lung mad)en, glauben, ba^ bcrjenige \vcid)er md)
ber taufe gefalbct tvorbcn , bc^nn erft nai) empfange;
neu 0aben bc^ ©cijlcS, ben Olamen eines Sf^ri^tcn
vollfommen vevbiene, \^eil er, wie ber 'Jlpoftcl fagt,
ba gleic^fam ^onig unb ^rieficr geworben ijl:.
^d) fomme nun jum (gaframent ber (Sucf;arifr;e,
gegen weld}e6 größere Ädmpf: fid; erhoben, t)ctm
Einige, bie freier bcnfen in ^curt^eilung ber gott*'
!id}en ©ef^cimnijfe, m\b einige "ÄJorte beö f^. S^rt);
foflomue unb ^Hugujlin unb anbrer ^ater mitj-'
brauchen, bc|)aupten ber ieib unb ba6 Q51ut Sbvifii
fei) im ^l'benbmalpl beö ^errn nid)t wefentlid) zugegen,
fonbern werbe nur vorgeftcllt ober angejeigt; bcnn er
fe)) pon unö fo weit entfernt, alö ber ^immcl pon ber
(Srbe entfernt ift, unb atle-o waiy bie waßre O'iatur
eines ^crperö ^abc , fonne nid)t in mebreren Orten
fctjn» (^'inige, bic etwas jelinbcr beulen / fd;cinett
11^
enim distnre a nobis quantum cocluni a ter-
ra, nee in plurilnis locis esse posse quidquid
veram corporis naturam liabet. Quidam libe-
ralius (quanquam nun sine ambiguitate^ con-
cedere videntur realiter a nobis percipi corpus
Cliristi, sed mente ad coelum per fidem erec-
ta, atque ideo, cum sola fides perripiendi in-
strnmentum sit, non percipi sacranicntum ab
indignis , quod satis contrarium videtur Apos-
loli verbis. Verum Jii quoque cum explicare
sententiam coguntur, eo tandem venire viden-
liir, ut mens non aÜter in coelum evolet ad
corpus Christi percipiendum , quam quo moda
nos cogitatione Romae aut Constantinopoli esse
dicimur; alioqui enim menti nostrae tribuerc
cogentur, quod corpori Christi negant , ut si-
rnul in coelo terraque sit. Nos autem tutius
verbis Salvatoris insistcmus , qui cum paneni
et vinum accepisset, dixit : hoc est corpus
meum ; et pia antiquitas in hoc sacramento
semper magnum mysterium agnovit super liu-
manae mentis captum , quod sane nulluni est,
«i pro re signum dalur. Et vero omnes tolius
orbis Ecclfcsias , exceptis quae reformatae et
infra reformatos novando descenderunt , di-
cuntur liOdie realem corporis Christi praesen-
tiam agnoscere , nuper viri egregii adeo liqui-
119
(c6|c^on nicf)t c[^nc ^^^^"^^«^«tigfcit) jujugcbcn, bafj
tt)ir bcn idh (E6rifti njcfciulic^ empfanden, aber nur
inbem wir bcn &:i\i burc^ bcn ©laiibcn jum ^^immeI
crbcbeii/ unb bcöivcgcu, ba wir i6n biirc^ bcn Ölaiu
bcn allein empfangen, werben Unwurbige bci3 (Bcif'cci>
menteö nic^t tbcilpaftig, wctc^eß bcn Qüöovten beö lipot
fle(5 nici)t wenicj ju wtberflrcben fc^eint» "Hdcin bringt
man in jic, ba|} jic i6rc ^Otcinung erfidrcn , fo fdjei;
nen jte enb(id) baBin ju fommen/ ber ^er)1anb cv;
fd)n)ing(r ftc^ nid)t anbcrö in bcn t^immcl um bcn iciö
(SSrif^i JU empfangen, al6 wie man fagt, ba^ wir mit
bcm ©cbanfcn '^u üiom ober Äonjlantincpel jlnb ;
bcnn fünft mu'ifcn fic jene (Sigcnfc^aftcn unferm ©cifte
beilegen, wcld)e fie bem ietbe (Sbrifti abfpredjcn, b.\^
er namlic^ 8"3^^'^'"*> ^'^ ^^^^* ^immct unb auf ber (Srv?e
fci). $Gir werben unö aber fid}erer an bie 'Jßovtc
S^rifli balten, weld}cr, inbem er ba>$ ^rob unb bcn
2Bein nabm, fagtc: ):> ^ai5 ifi mein hnbcc, unb bas
fromme 1ihcxit)m\\ hat in biefem (Saframcnte immer
ein gro^cö , über bc$ menfd)Iid}cn ©eifled gaffun^?;
f raft cr^abcneö , ©c^^cimni§ anerkannt, voa3 c3 bod)
gewi§ nid)t ift , wenn ^Mt bcic<Bckd)c nur baö 3^^'^^'^^^
gegeben wirb. Unb in bcvXl^at, aile ivird)en ber go.n;
pn (Erbe, auöfjenemmcn jene, xocldje üd) rcformirC
nennen, unb j.a-: bic buvd) ibrc D'Jcuerungcn nocl)
weiter giengcn al6 bic Olcformirten, ne^Muen ^eut jU
^^9^/ fcigtman, bic wcfentiicr>c ©cgenwart bc6 ici>
'i20
de eviceiLint, ut falendum sit vel hoc esse
probatum vel riihil unquam circa rcmolarum
gentium senicntias probari spcrandum.
*) Eqiiidciii si denionslrari posset inviclis
argiimentis iiictaphysicae necessitalis onincni
corporis es;entiain in extensiono sive spalii de-
terminati implemento consistcre, utique cum
verum vero pugnare iion pos&it , fatendum es-
set unum corpus non posse esse in i)luribu5
locis De per divinani quidcm potenliam , non
rnagis quam fieri polest ut diagoualis sit lateri
quadrati cüinmensurabilis : eoque posito uti-
que recurrcndum esset ad allcgoricam divini
verbi sive scripli sive tradill inlerpretationeni:
5ed tantuni abest ut quisquara pbilosophorum
Jactatam illam demonslralionem absolverit, ut
contra potius solide osteudi posse vidcatur,
cxigere quideni naturam corporis ut cxtensiuu
Sit , nisi a Dco obex ponalur , esst ntiam ta-
men corporis consistere in matcria et forma
Substanliali , hoc est in principio passionis et
*) Haec usque Jid finem paoin.'ie seqBcntls addlfa sunt
ad njargincm Mss. et furle posila fuisscnt intVriu^a
I.EiBMTio, si operl ultimani admovisset nianuin. \n-
Cerius cu'im ad idem redibit plenius exponenduin.
Editio Paris.
221
6cö (E6ri|lt an, wie ncutid) gc(:6rtc ^O^^^nucr fo ein^
(cud}tcnb bargct^an, ba^ man cin.(]cfcc&cn mii^, bic;
fcö fco cnttvcbpr beriefen, ober man nn\\J-: alle ^offj
miufi aufj^eben, ba^ jciuafö in betreff ber ?»3^cinun?
gen entfernter ^otfer cV:cc\C^ fciine bewicfcn werben»
S6 inl n>a6r, tvenn man mit unti>ibcrfpred)lic{}eit
^cweifen u:r mctap^i)|Tfcf)en 3Rot6wenbi(]Feit bart^utt
fonnte, ba^ bk ganje ^^cfcn^eit eineö ^^orperö ttt
bcr'}iu6be6nun(^ ober in ber^Iusfuduntj cineö beftimnu
ten Diaumeö befiele, fo müfjte man wirf lic^ , ba ba6
^[ßa^rc bcm ^a^ren nicl}t tviberflreiten fann, cinge^
flehen, ba§ ein .Körper nic^t in mehreren Orten, nic^t
einmal burcl) bie g6ttlid}e ^adjt, fepn fonne, eben
fo wenig alö eö t^nmlid) ifl, ba^ eine O.uerlinie mit
ber @eite cineö ^ierecfeß gleivheö ^jIcic^^ t^ahc ; nä^f
me man biefeö an , fo mu^tc man wo^^I '^u einer alle^
gorifd)en ^(uölegung bc$ göttlichen fowobl gefc^riebe;
nen alß überlieferten Portes feine 3«flnd)t nehmen:
«llein eö fc§lt nod} fo viel, ba^ je ein 9>oilofop§ ben
fo ^oc^ gepricfcnen beweis üollfommen gegeben ^ahc,
■ba^ e6 im ©egentf^cil ba$ ^{nfef^en ^abe, man fonnc
grunblid) jeigen , bie SRatur eineß .^orpcrö erjeifd^e
jwar eine ^(uöbe^nnng, wenn nid)t ©ctt ein ^inber;
m^ fc|c , allein bie ^efen^eit beffelben ^efie^^e
in ber ^iKaterie unb in ber wefentlic^en ^otm, ba$
^ci$t, im ^rin^ip beö ieibenß unb^anbelnö: benn ju
einem fclbfiitdnbigen ^cfen wirb erfobert, ba^ eö
•122
actionls : subitantiae enim est agere et pali
posse. Itaqiie maleria est prima potenlia pas-
6iva , forma autem substanlialis e^t actus pri-
iiius , sive prima potmiia activa , qaae ut loco
certae magniluJinis deliniantur , ordo quidem
rerum naturalis poslulat , non vero necessitas
absoluta cogit. Sunt qui praesentia reali ad-
missa , quamdam , ut ita dicain , impanatio-
nem defendunt. Aiunt enim corpus Christi ex-
liiberi in , cum , et sub pane ; ilaque cum
Christus dixit : hoc est corpus meum ; intelli-
gunt quemadmodum , si quis sacco ostenso di-
ceret haec est pecnnia. Sed pia anliquitas
aperte satis declaravit panem mutari in corpus
Christi , vinum in sanguinem pas.simque hie
veteres agnoscunt iJ.STC^.goiXei'x'jr^ *) quam Lati-
ni transsubstantiationem recte verterunt , et de-
finitum est totam substantiam panis et vini
transire in totain substantiam corporis et san-
guinis Christi j et quemadmodum igitur alias,
ita hie quoque explicanda est Scriptura ex tra-
ditione quam custos Ecclesia ad nos usque
transmisit.
Interea saepe superstitibus speciebus , no-
men panis et vini attributum est , cum sensu
*) Mutatio essentiae corporis.
223
()anbetn uuJ> Ulbcn Uwwc» !^cur5ufof(je ifl bic 9)iatci
rie bie erj^c feibcnbc ^otcnj, bie tvefentlic^e ^orm
<i6ei* ifl bie crf^e .^anblung, ober bie crjlc (^aubelnbc
5)otcnj ; uub obfd^en bic natiirHcr)c Drbnung bcr ^inge
crfobcvt, ba^ jtein einen geiviiym bcfliniititen Diaum Oe*
fc^ranft fcijen , fo tfc bieö feine un5ebingte 97ot§;
tvenbigfeit» (Eö gibt noc^ anbere, raetdje bie wefent*
lic^e ©egennjart annehmen, aber eine gewilfc 3»^P^'
nation vert^eibigcn, ^enn fi'e fagen , ber leib (Ebrifti
fet)in, mit unb unter bem Q5robe gegenwärtig; folg;
lid) ba (Sf;ri(lu6 gefagt §at: ba6 ifl mein leib, fo »er;
pe^en jie eö, al6 wenn einer, inbem er eine ^orfe
jeigt, fagt: baö ifl ©elb. 'JlUcin bo,^ fromme "Kfter?
tfpum ^at beuttic^ Qcnug erfldrf, ba^ baö "i^rob in
fccn ieib (Sbrij^i t>erivanbelt it)erbe, unb ber ^Ißcin i«
fein 5Blut, unb bie Eliten evfcnnen allgemein bie fis^
TagoiZei(£(Jiv (^crivanblung ber ^cflanbt^eite eineö
^orperö) an, welc^eö bie iateiner richtig burc^ trans-
substaniiatio gegeben ^aben, unb eö ifl bcfd)lojjeit
worben , ba^ bie ganje ^efenbeit beö Q5robö imb
^einö in biegau'je vlßcfcn^cit be6 leibö unb ^lutö (Ebiü
fti überge|)e ; unb tvie in anbcrn Ji-^tlen, fo mu^ man
aud) ^ier bie @d)rift au6 ber Ueberliefcrung crfidren,
welche bie ^irc^e al$ ^ewa^rerin auf unö über?
bracht ^at,
Sß warb inbeffen oft ben bleibenben ©cflatten betr
tname^rcb unb ?Ö5ein beigelegt, ba f^ierin bie Sinn?
224
non distinguanlur : i^ic S. AMBr.oaius dixit it»
effiracem esse scriDunem Domini ut sint quae
erant, et in aliud convertantur , scilicet acci-
dentia sunt quae erant , substantia conversa
est : nani idtm ait post consecTationem nihil
filiud quam carnem et sanguinem Cliristi cre-
dendum esse : et Gei>asius pontifex romanus
innuit panem transirc in corpus Christi , ma-
rente natura panis , ]ioc est qualitatibus ejus
sive accidenlil^us : neque cum tum ad meta-
physicas noliones formulae exigebantur , quo
sensu et Theodoretus dixit in hac conver-
sione quam ipse fj.STx'ioy.w vocat , mystica
symbola propria natura non exui quae contra
illos quoque notari possunt, qui hodie ne ac-
cidentia quidem panis vere remansisse volunt,
sed tantum eorum speciem sive apparitionem
inanem et somnio similem.
Accidentia autem symbolorum non sunt in
corpore Christi tanquam in subjecto , sed in
nuUo subjecto sustenlanlur *), et videtur ipsa
nioles (quae sane diflert a materia) respectu
caeterorum aci identium offi'io subjecti per di-
vinam potentiam funiji. Sapienter autem haec
*) Sustantur, Mss.
Editio Paris.
feinen Untcrfc^ieb it>a&vnc^mcn: ba^ev Jat bcx 6» 7(m,-
brofius gcfa*3t, t)ie Dtebc bcö J^emi fep fo \oirffam,
^a$ ivaö gcwcfcn, noc^ i]i unb in etwaö aitberö ver,-
ivanbclt wirb ; i>a^ »^ci^t, bie ?(cc:oenjten jiiib, wa$
jte waren, nur bie 26?fen^eit i\i \jertt)aube(t tvorbcn;
öenn ber n.üuiltd)e fa3t, nad) bcr ^Ißanblung burfc
man ^ier nic^tö anberö gegenwärtig glauben a(3 ba^
gleifcf) unb ba$ ^lut (Zbu\ru Unb 0e(afiuö, ^i?
fc^of von Üfom, gibt ju t>er(tefpen> baß ba^ ^rob irt
5en ieib (E^rifli übergebe , obgleich bie Qflatur beö
SÖrobeö bleibe, ba$ ^ei^t, bie Qualitäten ober ^cci;?
öenjien bejjelben: benn bamalö würben bie 7ru6briicftf
nid)t nad) metap^t)<tfrf)en gegriffen verlangt; in bie^
fem (ginne ^at au<:^ "tbeoboretuö gefagt, ba^ in
5iefec ^erwanblung bie er fisTctßo'Kyit; nennt, bie mt)^
jtifc^ert (St}mbolen ibre SRatur nic^t verlieren, Weld)e^
man auc^ g^gcn jene bemerfen fanrt> bie beut ju Xagj
behaupten wollen, ba^ bie ^(ccibenjien wabrl^aft nidjt
juru(f bleiben, fonbern nur i^re ©efialt, ober ein lee^
rcr, einem ^raum d^nlidjer, (3cl)ein.
^ie Tfccibenjien ber ©i)mbolen jinb aber hic^t att
bem leibe (Zbn\ii, alö in ibrem ©ubjeft, fonbern |t^
baben fein(Subjeft in bem jTe befleißen, unb eö fd)eirif/
ba§ bie ?0]ajfe felbjl (weld)e von ber 93^aterie unter;
'fc^ieben i(l) in ^Betreff ber übrigen 'Kccibcnjien, burd)-
bie g6ttlid)e 9}iad)t bie ©teile beö Subjeftö vertrete^
X>ie Xl^cotogen leieren bieö fe^r weielid), um allc^
15
226
docent theologi, ne in cultu aliquid abso-
num orialur: nam si accidentia quae panis
fuere de corpore Christi praedicari possent,
sequeretur corpus Christi esse rem fragilem ,
rotundam , tcnuem , albicantem : sequeretur
item aliquid minutum, album , rotundum, uno
verbo, quod panis affectiones habet, adorari,
et quae in species indigna patrari aut incidere
possunt, ipsi corpori Christi ob venire.
Porro certum est antiquitalem tradidisse
ipsa consecratione fieri conversionem, quem-
admodum apparet ex verbis Ambrosii paulo
ante allatis*), neque unquam veteribus auditum
est novum quorumdam dogma quod in mo-
inento perceptionis deraum adsit corpus Chris-
ti. Certum enim est nonrmllos sacrum hunc
cibum non statim consumpsisse, sed aliis mi-
sisse et secum domum, imo in itinera, in de-
serta tulisse, eumque morem aliquando fuisse
commendatum , quamquam postea abrogatus
»it majoris reverentiae causa: et profecto aut
falsa sunt quae a sacerdote pronuntiantur verba
institutionis, quod absit, aut necesse est quod
benedictura est, esse Corpus Cliristi, etiam
*) Pag. 224,
227
^ljgcfcl)macfte t)ott bc\\\ ©ottcöbicnfl ju entfernen:
&cnn fennte man fagen, ba^ bie getvefenen 'JUci&en?
jtcn be6 ^roöcö bcm icibe S^rifli nun eiijcn waren ^
fo würbe baranö feigen, ba^ ber icih S^rifii etwaö jer?
bred)(id)eö, runbcö, bünneö, \vei^üd)c$ fen ; er» würbe
baranö folgen, bap man etwa^ bünneö, wci^eö, run;
beö, mit einem 3Bort, etwaö, ba^ bie (Sigenfc^afteix
fceö ^robcö ^abc, anbete, unb ba^ ba$ Unanfldnbi?
ge, wefc^eß mit ben ©eftalten gcfd;e^en ober jic^ jvu
tragen fann, felbft beni ieibe (E^rijli n)iberfa{>re»
(£ö ifl alfo gewi§, ba^ baö Tlltert^um un6 bie ie^rc
überliefert ^abe , ba§ Äraft ber (Eonfcfration fclbft bie
^erdnberung gefd)ef;e, wie bie6 auö ben oben ange;:
führten ^Ißorten beß (n 7(mbrofiuö er{»e(It; unb bie
liiun §aben nie etwas t)on bemX)oqma einiger 97eurec
gebort, b(X^ in bem Tlugenblicfe bei ©enu^eö er(l bec
4eib S^rifli juscg^" f^9» ^enn eß i|l gewi^j, ba^ eini?
ge juweilen biefe ^. (Bpeife nic^t fogleid) gcnoffcn, fon?
bem anbcrn gefd)i(ft, unb mit jic^ nac^ ^aufe, ja fo?
gar mit auf Dieifen unb in (Sinoben getragen |)abert,
unb ba^ biefer ©ebraud) einjlenß anempfohlen war,
obfd)on er nad)|>er größerer S^rerbietung wegen ahf
gejlelit worben: unb in ber 'Z^at finb bie "löorte bec
(Sinfe|ung, welche ber ^riefler außfprid^t, entwebec
faifc^, weld)e6 ferne fep, ober ba^ Sonfefrirte mu^
not^wenbiger 3Beife ber ieib (£f;rifli fei)n , auc^ üoir
bcm ©cnuf[e, 3d) wiU üon ben ©d}wierigfeiten, in
15 *
228
antequam manduoetur. Ut taceam qul sie sen-
tiunt in tricas imidere, ulrum in labiis, aut
in ore, aut in gula, aut in stomaclio primum
incipiat , anne in hoc quidem, si vilio ejus
symbola non consuraantur.
Quoniam autem egregia qnaedam et acuta
ingenia inter reformatos potissimum, rovae
cujusdam ac blandientis imaginalioni philoso-
pV.iae principiis imbuta, clare dislincteque, ut
ipsorum stylo utar , intelligere sibi \identur,
corporis essentiam in exlensione ■consistere ,
accidtntia autem non esse nisi modos substan-
tiae , adeoque non posse subsistere sine sub-
jecto , nee a substantia posse separari , non
magis quam uniformilatem peripheriae a cir-
culo , inde deplorabilis et prope insuperabi-
lis eorum aver^io a catholicae Ecclesiae dog-.
matibus nascitur : utique succurrendum eorum
morbo arbitror , dandamque nperara philoso-
phis catholicis , quod concilium lateranense
conlra eos fieri voluit qui circa animae natu-
ram aliena a fide docebant , ut clare et luci-
de satis üat objectionibus , quin et contrarium
accurate doceatur : vociferantur enim nulluni
decretum Ecclesiae , nullam legem , nullam
denique vim eflicere posse ut, quod impossi-
229
weiche jene, bie biefctO^ einung 6a6en, fic^ üemicfcin,
nic^t rebcn, ob namlic^ bicfc ^^ccauberuncj auf J>eit
iippen, im 5)iuube, in öer ^^e^Ie, ober im ^Oiagcu
crf^ üorgc^^c, ober ob üießeic^t nic^t einmal ba, wenn
buvc^ ircjenb einen 3wfÄ^ ^^^ (BijmOolen jTc^ nid>t
vcrje^ven.
^exl aber einige grcfe unb fd^avfunnige ^cij'ler,
\>orjügIi(^ unter ben üvcformirten , von ben ©runb?
fd^en einer neuen unb ber SinbilbungSfraft fc^mei?
c^elnben 'Pf^ilofop^ie angeftecfc, tht unb bcutlid)^
um mic^ i^reö Ttuöbrutf c6 ju bcbienen, einjufe^c«
glauben, bie ^cfenbert eineö Äorperß befiele in bec
2(uöbefpnung , bie 2(cctbenjicn aber fcijen md)iö an-
tcrö al6 (S2pn5arten ber ©ubftanj, fönnen a[\o wat
ier o§nc (Subjeft befielen, noc^ von ber (Subjlanj
getrennt werben , eben fo wenig al6 bie (Einfermigfeic
be6 Umfrcifcö vom 3^*^^^^/ ^^(^«^^ "'^^^^ bebaurungö.-
würbige unb beinahe unüberwinbüc^e Abneigung gc?
gen bie fat(io(tfc^enX)ogmcn: fo glaube id) bod), man
muffe ibrer ^canf^eit ju ^ülfe femmen , unb Utl)ol\f
fd)e ?)l;ilofop|)en follen fiid) Ü)^uf;e geben, \^ad) bcc
$Sorfc^rift be6 tateraueniifc^cn Äird^enratba, wel;
c^er gegen jene , bie in betreff ber iTlatur ber
©ecle bem 0lauben wibrige Icj^rcn vortrugen, wollcc
beobad}tct wiiJcn, ba^ man flar unb cinleuc^tenb ibre
(Einwürfe beantworte, unb aud) jugleic^ i>a$ ©egen;
t^eil forgfdliig le^re ; benn (le fa^rcien unaufbcrlic^z
230
bile est ac confradirlionem implirat vpI cer-
te tale manifeste apparet , a quoquam , etiam-
si vellet übedire , vere alque ex anirno cre-
datur ; itaque protestantur schisma non sibi
sed illis impulandum esse , qui non nisi suh
imj)Ossibili condilione , recipere avulsos velint.
Equidem non palilur brevitas nostra iit in
philosophiam loni:;ius excurramus , illud ta-
rnen cbiter atligisse suffecerit , nos qiioque
non perfunctorie studiis mathematitis mechani-
cisqiie , et naturae experimentis operam de-
disse , et initio in illas ipsas sententias quas
paulo ante diximus, inclinasse fateiidum estj
tandem progressu meditandi, ad *) veteris phi-
losophiae dogmata nos recipere fuisse coactos.
Quarum medilationum seriem , si exponere li-
ceret , fortasse agnosr eretur ab bis qui non-
dum imaginalionis suae praejudiciis occupati
«unt , non usque adeo ronfusas et ineptas esse
eas cogilationes , ac illis vulgo persuasum est
qui receptorum dogmatum fastidio tenentur,
et Platoni , Aristoteli , divo Thomae ,
aliisque summis \'iris tanquam pueris insul-
tant.
*) Legjfur ad in Editione Paris.; sed videlur esse
menduni, Eclitio Moguntina,
231
fein !t)ePrct &cr ^ivc^c, fein ©efc^, feine ©etvatt cnb?
lic^ fonne bewirfen, 5a^ etn?a6 unm69(id)ed, fic^
tt)iberfprec^en&eö / ober bod) cffeubav fo fd)eincnbcö^
von irgcnb jcmanb, wenn er and) gcf^ovfamen tt?olIte,
tt)a^rf;aft unb auö ganjer (Seele fonne geglaubt tt>Qt:
heiu ^af;ec wenben fie ein, bie Trennung bürfe man
»ic^t i^nen, fonbern bloö jenen jufc^reiben, tvelc^c
&ie getrennten nur unter einer unmöglichen ^ebing?
ni^ wieber annehmen wollen»
:j)ie ^urje erlaubt nic^t, unö tiefer in bie ^^ilo?
fop^ie einjulajfen ; nur furj wollen wir berühren, ^c^^
auc^ wir unö nicl)t oberjtddjlic^ mit mat^ematifc^en^
med)anifc^en ^iffenfd^aften , unb ber (E^rperimentat,'
p^r)jTf abgegeben {)aben , unb wir muffen cinge?
Rieben, ba^ wir anfangs felbft jenen obenerwähnte«
5)]einungen nid)t abbolb waren, enblic^ aber buvd>
reifereö 9Rad)benfen u«ß genot^igt fanben, wieber auf
bic Dogmen ber altern ^f;ilofop§ie jurucfjufommen,
5ß5dre eö un6 geflattet , bie Verfettung biefer ^etrad).'
tungcn barjulcgen , fo würben t)ieüeid)t jene, bic ncd)
uid)t burc^ bk Vorurtf^eile i^rer (£inbilbung6fraft ein-
genommen finb, erfenneu/ jene begriffe fepen nid)t
fo verworren unb ungereimt, al3 fid) jene gemeiniglich
bereben, weld^e gegen bie einmal angenommenen X>og;
m&n einen (Sfel §aben, unb ben^ lato, ben^rrifto?
tele 6, ben 6, "^^omaö mb anbcre gro^e ^rOivinner
alö Äinber »er^6§nem
232
Certe sl locus a lofato, sive spatium a ror-
pore difTt rt , etiam materia differet ab exten-
sione. Ovnnes autem natura ferimnr ad hanc
dislinc lionem , et in niateria, praetor dimen-
siones , aliquid intelli^imus quod velcres vora-
bant TU/i/cTKs *) i»os inoltm vorare possiimus,
ex quo nnscitur ut cür|»ora non pf-netrent se
inu/uo , quasi varua essent , sei] inter se con-
cuirere et a se invicem pafi j)ossint , et ut in
corpore rnajoris molis, eadeni licet posila ce-
leritafe, major sit impetus sive vis: quae
profeclo ex sola extensione deduci non pos-
sunt. Est etiam de natura corporis ut ronti-
jiue agat vibratione quadam aliaque corpora
repellat ac suum lorum tueatur , licet hoc in
exiguis parlibiis contingat, et in majoribus
notari non j)ossit , substanlia enim cujus eflfec-.
tus Ordinarius nulJus est, ne esse quidem arbi-,
tror : et ab hoc corporis motu interno nasci-
tur partium connexio , m-ijor minorve , pro-
ut motus eoruni sunt inter se et cum externis
consentientes.
*) Haec vox eadem forfassis est, quae infra latinis Kl*
leris scrib'ituT antitj pia, Antitjpia significat resistent
tiaia. Vox a Leibnjtio hie citata haud dubic est
Triy-;«Ti55, ouue idem est ac densiias aut moles, licet
533
2>n bcc %hc^t, tvenn bcx Ort von bcm waö jti) ba*
rin befiitbct, ober bcr OivUim voi» Körper untcrfd)ie.'
hcn i\i, fo wirb aud) bie i)3Utcrie üon bcr "^Uiöbe^.'
nunvj uiucrfd)iebcn fci)n. ^ie D7atur fclbj^ fübrt uuß
ade ju bicfcr Unterfd)cibung, unb iti bcr^liuitcrie bcm
^-n tvic 11116, ne6(l bem iS^aa jjverbattnijTe nod; ctwae,
wcld}eß bie liitm tuxwtm? (^ci^igfeit), wir aber
SOia(i"e nennen !6nnen, worauö bie (Si9enfd)aft bec
^erper entfprincjt, ba^ jte fid) nid)t felbjl wed)fc(?
fcitiv) burd)brin9cn, glcid) alö waren fie etwas ieereö,
fcnbern i>a^ ftc unter jlc^ jufammenj^o^cn, unb in
SÖSed)fe(6cw2gun3 gefegt werben fonnen, unb ba^ in
einem Körper »on einer großem ^Öiaffc, wenn er in
bie nämliche fd)neüe Bewegung gcfc|t wirb, eine gro;
^ere ^eft gfcit ober ©ewatt \\\: wdd)e$ man gcwi§
au6 ber blofen 'Huöbc^nung nid)t herleiten fann, (^ö
liegt aud) in bcr 9Ratur be6 Ä^orperö, ba^ er \id) ivm
aufipcrlid) bewege, burd) eine gewijyc (Bd)wingnng
anbcre Körper jurucf|l:o|je, unb feine (Stelle be^aup;
te, obgleid) bieö in bcn flcinen X&cilcn gefc^ic^t, unb
in bcn großem nic^t fann bemcrft werben ; bcnn id)
glaube nid)t einmal, ba^ eö eine (Subfiaiij gebe, bis
feine gcwobnlic^e QSSirfung Ipabe: unb üon btcfcr im
ncrn Bewegung bcß ^^orpcrö entjle^t bk ^crbiubung
bei: "t^eile, bie ücr^attni^md^ig großer ober flcinec
ij^, nad) ber Uebercinjlimmuug ber Bewegungen un^
tcr fic^ , unb mit ben -Körpern üon aupen»
2öX
Haec antitypia sive moles, et lilc agendi
conatus , seu vis motiix , distinguuntur a ma-
teria , seu potentia prima agendi, quam alii
actum primum vocant , possiint enim coerceri
et intendi secundae polenfiae primiü manenti-
bus: nam niliil proliibet quin Deus eidem ma-
teriae , ne aucta quidem dimensione , augere
molem seu densitatem possit , quando scilicet,
eadem manente ejus celeritate , majorem vim
ei tribuit , ut videmus majorem esse percussio-
iiem a ferro quam a ligno ejusdem dimensio-
nis , quod quamquam in alia causa uontingat
naturaliter , quia scilicet in ligno plus fluidi
lieterogenei non simul moti , intersparsum est,
Bec proinde a tota materia sub ejus dimensio-
ne comprehensa, ictus infligitur; Daum tamen
revera manente matej'ia et celeritate , posse ef-
iicere ut major sit percussio , adeoque ut Cor-
pora non in sjjeciem tantum sed reapse mole
sive densitate specifica differant , non video
quid prohibeatj conatum vero continuandi mo-
tum , seu potentiam motricem mutari posse ,
saiva corporis substanlia , eiiam naturalifer
jnfra voce antitypia in eodem sensu utitur, ut ejus
principium innotescat,
Ediüo Paris.
235
'^lcfc$ (Snt9c^cnfd}Ia(jctt , obet blefe £Oiaff:, nnb
6icfeö X&atigfcitöllrebcn, ober ^icfc ^ewegfraft/ um
terfc^eibct flrf) v?on bcr 5)iatenc, ober von bcr crpcti
^otcnj ju f;anbcln, tvclc^e (Sinigc bie erjlc .^anbliing
nennen; bcnn btc jweitcn Q^otcnjen fonnen verrinijcrt
über verme{)rt werben , o§ne ba^ bie erflen etwaö bat
burd) leiben; in ber'Xf^at nickte t>erf;inbert0ott, ba^ er
bie SOiaffe ober gefligfcit ber namlid^en 9Jiaterie, ofpne
53erme()rung i^rcr '^(uöbe^nunq, vermehren fonne,
trann er i§r namlid} , o^ne ba^ bie ©efc^winbigfeit xictt
dnbert wirb, eine größere .^raft beilecjt; fo fe(;en wir
bajj baöSifen einen großem (Btojj »erurfac^e, olö ein
i^m an ©rc^c gleid)e6 ^oIjftucF ; unb obfd}on biefesin
terfd)iebenenX)inijen auf eine naturlid)e^eifei3cfd)iefit,
weil ndmlid) in bem S^ol^ me^r flü^ige ^jeterogcnc X^ciU^
bie nid}t jugleic^ bewegt werben, fid) bcfinben, unb
auc^ ber (Bto^ nid)t von ber ganjcn i)}taterie , bie in ber
jivimlid)cn ^(usbe&nung begriffen ifl, mit<jci(AciIt wirb:
fo fe^e id) bod) nic^t ein, wai ©ottver^inbern fcnne
ju bewirken, bc^^, o^ne bie 5Jiaterie unb (5d)neüi3''
feit ju vjerdnbern , ein f^drferer @tc§ entfiele, m\b
fogar ba^ bie ^crpcr nic^t bloß bem (3d)eine nac^, fon;
bern wirfltd} in if^rer^DialJe ober ver^dltni^^mc^igenge;
fligfeit jid; unterfd)eiben; ba^ aber baö^eftreben bieder
ttjegung fortjufef^cn , ober bie bewegenbe^raft, unbe.-
fc^abet ber (Subiilanj beß .^crpcrö, gednbcrt werben
fonne, ergibt ftc^fogaraußben0efeP5enber97ötur, 505ir
236
utique manifeslum es\. Habemus ergo clua»
qualitales absolutas sive acridentia realia , mo-
letn seu potenliani resistendi , et conatum seu
potenliam agendi , quae qiialitates sane non
sunt modi substantiae corporeae , sed aliquod
absolutum et reale ei ?iiperad(JiUnii ; ipsls enim
niulalis, realis mutalio contingit subslantia ma-
nente : et in Universum necesse est vel dari
accidentia realia sive absoluta , quae non tan-
tum modaliter a subslanliei diflTerant ut ea so-
lent quae relaliones appellnmus vel omncm
mulationem realem eliam esse essentialem sive
substantialem , quod ne illi quidem admittunt
qui accidentia realia negant.
Itaque rei essentia singularis, quae facit
ut sit haec , et ut maneat una alque eadem
jnter multiplices mutationes, consistit in qua-
dam potentia, vel facultate actuali sive ente-
lecliia eaque primiliva, quae exigit quidem
certas secundas potentias certosque actus; sed
a natura quibusdam exui polest aliis substilu-
tis , a Deo aulem omnibus: porro si essentia
rei consistit in eo quod eamdem esse facit,
sub diversis licet dimensionibus et qualitati-
Lus, atque adeo quandiu eadem essentia non
statim divisibilis aut variabilis est cum dimen*
237
^aUw alfo jwet aSfoUite (Sigcnfc^aften , ober reette Zct
ciöenjicn, — bie 'DlialJc, ober bie ^laft ju tvibcrftc^en^
unb bae Streben ober iiic .^vaft 511 ^anbclu , w:ld)c Su
genfd)af£cn gewi^lid) nid)t bie @et)ndarten ber forper?
liefen (Biibfiair, finö , foubevn etwaö abfoluteS unb reei?
U6, i>ü6 bicfei-(8ii&l"t<^njnod) beigefügt i|1: benn ivevbeit
biefe vcranbert , fo 9efd}ief^t eine reelle ^erinberung,
bic ©ubjlanj aber bleibt, iinb im "Jdlgemeincn ift c$
not^^roenbig , ba^ c5 entw:bev reelle ober abfolutc
2(ccibenyen gebe, roeld}e nid)t bloö in ber "Hrt unb
Sßeife tjon ber ©ubjlanj untcvfd)ieben fei)en , wie bait
jenige, was mv ^ejiebung nennen, ober ba^ jcbs
reelle ^erdnberung aud) roefentlic^ ober fubftantict
fei), wag jene nic^t einmal annehmen, welche iik reeU
len ^Kccibenjien tviugncn.
^enijufolge beflebt bic befonbere ^efen^cit cine5
^ingcö, welche bajjclbe con|tituirt, unbmac^t, ba^
eö eins unb b(x$ ndmlid}e unter ben üielfac^en ^erdn^
berungen bleibe, in einer getvil^en ^otenj, ober iit
einem wirflic^en Vermögen, ober in einer ununter^
kcc^enen Urtlpdtigfeit , welche jwar gen)if[e unterge*
orbnete ^otenjieu unb Jpanblungen er^eifc^t, aüeiit
bie 9Ratur fann einige berfelben entjief^en unb anbere
fubftituiren , ©Ott aber fann fie alle aufgeben: wenn
• nun bie ?Ißcfen§eit eineß I^ingeö in bem waß bajjelbe
wicflid) außmac^t, befielt, obgleid) unter v>erfd)iebei
neu "Hußbebnungen unb ^efdiajfenbeiten, unb wentt
238
sionilnis, nee mulabilis cum qualitatibus, se-
quitur eam ab ipsis realiter dislinguis. Regulari-
ter autem quaecumque realiter distincta sunt
per potentiam Dei absolutam possunt separari,
et quidem ita ut, vel alterutrum subsistat al-
tero destructo, vel utrumque, sed separatim:
et quidem natura ipsa dimensiones qualitates-
que tollit , salva essentia, sed aliis in locum
eorum substitutiv; nihil autem proliibet quin
Deus substitutionem naturalem immutare vel
etiam plane intercipere et impedire possit , ut
essentia mancat dimensionibus et qualitatibus
plane exuta j idem efficere potest ut eadem
res diversas dimendones qualilatesque simul
habeat, aut idem accidens reale ad diversas
substantias pertineat: denique re sive essentia
sublata, poterit sustentare dimensiones et qua-
litates, neque vero in his ulla contradictio
intelligi potest; nam par *) ubique ratio est,
reali discrimine semel admisso, et existentia
pariter atque unio substantiae et accidentium
realium in Dei arbitrio e«t ; et cum natura
*) In origJnali Editioae legJtur per, quod nullum
sensum efficeret.
Kditio Mogiinlina,
239
mithin Mc nämliche CÖ3cfcn6eit nic^t juglclc^ wc:
bet t^cilbar ober ivan&elbar mit ben Hn$bchs
nungen, noc^ mit 5en ^efc^affcnbcitcn veran&erlic^
ijl, fo erfolgt öarauö, ba§ fic von benfefben rotrflic^
iintcrfd}ic&cn fct)» Drbcntlic^cr ?H>cife aber Unn 5as5
waö wirf lief) untcrfci)ic£)cn ift, burd) bie abfoluteÜO^ad^t
©ottcö getrennt werben, unb iwax fo, ta^ enttrcbe?
ftaö eine nac^ S'^^f^'^i*""^ ^'^^ anbern, ober bcibeö,
aber getrennt befiele, unb bie 97atur felbfl nimmt bie
7(uöbe6n«ngen unb (Eigenfd)aften weg, unbefc^abet
fcer ^efcn^eit, allein jTe fe^t wieber anbere an i6re
(Stelle; nichts aber fle|)t im CÖ>ege, ba^ ©Ott bie natürli.-
<^e(Subj"litution veranbere, oberüollig unterbrechen unb
|>inbern fonne, bamit bie ^efen^eit ganjtic^ ibrec
7(u6be^nungen unb (Sigcnfd)aften beraubt bleibe; ec
fann aucl) bewirfen, ba^ bie ndmlic^e ©ad}e t?erfd)ie?
tcne ^u5bef;nungcn unb (^igenfd)aften jugleic^ Ipahe,
ober ba^ ba$ nämliche gufallig reelle \)erfd)icbe;
nen Subftanjen jugleid) angebore; enblic^ nad)bein
eine Sac^e ober 5[Befenf;eit vertilgt ift, fonnte er noc^
^ie Tiuöbe^nungen unb (Sigenfc^aften ev^altcn , un^
nic^t einmal ^ierin fann cin^iberfpruc^gefunbenwer;
ben: bcnn nehmen wir einmal ben reellen Unterfd)ieb
an, fo ifl überall ein gleid}|^arfer ©runb, unb bie
(Evipcnj jwgtcic^ nnb bie Bereinigung ber ©ubftanj
unb ber reellen 3wf'i^i3f?itftt jlnb in ©ottcö^Bill;
fubr, Unb ba bie O^atur ber I^in^e nichts anbers ijl
rerum nihil aliud sit quam consueludo Del*
ordinarie aut extraordinarie agere aeijue facile
jpsi est, pro iil sapienlia ejus exigit. Moda-
lia autem accidenlia quae ex realibus per ne-
cessariam sive melapliysiram consequentiam re-
sultant, mutare, contradiclio sive absurditas
est, ideo nee in Deum cadit. Tales autem
modi sunt, qui sine ul'a nmtatione reali per
solam connexionem exsurgunf, quemadmodura
relationes: itaque sine absolutis öustenlantibui
concjpi non possunt.
Explicatö , quantum fert captus noster , et
quantum amoliendae rontradictioni opus visum
est Eucharistiae myslerio , de ipsa communio-
ne eucharistica dicendum est j ubi se nobis
quaestio objicit de communione sub una vel
sub utraque specie , quam magnis motibus cau-^
sam dedisse constat; et quidem Christum insti-
tuisse panis pariter et vini consecrationem et
corpus ac sanguinem suum sub utriusque spe-
ciebus Apostolis dedisse dubium nullum est j
eumdem morem Corinthiis tradidit Paulus ,
et frequentavit primiliva Ec, lesia , ut orienta-
lis nunc quoque , donec paulatim reverentiae
imprimis causa, quia facilius aliquid de liqui-
do perire polest , ut alia taceam , in Occi--
241
«tö ber fcrtbauernbc ^iffc 0otteö, fo ifl cö ibm gleic^
Jcid)t auf orbeiUlicl}e o&ei* aupcrovöcntIid}e )ißci)c ju
^anbcln, je nad}bcm cö feine 3i6ciö§cit crfo&crt. ^Jldeiti
&ie bein)efentlid)eu ^(ccibenjicn, tve(d)c atiö ben rccüeit
tuvc^ eine not^iücnbigc ober metap f;i} fifd)e Jol^ex
rnng f^crijclcitet wcibcn, üerdnbcrn, i\i ein ^iber^
fprud) ober eine Ungcreinuf^eit; ba{)er ^at bk\c5 hei
©Ott auc^ nic^t ftatt» ;^ergleid)cn (Sei)n6avtcn abec
finb jene, wcidje o^ne eine reelle ^euaubening burc^
blofe ^erbinbung entjlefpen, gteid^roie bie Q3cjief;uni
gen; alfo fonnen jte o^ne abfoUueß Subjcft nid}t
gebac^t werben.
X)a wir nun, fo viel a(ö c$ unfere ^affungöfrafc
ertragt, unb eß uns jur ^efeitigung ber ^^iberfpru^
c^e notl;TOcnbig bünft , ba$ 0c^eimni^ beö ^Itarefa-
framentö er^art l;aben : fo wollen wir von tcm
&em\^e bcJTclben reben, wo ^d) un6 gleid) bie Jrage
von ber Kommunion unter einer ober beibcn ©cfral;?
tcn, welche bekanntlich ju großen (Btrcitigfeiten lim
la^ gegeben , aufwirft. Unb jwar ift eö feinem Bi^^i-
fcl unterworfen, ba^ (E^riftuö jugleic^ bk (Eonfefra;
tion beö Q3robc3 unb ^ßeineö eingefe^t, unb feinen
ieib unb fein Q3lnt unter beibcn ©ef^alten feinen 2lpo?
fteln gegeben h(^be\ bm namlid)en Öebraud) f^at 9^au^
luö bei ben Äorintl;iern eingefül;rt, unb bie erfte ^ir.'
c^c beobad)tete ba^ nämliche, wie bie Orientalifd)e c6
bevmaten nod) tbut, biö nac^ unb «ad), bauptfdd)lic^
16
:242
tlente placult solam panis speciem communi-
cantibus dari , \ini vero a solo sacerdote con-
secranle sunii. Id tarnen lion factum est sine
insinuatione Scripturae Sacrae , aut exemplo ve-
teris Erclesiae. Nam ") coenam , ubi
sola panis fractio memoratur , de Eucliaristia
plerique Patres interpretantur et episcopi in-
■vicem communicantes , testandae fraternae ca-
ritatis gratia , sibi mutuo cucharisticum cibum,
•velut uniu; fidei et ronsensus tesseram mitte-
bant ex Roma in Asiam usque, ut taceam sa-
crum hoc alimenlum quod communicanlibus
hl manus dabatur, in itinera et eremos dela-
tiim , aut alias asservatum et cum aliqui, cre-
do, ut aliamque **) speciem asservare pos-
sent, intinctum panis symbolum assumerent,
Julius episcopus romanus circa medium saecu-
lum quartum eam consuetudinem reprehendit:
et saeculo quinto ]iberam fuisse et a multis
*i. -. iil iu:
;f*) Verburn quod hie ornFssum est ob legendi difficui«
tatem , mihi videlur esse , Emaleidicam , (Emmaüs)
et sensus huic lectioni oniniDO favet. Recte Em-
rr.cuticum.
**) Hie in Ms. \-idctur ejse : utramque. Ita legendo
plenior est sensus.
Editio PflriSo
243
Bcr (E&rfurd)t wegen, weil fc^r k'\d)t ctitjcis toon fc»cm
glasigen , um anbcccr Ur)ad)cu ju gcfd^wcigen, fantt
\jerfd)üttct werben, man eö in bcr abenblanbifc^cn
i^ird)e für gut befanb, ba^ bie ^roöegeftalt aHein betr
.^ommunijiren&en bargereid}t werbe, unb ber^rief^ec
aUein, ber bie ^eilige^anblung ^)errid)tet, jene beö
COGcinö (jenie^e, ^od) bi<?jw fanb man auc^ einigen
©runb in ber f;»©d)rift unb in bem ^^cifpiele ber alten
i^irc^c, ^enn jenes '»y^iMüon(5mmau0, wobIo6\?om
5Örob&rec^en 'DDielbung gefc^iebt, crflaren bie mci^leit
^dter \Jon ber Suc^ariflie, unb bie^ifd)6fe, \veld)e
in @emeinfd)aft mit cinanbei: j^nnben, fanbten jtc^
von Dtom bie in ^(ficn wcd^felfcitig jum 3<^id}en bec
brüber(id)en iicbe biefeö ^rob ber (Sud)ariflie, al$
ein ^fanb ber Ucbereinftimuumg im 0lauben unb bcc
wec^felfeitigen (£intrad)t; ic^ xoiU ^ier nicht einmal
fcav)on reben, ba^ man ben .^ommunijirenben biefe 6*
(Bpeife in bie ^dnbe Qah , ba^ man biefelbe ni't auf
bie Dleifen unb in bk (Sinöbcn nafpm, ober fonflwo
aufbewabrte: unb al6 einige, wie id) glaube, um bei;
be ©eftalten aufbewahren ju fönnen, ba^ ©ijmbof
bees "iSrobeö in 3ßein getunft mit fid} nabmen, tar
belte ber romifc^c^ifc^of ^w^i wö, um bie <^älitc bc$
üierten 3abr{)unbert5, biefe ©ewo^n^eit; unb ba^ c$
im fünften 3a§v*6wnbert frei ftanb ben ^elc^ wegi;uraf;r
fen, unb viele eö traten, erhellet barau6, weil ^abft
teo, öa bie "SKanid^der, welche unter ben Ucbri.^eti
16 "
244
usurpatam sacri calicis prnelcrmissionem , ex-
inde apparet quod nianichaei inter caeteros
mixti et latentes seniper ita agerent, quibus
depreliendendis Leo pontifex romanus jussit a
communicantibus utramque speciem sumi j et
in eadem sede, Gelasius paulo post eos repu-
lit (ex manicliaeorum, ut puto, reliquiis) qiü
sumpta tantumniodo corporis sacri portione,
nescio qua superstitione, a calice sacrati cru-
oris abstinebant. Saeculo decinio, undecimo,
duodecimo coepit intinctio rursus frequentari ,
ut ex institutis cluniacensluni, conrilio turo-
netisi, YvoNE ostendit Cassander; sed lioc
ob reverentiam , nam cluniacenses allegant
ruditatem novitioruni. Alicubi adhibituin est
instrumentum suclorium , ut cessaret metus ef-
fusionis , quemadmodum testimoniis doceri po-
test ; hodieque nonnuUa talia vasa servanlur.
Alicubi tamen calix non dabatur populo , quam
suo tempore» ^]^onnullarum Ecclesiarum fuisse
consuetudinein testatur D. Thomas. Et idem
€a3sander citat Petrum de Palude et Wil-
HELMUM de WiOnte Laudino , testantes utram-
que speciem in quibusdam tantum Eccle&iis
fuisse retentam , sed magna adhibita cautione,
et RicifARDUM de media villa qui testatur sua
aetate , tantum majoribus e populo datum ca-«
245
tjermifd)t unb ücrGor^cn immerhin bicfcS traten ,
um fte 511 cntbccfcn, &cn 0ldu&igcn Dcfnbt, bie Äouu
munion unter bciöen 0cftaIten ju nehmen ; unb auf
bemndmlic^en©i0e verflieg ©eUfiuö furj nad}f;cc
jene (tvic id) glaube au6 ben UcbcrMeibfelu ber tÜia?
ntd)der) , \vcid)c nur ben IciO (ll}xi^i empftcngen, unb,
id) \v:i^ nidu am waö für einem 'Jfberglauben , vott
bem ^c(d)e beö ^eiligen ^hiteö jTc^ enthielten, ^m
je^nteu, eitften, ju^ölftcn ^'^b'^öunberte fiewQ man
tvicber ^duftg baö (Eintunf:n an, me (Saffanber
au6 ben flunia'genjlfd}en ^crovbnungen, bcm ^onji/
(ium ücn lourö unb auö ^vo ßcjcigt |\at; allein bie.'
feö ßefd)a^ au3 (X*6rfurd)t, benn bie "Djicnd^e t>oit
^luni fiUpren alö^cwl-'ggrnnb bielln3efc^icflid)fctt bec
3Ro\)ijen an. TCn anbern Orten 6ebicnte man jid) ein:6
(gauginftrumentcö , auö 5urd)t ba^ ^, Q5(ut ju ^er?
fd)utten, tt)ie jTd) auö Scugniffen ergibt; unb ^cnt ju
"^age werben noc^ berglcic^en ©efd^e aufbewaSrt.
So würbe jebod) anberweitig bcm ^o(fe ber ^c(c^
uic^t gereid)t, unb ber ^. X6omaö \?erfld)ert unf,
bieö fen ber 0e6rauc^ einiger ^ird)en feiner 3^it 9?-
wefen. !5^er ndm(id;e Saffanber fü^rr aud} ^eter
^atubanuö unb ^ISilöelm t>on ^DJJonte laubino
an, bie bezeugen, M^ nur in. einigen Äirrf>en beibe
0cflaltcn 6ci(te()alten waren, allein nicf}! o^rne gvo(}c
5Be^utfamfcit ; 9tid}arb von 53^ibfcelton ücrfid>ert,
ba^ ju feiner 3^it ber ^eld} nur ben ^(eitern auö bcm
2%6
liiem ubi minus effusio timebatur : quod et
factum Ost tempore Tiiomae *)
panlo ante connlium constantiense , qui refert
regibus , praelatis , viris insignibus , majori-
bus e popiilo hoc concessum j et hiiic cre-
dibile est retentum ut regibus Galliae , sal-
tem cum coronantur , iitraquo specios prae-
beatur. **) Tandem generaliter recepta est
communio sub una : et in actis conriiü con-
stantiensis petunt procuratores synodi , quia
quidam sarerdotes lairos sub utrnque s])ecie
communicare non cessant , ut salubriter Ec-
clesiae provideatur.
Et quidem negari non potest sub alterutra
sperie integrum sumi Christum vi concomi-
tantiae , ut loquuntur theologi : neque enim
caro ejus a sanguine separata est. lllud tan-»
tum quaeritur, an sine peccato liceat a for-
ma recedere quae in Scriptura Sacra videtur
praescripta. Et fateor , si privati hoc egissent,
non potuisse absolvi a gravi crimine temerita-
*) Vox quae Iiic omissa est cb difficulfatem legendi vi-
detur esse , IValdr.mis. EJitio Paris.
**) In orjginali Edil proi/iiur.
Editio Mnguntina.
247
?55oIfc, ivo man wcnisjcr &aö ^cvfdjuttcn 6cfutd)tctc,
barßcrcicht wor&cn» ^aö ndmUcf)c 9cfc^{> au(f> juc
3cit bcö X 6 0 m aö üo» 2ßalöcn, furj vor tcm ^on^t^
liiuu üon .^ünf^auj, tt)eld)cr erja^tt, Mefcö f.-i; Mcö
5cu ivcnifjcn , bcn ^^calatcn , imD anöcrii Männern
vow ^Infcberi/ iiub &cu^(c(tci-n auö öem93o(fc, geflati
tct werben» (^ö ifl and) glanlUic^, öajj baffer bie @ej
wo^n^cit 6ei6e6atten werben fnj, ben Königen von
granfreic^, wenigflenö bei i^rcr ^ronnng;, heibi
©ejlalten barjnreid)en. (^nbltc^ if! bie Kommunion
unter ein^r 0ejialt aUgemein angenommen wocben/
unb in ben '^(fien beö ^onjilinmö von ^onj^anj öege^^
ren bie 5SevoUmdd}ti9ten ber ©t^nobe, weil einige
^riefler nid}t aufboren, iaien unter beiben Öetlatteii
bie Äommnnton barjureidieU/ hci^ bie Äirc^e i)di\>^f
me 23orfe^rnngen bagegcn treffen möge,
^(ud) ijl nid}t ^n Idugnen, ba^ unter jeber ber 6ei?^
ben ©efiaken ber ganje S^rijlnö, ^raft ber ^onfo.'
mitanj, wk bie '^f^eologen ftd) ausbruccen, empfan.-
gen werbe : benn fein ^tcifc^ i^ nid)t von feinem Q3Inte
getrennt, ^ier fomntt eß bloö auf bie ^^lage an, ob
man of;ne (Bunbe von ber in ber 6. (Bc^rift vorg?--
fc^viebenen ?5<^'^>tt abiveid}en biirfe, ^d) gefiele,
wenn ^rivatpevfonen biefc3 getrau Ratten, fo ^äiu
man jic von einer ftrdflid^en ^erwegenbeit nid}t frei.'
fprec^en fonnen; nun aber jeigt ber ©ebrand) ber
.Äirc^e feit fo vielen Sa^rf^unberteU/ ba^ man von bm
248
tis ; nunc vero Ecclesiae usus a tot saeculis
ostendit a primis temporibus crediium posse
xalioem ob probabiles causas praetermit.li : et
prote>lantes quidarn *) fatentur, si quis a vino
abhorreret cum sola panis communicatione pos-
se conttrnlum esse : qiiaenam autem gravior
nunc causa intelligi polest quam evitafio schis-
malis et conservatio unitatis Eccle.^iae ac pub-
]irae caritatis ? Itaque pro certo habeo ad-
cmplionem caliris nemini causam justam prae-
bere po.sse ab Ecclesia recedendi.
Ecdesiae autem rectores , quod egerunt ,
bono egere animo et ex gravi causa. Conslat
enim de liquore , cum in minutissimas partes
sit divisibilis , facilius aliquid perire cum va-
riis periculis cffusionis adhaesionisque sit ex-
posilus : unde et panis forma mutala est. Et
pro grumoso unde aliquid facile decidere pos-
sit , aliijfi substitutus est. At , inquies , cur
liüdie periculum timent, quod Christus, Apo-
stoli et Sancti Patres a tot saeculis non timue-
rurit. Verum tenendum est, quod saepius dixi,
offensionem et scandaJum ex parte ab liomi-
num opinione pendere. OJim autem certum
*) Ha in Editioiie Paiis ; galllra famen verslo legil
quidem. Editio Moguntina,
249
frflcii Seiten ^er (^e()(au6t 6a6e , man fonnc wcc^m
tt)id)ti<]cu Urfac^eu bcn ^cld) untcvla|7cn ; unb *pi*0tcj
flanten fclbfl gefielen ein, wenn jemanb üor bcm ^SSciti
einen ^6fd)en 6dtte, fo fonnte er fic^ mit ber^ommm
nion bc3 ^uobeö begnügen: \v([$ für eine widrigere
Urfac^e fann aber ivo6l ge&acf)t wcr&cn, alö bie ^:vf
incibung einer 'Trennung unb öie (Si'bctltuug bcr ^ir?
d)eneinf;eit nn& ber «Ugemeinen liebe? ^af^cr glau?
be ic^ fef^, bie (Sntjicbnng beß ^e(d}eö fonne nienian.'
ben eine geredete Urfac^e geben , ftc^ t?on ber .^ircbe
toejntrennen»
5ß3aö aber bie .^^irten ber ^ircbe getban 6aben ,
5aö l^ahcn He anö gnter l(b|ld}t nnb roid)tigen ©rün;
ben get^pan» (Eö ifl bsUnnt, ba^ \>on bem gtü^jigen,
weil eö in bie fleinflen '^beilc jert^cilbar ifl , teid}t cU
waö fann ju örnnbe geben , ba e*J verfd)iebenen 0e?
fahren, entroeber oerfc^üttet ju werben, ober an bem
©efd^e bangen jn bleiben, a\\^c\V^t i\\: bteferUrfad;e
falber wnrbe auc^ bie ?^orm beö ^robeö üerdnbert,
unb \iatt beö frümlid)ten, wotton lcid)t etwaö ^cvahi
fallen fonnte, würbe anbereö gebrandet» 7tUein, wirb
man fagen , warum fürchtet man ^cnt jn "^ag bie &ei
fafpr, weld)e (£briflu3, bie !J(po|^eI nnb bie b. fBdtec
iDon fo üielen 3^U^^*&^^^^^'^^f<^« &^^* "i<^}t gefürchtet I^a?
'ben? ^yian barf baß, roa^ id) cfierö fdjon gefagt l^at
be, nid)t üergeffcn, ba^ baiS Qfnfiojjige nnb bie ^{er;
gerniffe jum Xfpeil »on ber ?Olcinung ber ^lenfd^en ab:
250
est minus ofTensos fulsse homines casibus Im-
jusmodi , quam hodie lieret. Cerlum quidem
est nihil Christo , ipsiusque sanctissimo corpori
posse evenire indigni , sed quidquid id est,
visibilibiis symholis tan tum obtingere. Hodie
tarnen , muUo major exlerius reverentia erga
illa ipsa ostenditur , praeserlim ex quo Chris-
tum in symbolis corporis sui honorari mani-
festius , pietas populorum probavit : quod
olim minus frequentabatur ; constat enim in ri-
libus sacris ac divino cultu , quaedam non ne-»
cessaria temporibus variare.
An autem nunc praestet calicem reddi po-
pulis, hoc est, an non praeponderant ratio-
nes quas tot principes et nationes allegarunt ;.
ad quidem definire non perlinet ad privatos ,
sed ad Ecciesiae rectores , maxime autem ad
summum pontificem cui concihum tridenlinuni
totura hoc negotium reliquit. Sana ab aliquot
saeculis integrae nationes usum calicis reslitui
postularunt , partim et impelrarunt; ut Bo-
hemi olim et jam dudum Graeci catholici in
ditione Venelorum, inio in ipsa urbe Roma:
notumque e^t quod '' ) legati impcratoris, re-
0 In Ms, quid.
251
Jans]eti, Sä i\i aUt fic^cr, toor Reiten wate ein ät^nt
ticf)er 3«f^*iU fuc bie ÜJZenfcIjcu nic^t fo anjlo^tg gcwc«
fcn, wie Jeut ju 'tage, ©etui^ ij^ cö swar, ^0»$
nicl)tö Unanfidnbigcö (S&n)lo unb feinem ^eiligen ieis
hc tüiberfa^rcn fcnne, fonbcvn ba|3 alfe$, maß gefeite;
^en mag, nur auf bie iid)tbaren (Bt)mboIen Sinl^ull
§abe, :;^od) ^cut ju ta^ enijci^t man auc^ biefcii
fclbjl au^crtic^ eine üict größere (£brfurd}t, bcfonbev^
fcitbcm bie "^(nbad)! bcr Golfer angefangen, (SSnjlum
in ben (Si)mt>oIen feineö Ici6c6 gcprang\?olIcr ^u 'oere^^
rcn, n)eld}e6 ef;ebc)Tc» weniger liMid) war; benn eö
ijl bcfannt , ba§ in ben 0ebrdud)cn unb in bem &ou
teöbicnfte manches nid^t notf^wenbige mit ber 3^'^^
jid} anbere.
Ob cß aber wirflid) erfprie^Iid)er wdre, bem ^olfc
ben i^etd) wiebcr ju geben, ba^ jjei^t, ob bie Urfa;
d)ett, welche fo viele gnrftcn unb Ovationen anfuOr?
ten, nid)t überwiegen; bies ju entfu)cibcn ftcbt ^'cU
»atmdnnern nid}t ju , fonbern fpingt t>on ben .^ird^en;
»orflcf;crn ab, unb ^auptfdd)lid) von bem ^abfi?,
wcld)em ba^ ^on'^ilium von Irient biefeö ganje &Cf
fc^dft übcrlaffcu ^au '3Ba^r ijl cö, feit einigen ^a^r-
Junbcrten ^aben ganje ^Rationen beg:5rt, ta^ w.an
ibnen ben ©ebraud; beö Äcld;e6 jurücfftcUe, unb jum
'*t^eil aud) erBalten, wie bie Q^o^mcn vormals unb
fc^on Idngfl bie fat5clifd)en 0vied)en, in bvnn ©ebiet?
Icr ^enctianer unb in ber (Btabt S^tom fclbjl: eö ijl
252
gis Galline j diuis Bavariae, prlncipum sano
catliolicorum , sollicitarunt et *) apud ponti-
ficem maximum et synodum triderUlnam , et
quod ipse postremo pontifex concesserit pre-
cibus imperatoris, de quo legi Cassander po-
test. Et putem , si hodie hujusmodi indiilgcn-
tia leconciliari posset aliqua gens vel certe
magniim Ecclesiae bonum procurari, pontifi-
cem difficilem non fore, Interea si forte pec-
carent Ecclesiae rectores nimia severitate, ip-
soruni id periculo foret , neque ad subditos
perveniret crimen, quos par est obedire in
illis circa quae data est rectoribus statuendi
potestas. Rectorum aulem est dare operam ut
potestate sua bene ulanlur. Nihil autem du-
bito de rebus hujusmodi statuere posse eos
qui praesunt , iisque parendum potiusquam
Schisma faciendum esse, quod super oninia
pene mala grave maluni Augustinus ostendit.
Ecclesiae quidem potestas definiendi lale por^
rigitur, ad ea etiam (sed certo modo) quae
juris divini positivi sunt, ut patet ex muta-
tione sabbati in dominicam diem, permissione
*) Sollicitarlnt in Ms.
Editio farisv
253
and) UUnnt, wae öic ©cfan&tc» bc$ ^aifcvö, beö
i^onigö von ^vanhcid), t>cö »C><^v5ogö tjon ^^aicrn,
gcwi^ dd}t fat^olifc^cr^uff^c"/ infianbig bei bem$)a6.'
|te unb beul Äonjinum v>ün Xricnt begehrt ^ö6en, im^
it)a6 cnblic^ bei- ^abfl ben Ritten bcö .^aifcrö juge;
flanbcn, worüber man GviiJanber uad;lefen fann. Unb
id) glaube, wenn in unfern "Zeigen burd) d§n(id)e
9Rad}ftc^t irgenb ein ^olf mit ber ^irc^e wieber ver.'
fo6nt , ober fonft ein gro^eö 0ut i^r tocrfc^afft wer;
bcn fonnte, ber *Pab|1 ctwci^ nachgiebig fepn würbe,
^enn inbe^ bk Äirc^euücrllc^er burc^ adju gro^c
Strenge fünbigten, fo waren |Ie bafür verantwortlich,
unb bie Untergebenen f^dtten feine ©c^ulb auf ftc^ ;
benn an ibnen i|l eß, bcn ^or)tcJ\ern in bem, worübec
fie ju verfügen ©cwalt ^aben, ju gefporfamen* 7C«
ben ^orf^efpern aber iji eö, barauf bebac^t ju \ct)n,
bamit jle if^re ©ewalt gut gcbraud^en» ^d) jweijTe
aber nid)t, öa^ ^orfte^'^er in bcrgleid)en !^ingen »er?
fügen fonncn, unb man ifpncn lieber ge^orc^eu muffe,,
fliö eine "Xrennung verurfad)en, welc{)e, wie ber ^\
!Kuguftin beweifl, viclleid)t unter allen Uebetn b<x$
größte i\i* ^ic (Gewalt ber ^irc^c ju entfd}eiben,
telpnt [id) in ber Xlpat weit awü, fogar aud) auf jene
^inge(bod} unter gewiffen 9vücfficf)ten), weld)e po;
fitiven g6ttlid}cn Dvcc^teö jinb, woju al6 Belege bic:
53erfe|ung beö (Babbatö auf ben Sonntag, bie Sr;
(aubnif vom ^lut unb bem Srjlicften ju clJen, ber
254
«apguinls et sufTocati , canone lilirorum sacro-
nini, abrogata immersione in baptismo ma-
trimoniique impeflimenli.'; , quae partim ipsi
proteslanles sola Erclesiae autoritate quam in
eliis spprnunt, tiili seqnuntur.
Adoratio sacratissiini Eufliaristiae sacra-
menti, tametsi non semper acque usilata fue-
rit, laudabili tarnen pietate recepta est. Primi
enim cliristiani in omnibus quae ad externam
eultus demonstralionem pertinent, summa sim-
pli< itate utebantur, quae quidem reprohendi
iion potest : intus enim animi vera pietate
flagrabant : cum vero paulatim refrigesceret
zelus, necessarium fuit adhibere exteriora
Signa ritusque solemnes instituere quae officii
admoner<nt, ardoremque devotionis resuscita-
rent, praesertim ubi magna ratio, aut oc-
casio e>>set: nulla actem facile major praeberi
christianis potest, quam quae se offert in di-
vino hoc sacramento ubi Deus ipse nobis prae-
sentiam assumti corporis praestat. Etsi enim
semper et ubique aequabter adsit sub^tantia
pariter et auxilio, tarnen quia nobis impossi-
bile est semper et ubique cogitatione expressa
in ipsum dirigere mentem , et perpetua ho-'
rioris signa dare , prudentiae est in divino
cultu ordinando ; ut certa tempora , loca f
255
tauc^enö beim kaufen, &ic S&cbinbcrnilJc, wdd)c$
t&ei(6 bie ^rotcflantcn fclbjl Dloö öurc^ baö ^nfefpcit
bcv ^ti'd;c, bciö jie in aubcvn (Btucfen t)ccwerfen#
gcfid^crt befolgen»
X^ie 7(nbctung beö aUerbciligften ^aframentö fcec
(5;ud)avi]lic ift, obfd)cn ]ic uic^t allejcit auf gleiche 7(rC
gebrduc^Iic^ war, auö einer loblidjcn Jrommigfcit in
^ufnabme gefommen» X)enn bie erftcn (Efpviften Uf
Ijienten fid) in allem, waö auf ben andern ©otteö?
iienfl ^e|;ug §atte, 5er größten Sinfad)(3eit, tuelc^e
jtrar nid)t fann getabclt tvcvben; benn ii^re@emutBec
waren burc^glubt tjon raabrcm ^nbaa^tögefu^le; ba
aber ber (Eifer allmdltc^ erfaltcte, wa-c c$ notfjivenbtg
au^erlic^e 3^Jc^''" 5^' gebraud)en unb feierlid)e Üiituö
cin;ufuf;ren , bie an bie (Ebriflcnv^l^id)! erinnerten,,
baö ^euer ber 7(nbar{)t anfad)ten, vovnei^mlic^ tvo
eine n3id)tige Urfac^e ober 0clegen|5eit wäre; nun
aber fann ber Sbrift uiu}t leicht eine wichtigere fr'nben,
al6 jene wcld)e fid) in biefem g6ttltd)en ©aframente
barbietet, wo ©Ott fic^ felbft für un6 in feinem ange--
nommenen ieibe i^ergcgenwartigt, ^enn obgleid) er
aüjeil unb überall feiner ^löefenbeit m\i> ^ülfe nad)
jugegen \\i, fo ifl eö bod), weil eö unö unmöglich i|"l
'alljeit unb überall unfern ©eifl jü i^MU in Icbßafter
^orftellung ju erbeben, unb fletö unfere ^cre.^;
jung burd} auf erliefe S^ic^sn i§Jn i« beweifeu, ber
ir56
causae, occasjones designentur, et cuin Deus-
assumserit hunianum corpus in personae suae
unitatem, ipse nobis peculiarem maximeque
insignem adorandi occasionein praebuit; neque
eniin dubium est quin omnes recte et congru-
entcr adorarent apparentem visibili Christi
forma, Deum. Idemque est, ubi constaret
adesse Christum corpore suo (nam divinitas
semper et ubique adest) etsi invisibili ratione:
hoc autem cerlo utique constat evenire in sa-
cratissimo sacramento. Itaque, si unquam ,
tum certe maxime conveniens fuit adorationem
institui : recteque adeo introductum est, ut
in sacramento Eucharistiae, externi christia-
uorum cultus quasi summum fastigium colloca-
retur, quod ad supremum etiam cultum chris-
tianorum internum, hoc est, divinum amorem
inflammandum, et caritatem testandam atque
nutriendam a Salvatore est institutum: voluit
eoim nos Dominus cum ultima (siue ultimae)
roluntalis suprema mandata in novissima coena
daret '^) hie meminisse (ut solent desiderare
qui amant et qui amanlur) et nos invicem
amare tanquam menibra unius corporis sui cu-
'*'} Hacc ad margincm a Leibnitio scripta.
Editio Farl6.
251
ivluj^^cit gcmaj} bei ^(noi-bmmij beö ©0ttc6&icnfte$
gaüijTe 3^'itfn/ Ovtc, ^cwcijgvünbe unb öclc^ciu
Reiten ju bcfiimmen , unb ba ©Ott eiticn mcnfd?(id)ett
5'vörpcr mi: feiner göttlichen Q^erfon vereint angcnom^
men , fo f^ät er fclbfl itnß eine bcfon&ere unb treffliche
Gclegcni^eit gegeben , i6n anzubeten ; benn eiJ ift nid;t
ju bezweifeln, ba^ jcbcrmann ©Ott allein rccl)t unb
billig anbeten itsiirbe, wenn er unter ber fidjtbarett
©eflalt bcö (Sf^rijluß erfc^iene; eben fo wäre eö anc^
wenn man bie ©ewi^beit §atte, ba^ (E^ritluß mit fei?
nem ieibe (benn bie ©ott{)eit ift alljeit unb überall ge^
gcnwartig) auf eine unfic^tbare ^eife jugegen fei? ;
nun aber ^aben wir üollfommene ©ewi^bcit, b<x^ bie$
im aüer^eiligften (Saframente gefd^e^e. ^enn cS
alfo jemals fd)icflid) gewefen, eine Tfnbetung ein?
jufiUpren, fo wat eö üorjnglid) ^ier ber 5^^^ » «nb aU
fo ^at man fe^r guten ©runb gefpabt, ba^ (Bafras
ment ber (Juc^ariftie al6 ba$ Sr^abenfte in bem cbyrift?
lid)en ©ottcöbienfte anjune|)men, weldjeö auc^ juc
^cd)j^en innern ©otteS^ere^rung ber (^briflert, ba$
^ei$i, jur (Entflammung gottlid^er iiebe, jum ^c:
weife unb jur SRa^rung finblic^en ©efüfple von bem
«^cilanbe ijl eingefe^t wotben: benn bet ^err wollte,
ba er beim lePiten?Oiable feineö §6c^flen 5Öillene (efite
' 5Öefe^lc ertlpcilte, ba^ wir unö ba erinnerten (wie
jene, welche lieben unb geliebt werben, ju wünfd)eu
pflegen) , eö fep unfere Q^pic^t unö unter einander als?
17
258
jus nos *) onines participes fecitj ilaque Euclia-
riitia seniper usa est Ecclesia tanquam tessera
unitatis, neque ad ejus mysleria quasi intimos
cliristianismi recessus , nisi probati purgatique
admittebantur: alios enim ne interesse quidem
Diysteriis fas erat. Adorasse autcm et veteres
constat; et sane Ambiiosius atque Augusti-
nus ilkid psalmi, adorate scabellum peduin
ejus, de adoratione carnis Christi in mysteriis
interpretantur.
Denique ex quo respectus pnganorum ces-
savit, qui vel occuli niysteria vel a quibus-
dam cxternis signis quae poterant offendiculo
esse infirmis , aut speciem paganismi dare ,
absfineri suadebat; placuit in occidente prae-
serlini, ubi sane nee Sarracenorum rationem
haberi opus erat , ut quidquid in externo
cuUu exqiiisitissimum est, paulatim sacramento
venerabili decerneretur. Hinc non tantum ad
elevationem ejus, consecratione facta pro-
cumbi placuit, sed et constitutum est ut cum
maximo honore, vel ad iufirmos portaretur vel
*) In Originali Edilione cgilurnon; at sensus evJdca. '
ter nos exigit.
Edilio Mogunlina,
259
©lieber fciiieö eiif^icjen ieiOeö, &cj]en er im3 alle ti}e\U
^afti(j gcmad}t bat, ^u lieben; bat'er bat \ii) bie ^iiv
c^e alljcit biefeß ©aframeutö, al3 beö 3'ic()enö bec
(Sinigfeit bebieiit, iinb ju be|]cu ©ebcimniljc/ bic
9lcid)fam beö S&ri|lentf;umö üevborgenij'^eö »^ciligtr^uui
finb, würben nur bie ©eprüftcn nnb ©cretuigtcn 311;
gelaffcn ; anbern war eö nid)t einmal erlaubt, bcrt
©e^eimnifen beijuivo6nen» (So '\\\ awdj auyer '^we'u
fei, bap i>ie liitcn bie6 ©aframcnt angebetet Ipaben;
unb 2(mbroftuö unb "Kugultinus erfldren bie
5[Borte beö^falmen: )) betet ben @c^emel feiner gii^e
an cc von ber Anbetung beö ^Ui\d)e^ (E^rifli in beii
©e^eimni)T<?n»
2(l6 man enblic^ nic^t me|)r im ^atte war, auf bie
*^eiben 9tü(ffict)t ju nef;men ober bie 0e.^eimni|Te i^?
rem ^litfe ju entjie^en, ober jid) einiger du^ern 3ci'
c^en, weld)e ©c^wad^en jum 7(ergerni|Je fei)n fonn^;
ten , ober einen 7(nfd)ein beö ^eibentf^umö i^atun ge-
ben fonnen, enthalten ju muffen, fo fanb man vor;:
jüglid) in ber abenMdnbifd)en ^irc^e für gut, wo c$
flc^er nid)t nctlpig war jic^ an bie @arrajenen ju fe^s
ren, alleö xo(x$ ber ©ottesbienfl nur prac^tüolleö bat,
nac^ unb nad) hei biefem ^od)beiligen ©aframente auf?
'jubieten* ^aber cntfd)lo^ man jicb, nid)t nur bei
beffen 7(uf&ebung bei ber ^^anblung fid) nieberjuwcr^
fen , fonbern man verorbnete auc^ , bajjelbe mit bem
^6d)ften (Sbrengeprdnge ben -Traufen ju bringen «
17 ^
260
alias circunigeslarelur, vol in puLlica causa \'e5
alias subinde exponeretur, ut quotannis peculiari
festo cum maxima velut triuniphantis Ecclesiue
laelitia , divinum pignus in terris colereturj
atque haec sane convenienter recepta esse adeo
manifestum est, ut lutherani quoque adorr.-
lionem in ipsa perceptione Eucliaristiae exlii-
beant , quanquam ultra non progrediantuv,
quia extra usum mnnducationis corpus Christi
sacramentaliter adesse non putant: sed a nobis
supra oslensum est commentum hoc novum et
incongruum esse.
Cum autem institutum Ecclesiae improbant,
reipsa vel abusus tantum ipsi Ecclesiae impro-
batos , vel suas quasdam imaginationes impug-
nant. Putant enim terrena symbola a catholi-
cis adorari: et cum fateantur substantiam pa-
nis ab adorationis objecto expresse excludi,
quam Ecclesia plane abesse docet, tamen ve-
xentur ne saltem ipsae species adorenturj prae-
ter quam quod incertam esse aiunt transsub-
itantiationem , sive quia ipsum dogma ipsorum
opinioiie per se vacillat j sive quia potest sce-^
leratus presbyter invalideve erdinatus , aut
«ubtrahere voluntatem consecrandi , aut mhil
agere. Verum scire debent ne in species qui-
4em dirigi adorationem : neque enim albed©
261
^bn in ^rojcfjTonen t^rumjutragcu , &a|fc(6c in 6f;
fentlirf)en ^(ng.letjen^eiten, ober aus antern Urfac^cu
jutvcilcn au5jufcf3cn, unb bieö gottlidje ^fanb auf
(Srbcn jabrlid; burc^ ein bcfonberce ^cftmit bcin grof;
tcn ^nbcl berglcidjfam trtunipbirenbcnÄ:rd)c ju ücr'
e^rcn; xo'ic wcl^iid} biefe 7(norbnung ifl, kud)tct fo;
gar barauö ^erüor, t<x^ bie iut|)crancr fclbfl im @c;
nuJTe bicfcö® aframent anbeten, obfd)on jte nidjt wei?
tcr (^e^cn, vocii jie glauben, ber leib S^rij^i fep au^er
bcm ©enuffe nic^t faframentalifc^ JW9^9f n ; allein oben
6aben wir fc^on gezeigt , ta^ bied eine netu un^ un;
fd)t(flid)e Srbic^tung fei;.
^nbem fte aber bie TInorbnung ber ^irc^e mi^biUi,*
Qsn , fo befdmpfen fie in ber 'tf^at entroeber nur ^i^t
braudje, ttjeld)e bie .^irc^e felbft »erbammt, ober ifrc
eigenen ^^antafiegcbilben. Ül)enn jic glauben, bie Mci:
tjolifen beten irbifd)e (Bnmbolen an , unbba |te befen.'
neu bk (Subftanj beß ^robeö werbe auöbrücflid) Dom
Öegenftanb ber 7(nbetung au6gcfd)(ojyen , üon welcher
bie ^ird^e offenbar U^n , jie fei) nic^t me§r ba , fo
furchten fte boc^, bieÖcj^altcn wenigflenö mochten (xw
gebetet werben ; ferner fagcnfie, bap bieXranßfubflanr
tiation emaü ungewiJTeö fei), entwebcr weil nac^ if);
nr-15}^cinung bicfeö ^^Dognia wanfenb ijl, ober weil
ein lafier^after ober ungültig geweifter 9)riefler ben
Tillen ju confefriren nic^t fjaben fonne, ober gar
ntc^t confefrire. tUUein jie foUen wif["cn, ba^ bie lUu
262
panis , sapor , figura , et reliqua orcldenlia
in corpore Christi sunt tanquam in suhj'-rfoj
lipqiie de eo possunt praedicari. Et proinde
cum adoralio in Chrislum ip.sum convortilur,
aniiiime adorafur res aliqua minuta , roliinda,
Irnuis , albicans quae panis qualilales habet,
jnulto minus ipsa albedo aut rotunrlitas. Etsi
autem conlingeret consecrationem revera non
esse fqctam , non irleo irlololatria ulla rom-
mitteretur , neque enim aliud adorafur aut ali-
ter adoratur Christus Deus sive caro ejus ad-
sit , sive non adsit ; et cum nulla Christi ad-
oratio superflua sit , nihil oberit si occasio ad-
orandi quam praesentia corporis ejus credita
praebuit , falsa esset ; neque proinde illa quo-
rundam protestatione opus est, si tu Christus
es adoro te , si non es , non adoro : praetcr-
quara enim quod iale quid per se infelligitur,
atque intelUgeretur si vUlbiliter Christus ap-
jiareret *), sciendum est illud album et mi-
rsutum et paniforme, non qs,^q Christum, nee
credi esse , nee adorari : quod si plebs ali»
quando de vero adorationis objecto in hoc sa-
cramento non recte edocta est, id graviter
*) Haec in margine addita In Mss.
Editio Parii,
263
6etuu9 nic^t auf bic ©cftattcit gend)tct tvcrbe; beim
bie ^ci^c bcö ^robö, ber 0efd)ma(f , bie 0c(la(t,
unb bie übrigen 3itf^^^li9^<^if^" i^*^^ "'"^^ i^" ieif>e(E^nf
jli/ atö in if^rem Subjeft, unb fonnen aud) i^m nid;t
jugeeignet it)evbcn; folglid) tvenn bie "Knbetung auf
S^rijluö fclbft bcjogen wifb, fc wirb feincßwegö ein
bünneß, runbcö, fleinc6, tt)eißlid}eö !Ding, tt?cld)c5
bie (Sigenfd}aften bc6 Q5robe6 ^at, angebetet, unb
noc^ md weniger bie ^ßSeij^e ober Dtunbe felbjl» 'trüge
eö fic^ aber auc^ ju, ba^ tvirflid) nic^t confefrirt wor;
ben, fo würbe bod) beöwcgen feine ^(bgctterei begann
gen; bcun ntd)tö anbev6 wirb angebetet, ober (tbüf
fli;5 unfer &ott wirb auf feine anbere '^ei^s angebe*
tet, möge nun fein 'S^dfd) jugegen fepn ober nid)t«
Unb ba bie 2(nbetnng (Ef^riflt nie übcrjTü^ig ifl, fo
fd)abet bieö nic^tö, wenn ber Körper, beffcn geglaubte
(Gegenwart jur 71'nbetung @cIegcn[Acit gab, wirflid)
\\:d)t jugegen i]i\ folglid) i|l aud) jene ^roteflation
nic^t not^wenbig, ))wenn bu (Si;ri]luö bift, fo bete
ic^ bic^ an, wo nid}t, fo bete id) bid) nic^t ancc; auf;
ferbem ba^ jtc^ bk^ dou felbfl verfte&t unb auc^ 'ocn
flanben würbe, wenn SOrifiuö fid)tbarlic^ erfd)iene,
fotl man noc^ wi|]en, ba^i jeneö ^ei^e, X5ünne unt>
^robformige niif^t (S^riflus fep, and) \\id)t für (Ihvi-
^i\$ gehalten ober angebetet werbe» ^enn ba$ ^olf
von bem wabren 0egenftanbe ber ^(nbetung in biefem
(^aframente nid}t rec^t belehrt i|t, fo bulbet bici jwei.-
264
ferre Ecclesiam et omnibus modis corrigendum
censere dubium nulluni est *).
Exposilis controversiis potioribus quae tirrq,
sanctissimam Eucharistiam iiioUe sunt, caete-
ris vsarranienlis minore niullo prolixitate de-
fungi poteriinus. Et quidem quae ad Pocni-
tentiae sarrainenfum pfrtinenf, inagnam par-
tem altigimus, cum de remissionft peccatorun^
et justificatione hominis. Semp^r pnim in
adulto, qui Deo recon<.ili( tur, opus est poe-
nitentia , sive cum prinium sacro lavacro ini-
fiatus in Ecclesiam recipitur, sive cum denuo
maculatus per sacramentum absolulionis mun-
datur, cui pecullariler pocnilentiae appellalio
adhapsit. Est autem profecto magnum Dei be-
jieficiura, quod Ecclesiae suae potestatem de-
dit remiKendi et retinendi peccala quam Ec-
clesia per sacerdotes exercet, quorum minis-
terium sine magno peccato contemni non po-
lest. Eaque ralione et juri.sdiclionem Ecclesiae
confirmat Deus et munit, atque in refracta-
rios armat, dum rebus ab ea judicatis execu-
tionem commodare promittit, magno schisma-!
^^ Transpositioncm hJc esse eviJenfcr fipparct, et
qin'dquid de sacrificio ülcilur pag, 278, huc re-
fprri dcbcre. Edilio Paris.
265
fclöo^uc bie itirc^c un^cnt, unö tviff &a0 man c6 auf
oUc QBcifc üerbcjicrc,
£^lad>^em trir nun bie tv>lcr)tiqcrn (Strcitigfcitcn ,
bie in betreff bc$ aller^eiligflen ^ntavfaframents ciw
flauten itnb, bargcle(jt (^aben, fo fonnen wir wohl
bei bcn übrigen ©aframenten yiel gcbrdngtcv fepn,
S[Baö bci$ ^^upfaframent betrifft, ^aben wir f^-^on
grof:entf;eilö erörtert, a(ö wir »on ber 9Rad)IajTun3
bec(Bunben, unb ber ^tec^tfertigung bas ?Oienfd)en
^an^clten. ^enn ein (Jrwacf^fcncr, ber mit@ottwitt
tterfcfpnt werben, ^at attjeit b'ic SBu^e vonnotben,
er mag nun entweber jum erflenmal burc^ i>a^ ^.%m\f
hab eingeweibt in bie Äirc^e aufgenommen werben,
ober , nad)bem er fic^ von neuem mit Sunben bcficcf te
burd) baö ©aframent ber ioöfpred)ung, bem befon?
berö ber Dlame :»)^u^ea beigelegt ij^, gereinigt wer?
ben. (So ifl aber h\ ber %f^at eine gro^e SBo^lt^at
©otteß, ba^ er feiner Äirc^e bie®cwatt gegeben ^at,
bie @unbcn nac^julajfen unb ju bebalten, weld)e bie
Äird)e burc^ bie Q)riej^cr auöübt, beren ^(mt of^ne
gro^e (Sünbe nid)t fann t>erad)tct werben« 7in] biefe
^eife bcfrdftigt unb befcfligt ©Ott bie ric^terlid)e©e?
walt ber ^ircbe, unb riiflet fie gegen bie ^al3|larvi;
gen mit ^üßaffen au6, inbem er verfpric^t ba^ von ifn*
• au6gefprod)ene Urtfpeil in ^odjug ju bringen, jui^
grof'en (Strafe ber (£d)iömatifer, bie bati ^nfelpcn ber
"260
ticorum inalo qiil Et'clesiae auloritatcm sper-
nentes, et bonis ejus rarere cogunlur.
Porro ufraque remissio quae vcl in Baptis-
mo vel in Confessione lit , aeque gratnita esty
acque fide Christi nitifur, aeque Poenitentia in
adultis inrliget j sed intcrest quod illic , prae-
ter ablutionis lituin , nihil a Deo peculiariler
praescriptum est , hie vero mandatum est ut
qui mundatus esse vult se sacerdoti ostendat
peccataqne confiteatur et subinde sacerdolis ju-
dicio castigalionem aliquam subeat , quae ad-
mqnitionis alicujus loco in posterum esse pos-
sit j et cum Deus sacerdotes constituit medi-
cos animarum , voluit palere ipsis mala aegro-
ti et nudari conscienliam : unde sapienter Am-
EROSio poenilens Theodosius dixisse fertur :
tuum est pliarmaca oslendere et iniscere, menm
suscipere. Pharmaca autem sunt ]cges quas
imponit sacerdos poenilenti , tum ut senliat
praeleritum majum, tum ut vitet fiiliirum, ea-
que satisfaclionis nomine designantur , quia
grata Deo liaac obedienlia est sese castigantis,
et poenam temporalem mitigat vel tollit quae
alioqui a Deo expectanda esset. Tolum auirni
hoc instituium divin a sapientia dignum esse
negari non polest , et si quid aliud , hoc car-
te in christiana rcJigione praeclarum et lauda-
^ird}c üevac^tcnb , ctucf} bcr i§c anidcvtrautett 0utec
beraubt werben müfyen»
ferner i|l jebe ©unbcnnac^laffung , fowc(>I jene in
ber 'A:aufe , a(6 aud) jene in ber ?^cid}t i3leid)nid^i3 im?
vcrbient, ftüfet ftc^ glcidjmdj^ijj auf bcn ötaubcu in
S|)ri|luni, bcbarf gleic^mdjjig ber %\\%z bei ben ^ks
wacf)fcnen; aUcin in ber'Xaufe i|l ber Untcrfd)icb, l^^
an^cr beut ÜCituö ber ioßfprec^ung nid)töbc[enberö von
^ott üorijcfc^rieben i|l, in bem QJu^faframent aber
ifl befoj^len, ^(x^ wer gereinigt fe\}n will, jtc^ b?m
Q.'^ricfter jeigc, bic (^ünben beichte, unb nod) ^^x^-^x
nad) bem Urtfpeite bcö ^viej^erS einer 3ucb;iigung frd)
untcrjie^e, welche für bie 3"fii»ft ^^^ Tarnung bte*
neu fenne; unb ba 0ott bic ^ricjler aliS ?Cer:te ber
(Beden eingefc|;t \y(M , fo woUte er auc^, bajj if^nert'
bie Uebel \>z^ .^raufen entbccft wx"^ ^(x^ @cwij|l-n cnt-
fd}leiert werbe ; ba^cr §at, wie man erjd^It, ber bu^.'
fertige ^ fp c o b o fi u ß fcbr wciölid) \\\ hz\\\ 1\ m b r o^
fiuö gefagt : an bir \^ eö , • bie ^frjneimittel an;
jugcben unb jUjubcrciten, cm mir aber \^ cö, biefcl?
ben einjunefmen, !;:Die ^(rsneimittel aber fiub bie 0c;
\:%z , wcld}e ber 93riefter bem ^Bu^enbcn auferlegt,
bamit berfclbe fowojl \i^^ vergangene llebcl fü^Ie, al5
baij jufiinftige \?ermeibe, unb bicö wirb mit bem 3Ra;
nien » ©enugt.^uung « hz\z\&)\\zi , weil biefcr ©ef;or;
fam beß jld) fclbfl 3«<iKigenbea Öott angenehm ijl,
unb bie jeitlidjc (Strafe linbert ober aufgebt, weld}e
268
bile est , quod et Sineiises ac Japonensei sunt
admirati : nam et a peccalis ninltos deterret
confitendi necessitas , eos maxime qui nonduni
obdurati sunt et lapsis magnam consolationem
jiraeslat , ut adeo putem pium , gravcm et
prudentem confessarium magnum Dei Organum
esse ad animarum salutem , prodest enim con-
silium ejus ad regendos aflectus , ad animad-
vertenda vitia nostra , ad vitandas peccatorum
occasiones , ad reslitucndum aLlatnm , et re-
parandum damnum *) datiini , ad dubia exi-
inenda , ad erigendam mentem afflictam , ad
oninia denique animae mala aut toUenda aut
mitiganda : et cum fideli amico vix quidquara
in rebus humanis praestanlius reperiatur, quan-
ti est , eum ipsa sacramenli divini inviolabili
reJigione, ad fidem servandam opemque feren-
dam adstringi ? Quamvis autem olim , ubi
major erat fervor pietatis , publica confessio
et poenitentia inter christianos usurparetur , ni-
hilominus ut infirmitati nostrae consuleretur,
■'*) Dubjfari potest an rccte lefrafur Lic damnum. Sed
vox quae in Ms. habetur difficillime legilur. Prirno
aspectu videtur esse, summum, sed quo sensu?
Forle seandalum,
Edillo Paris.
269
■tx fonfi von ©Ott ju erwarten Qc^abt f^cittc* (So fanit
•aber nid)t gelduijuct ivcr&ciT, ba^ tiefe cjanjc (Sinric^f
tung ber gcttttct)en -^Beiöfpcit roürbig feij; unb gciri^
wenn etiuciß fc^en nnb lobcnßwnrbig ijl in ber d)rtj^lid}e«
Dvcltgiou, fo i|l c6 bicfcß, — wcldjci felbfl Sbinefec
unb ^ttp^'^ncfer bewurrtert 6a6en: bcnn bic SRotfprocn;
bigfeit jn beichten fd}rccft viele, befonberS jene, vocU
rf)e noc^ nic^t üerbartet jTnb, von ber ©unbe ah, nnb
^etva^rt ben gefallenen großen Xrofl, fo ba^ ic^
<jlanbe, ein frommer, gcfef^ter unb fluger ^eid)tvas
ter fei) ein großes ^erfjeug ©otteß jum ^eil ber (See:?
len; benn fein Dtat^ nu|t unß jur ienfung unfrec
Steigungen, jur "Sßabrne^mung unfrer 5f&l»-'f / 5«c
^ermeibung ber 0elegen|)eiten jur Sünbe, jur ^ie;
^ererflattung beö (Sntwenbeten, jum (Srfa^ beö (Bd)a;
&en6, jur 3crflreuung ber 3tt>eifel, jur ^(uftiditung
ieö niedergebeugten ©cijleö, enblid) jur Tilgung obec
iinberung aller (Beelenübel: unb wenn man auf Sr?
ben faum etwas vortreff lid)ereß alö einen treuen greunb
finben fann , wie wid)tig erfi wirb er bann für unö ,
lüenn berfelbe bnrc^ bie unüertc|bare ^eiligfeit eine6
g6ttlid)en (^aframentö jur Jpaltung ber *ilreue unb
jur Jpülfleitlung üerpflid}tet wirb? Obgleid) aber vor
3citen, wo ber Sifcr ber grommigfeit nod) glüf^enber
gewefen , bie 6ffentlid)e ^eid)t unb ^u^e unter ben
^l^rijlenublic^war, fo gefiel e6 bod)® Ott, um unfrec
<Bd}wac^e ju ^lilfe ju fommen, burcb bie .^ird)e ben
270
placuit Deo ul per Ecclesiani ostenderelur fide-
Jibus sulficere confes.sionem privatam apud sa-
cerdoteni , adhibilo silentii sigillo , quo magis
confes.sio facta ab omni liumano respectu se-
qut straretur ; neque ideo minus juris divini
erit ronfessio , queniadinodum statuit et praes-
cripsit Ecclesia , licet circa modum ejus varia-
tum esse diversis temporibus constaret * nam
inulta Deus circa sacramentorum suorum dis-
pensationem , Ecclesiae suae statuenda ordi-
iiandaque reliquit , non quod Ecclesia facere
directe possit ut aliquid divini juris sit , sed
quod Deus ipso condiüones quasdam et cir-
cumstantias eorum quae divini juris sunt , ex
Ecclesiae disposilione suspendit : ut exemplo
imoedimentoram niatrimonii jam monuimus.
Idem ergo circa formam judiciarii processus
cujus exercendi potestatem, clavibus concessis,
Christus Ecclesiae dedit , recte dicetur : id
jpsum enim de jure divino est ut absolutionem
non consequatur , qui Ecclesiae Judicium con-
teinnit , et quas illa conditiones sive in confi-
lendo exigit , sive post confessionem imponit,
negligere audet. Hinc etiam in pontifice maxi-
1110 et episcopis potestas est statuendi casus '
reservatos qui a quovis sacerdote remitti non
possunt nisi in periculo mortis, et praescriben-
271
©laubigen ju crfcnneu ju gtScn, cö genüge eine Ufonba
re ^eid)t v»or einem 93ricjlcr , wobei er annoc^ um atte
9)^enfd}enfurd)t vor berO^eic^t ju bcfeitigen, baö un-
vevbriic^licbfle ^^tiKfd^itJeiijen 6cobad)tet tt)ij]en rootttc;
t»ai-um ifi bie ^eid)t nid)t rucniger göttlichen d\ed)U$,
wie bie i^ird^c t)efd)Io{ycu unb üov(jefd;neben f>it, ob;
fc^ou, voie bcfanutlic^, in bcr lixt biefclbe abjulegen,
JU \)evfd}icbenen 3^ Jtf»*fc»&cf «"gen gcfd^a^cn ; benu
&ott h<^t üicicö in betreff bcc ^(uöfpenbung feinet*
©aframcnte bem ©utad)ten unb bew 7(nofbnungen
ber ^irc^e übeilajTcn , nic^t atö fonnte bie ^irc^e ge;
rabefpin bcwirfen, ba^ eine (Bci(i)e gcttlia^en dicdjtc^
fei}, fonbern weil ©Ott fclbjl gewijfe 5Öebingni<Te unb
Umjtanbe berfclben, welche göttlichen Dtec^teß jtnb^
ber 21'norbnung bec Äird)e überlast, n?ic nnc in '^e;
trcff bcr (Sbe^inberniffe fc^on oben erinnert fpaben»
^aö ndmlid)e wirb man auc^ , in Q3etreff J^cc
gorm bc6 geric^tlid)en ^erfabrcnö , ju befjen 7(u5;
Übung S&rijtu6 burd) bie Uebergebung ber ©c^lüjfer
bie ^irc^e befugt ^at , mit gutem ®runbe bebaupten ;
benn eben bicö \\i g6ttlid}en 9{ed)teß, ba^ berjenige
bie ioöfprec^ung nid)t erhalte, ber ba$ Urt&eil bec
^ird)c verad)tet, unb jTd) erfü^nt, jene Q5ebingniffc,
weld)e fic entroeber in ber ^eid)t erfobert, ober nac^
ber'^eid)t auferlegt, ju vernad)la^igen, ^a^er ^ahm
aud) ber ^ah^ unb bie ^ifc^öfe bie ©ewalt, üorbe?
^altene^^TiKe ju beflimmen, welche x\\d}t jeber 93rie|ler
272
di canones poenitentiales et definientli quati-
tiini o]jiis sit ad suflicientem confessionein ut
eiiigulares peccatormn circuinslantiae enume-
rentur ; quibus legibus a confitente lemere
neglectis , utique eliain ob peccatum mortale
novum atque ideo impoenitentiam , irrita ab-
solutio esset.
lila gravis quaestio superest, utrum ad
sacrameritum Poenitentiae opus sit perfecta
contritione, sive ainore Dei super omnia, an
vero attritio sufficiat. Equidem in confesso
est, quemadmodum et superius attigimus, eum
qui actum amoris illius suprerai, vel certe
contritioiiem intuitu divini amoris exercet in
quo Votum sacramenti vel expresse vel virtua-
litcr cornj^rehendatur, etiam ante confessionein'
absolvi: fatendum etiam est aliquam facilita-
tem majorem fidelibus a sacraraento ipso prae-
stari debere, in qua potissimum sacramenti
liujus virtus consistit. Omnibus ergo expen-
sis, rectissime etiam ad concilii tridentini
mentem dici posse videtur, quamvis attritio
üßu imperfecta poenitentia quae non amore Dei
puro sed metu poenae aut spe vitae aeternae
aliisque ex causis similibus nota est, per' se
ad justificationem perducere nequeat, super-
veniente tamen sacramento accedere ipsam
273
«uger in Xobcögefa^r nacl)U|JeH fann, aud) ^ii^fa«
nonen t)orjufd)reibctw unb ju entfiteibcn, in wie weit
e6 not^ig fci) ju einer guten ^cic^t, 5a^ bie befon;
öevn Umfldnbe ber (Bunbcn bergefagt werben ; würbe
ber ^üßenbe freventlid) bicfe &c\ci^s »crnad)(d^igen;.
fo wdre wegen einer neuen Xobfünbe, unb folglicl) wc?
gen ber Unbu^fertigfeit, bie ioßfprcc^ung nid)tig»
(So ubrigt unö nod) jene wid)tige ^rage , ob jum
f55u^fafraniente eine üoUfommene 9\eue, ober eine
iiebc ©ottc6 über alleö not^wenbig fep, ober ob eine
unoollfonimene Dteue erflerfe. (£ö i(l aüerbinge an?
erfannt, wie wir oben fc^on bemerft, ba^ jener, wefx
d)er eine Uebung ber ^öd)flen iiebe ©otteö , ober we^
nigj^enö eine Dveue in ^ctrad}tung ber göttlichen iiebe
erweckt, worin ber ^^unfc^ ba^ (Bo.fxame\n ju enu
pfangen, entwcber ausbrucflid)/ ober virtuell inbegrif;:
fen \]i, aud) vor ber '^eid)t loögefproc^en werbe: and)
mu^ man eingefte^en, ba^ ben ©laubigen burc^ ba^
@af rament felbjl eine gewiffe größere ieic^tigf eit ertbeiit
werben muffe, worin ^auptfdc^lid) bie .^raft biefeö
©aframentö befielt» 'Slad) biefer Srwdgung fd)einC
eö, man fonne nad) bem @tnne beö ^ird}enratb6 voit
Orient ganj rid)tig fagen, ba^, obfd)on bie unüoU^
fommene diene, bie md)t au« reiner ikbe Ootteö,
fohbern aus 5urd)t ber ©träfe, ober auö ^ojfnung
beö ewigen lebenö, unb aw^ anbern d^nlid;en Urfa.-
t^en entfpvungen ift, bwrd} fic^ jur Oicd)tfertigung
gratiam, lioc est radimn infusum graliae dU
vinae caritatis qui contrilioni aequivalet et vir-
tute meriti Christi peccala delet, ut adco ru-
tum maneat divino amore, sive is studio ho-
minis a Deo excitato et adjuto , sive pecu-
liari sacramenti virlute obtiiieaiur , ad justi-
ficationem poenitentis opus esse.
Satisfactiones pro peccatis quas quisque vel
jussu saccrdotis, vel spontanea pietate susci-
pit, duplicem vim habentj unam ut animae
inedeantur et prophylactica sint contra reci-
divam, alteram ut divinam castigationem mi-
tigent, quae sive in hac vita , sive postea ex
justitiae rationibus irrogatur , de quo pluribus
dicemus in loco de purgatorio, ac de liis sa-
lisfactionibus sapienter sanctus Gregorius Ma-
gnus, qui se illicita meminit comniisisse a qui-
"busdara studeat licitis abstinere, quatenus per
hoc Conditori suo satisfaciat; huc etiam prop-
ter cognationem arguraenti referri possunt cas-
tigationes et carnis mortificationes , aliaque
exercitia aut opera utilia cum ahqua moleslia
juncta , non ob expiationem tommissi delicti,
sed siinpliciter ob praeventionem futuri, ani-
275
ttic^t fii^i'cn fanrt , jeboc^ ^^l•(^ ^^'i bamit verbunbene
Saftamettt bie ©nabe c4^a(te, baß ^ci^t, bcn ein?
(jegotfencn (Btvabt bcrÖnabe ber (^6tt(id}euiiebe, roel^
d;ec bei* ücüfomiucucu Diene glcid) ijl, nnb bnrc^ ^\i
.^raft beö ^^evbienfleö (E^vifti bie ©uabcn tiUjt, fo
\i(x^ e6 fielet Metbe, bic gottlid^e iicbe fct} jur Dtec^t;
fertitjnng beö ^n^cnben notj^irenbi^, möge nnn bie;
felbe burd) ben üon ©Ott im 5J?enfc^en anfgewecfteii
tirtb unterflufeten Sifcr, ober bnrc^ eine befonbere
^vaft beö (gafvamente ermatten werben*
X)te 0cnmjtf>nnngen fnr bic ©nnbcn, welche ciit
jeber entit)ebcv anf ^efe^l beß ^riejterö, ober an«
freiwilliger 7(nbad}t nnternimmt, fpaben eine jtviefac^c
i^raft; bie (£*ine, ba^ jie bie Seele §ei(e, nnb gegeit
ben DliicFfall üerwafpre , bie ^rtbere, ^^^ fte bie gottli^
c^en 3nd)tii3nngcn (inbere, tt)eld}e entweber in ^'\z\zm
ober in b:m fnnftigen Uhzx^, nadi ben^erfngnngen bcc
g6ttlid)en 0ered)ti9feit bem (Bunber anfcriegt werben^
tt>o»on tüir me^rercö fprec^en werben, wenn \?on bcin
gegfener bie Dtebe fepn wirb, ^on biefcn ©enugt§n;
ungen gibt ber ^» ©regor ber ©roje bie weife 9Jla5>
nung: >nijerjid) erinnert etwaönnerlanbteö begangen ju
^aben, berfoü jTc^bemü|)en, fid) einiger erlanbten^in.-
ge ju entf;a(tcn , ^(mM er babnrc^ feinem Sc^opfec
gcnngtfpue.c: ^ei biefer ©elegen^eit fonnen wir anc^
»on ben 3w<^tigungen unb J^leifc^eöfreujignngcn Sr;
»a^nnng tljun, imb von anbern Uebnngen ober nn^-
18 '■
276
maeque einend ationem suscepta. Quae quidem
löon reprehendi sed laudari et commendari de-
bent , cum magnum fructum liabeant et Üeo
placere luculentis Scriplurae testimoniis doce-
antur: et sane non inepte diccbant veterum
Hebraeorum sapientes, quasi sepem aut ag-
gerem legi circumdari debere, hoc est, utiliter
a licitis abstineri , ut a confinio illicitorum *)
inagis removeamur , et unumquemque sibi ipsi
legislatorem recte fieri praescriptis quibusdam
veluti forrnulis et observalionibus sive cautio-
uibus, tanquam custodiendae innocentiae mu-
Dimeutis. Abesse autem debet pharisaica opi-
nio s nctitatis nee in operibus iiosiris sed gra-
tia et misericordia Domini fiducia omnis nostra
reponi debet j quidquid enim boni praestite-
rimus, munus Domini et nostrum officium
fiiit, et quantacumque nostra solutio sit, im-
perfecta erit, quidquid enim nobis restat, ad-
]iuc Dei est: atque liaec nunc quidem de poe-
nitentiae sacramento sufficere possunt.
*) In Editlone Paris. Icgitur illicitarum. Forla3se -vox
rerum omissa est.
Editio MoguQtina,
277
liefen ^evfcn, bic mit einiger Q5efu)Wetbe üerhm;
ben jtnt), ivclcf)e nic^t jiir ©ufpnung irgcnb eines
5c6lerö, fonbern Oloö jur ^erwa6run3 gegen ein:«
jufünftigen, unb jur Seelcnbejyevung «nternommeit
iverbcn. X^icfe fonnen gewi^ nic^t gefabelt, fon^
b:rn luujicn gelobt unb anempfo^^len werben, ba, jie
einen großen SRu^en gewdf^rcn, unb, mie {>auftge
3eugniffe ber ©c^rift ic^vcw, Q^ott gefallen; unb ge;
ivi§ fagten bie 5Dßeifen ber alten ^eOraer nid)t un^'
id)idiid) , man mujfe b^<s> Öefe^ glcid)fam mit einem
3aune ober 503alle umgeben, b(xi ^ei^t, man muj]V
jtc^ §eitfam v>ön bem (Erlaubten enthalten , um
üon bem baran grdnjenben Unerlaubten befto weir
tcu entfernt ju werben, unb ein jeber fonne für fic^
ein ©efe|geber fepn, burc^ g^^viffe üorgefc^riebene
Diegetn, ©ebrduc^e, ober ^erwa^rungömittel <x\^
^oUwerfe jur ^enjad)ung ber Unfd}ulb. ^erne aber
fei) ber p^arifdifc^e Jpeiligfcit^roabn, unb eö |lu|e <ic^
all unfer Vertrauen nid^t auf unfcre gute ^erfe, fon--
bcen auf bie ©nabe unb ^armf^erjigfcit beö J^errn,
b:nn allee ©Ute, welc^eö wir auc^ immer mögen ge;
tban 6aben, war ein 0efd)enf bcß .^errn unb unferö
'P|lid)t ; unb wie gro^ w^d) immer unfer ©d^ulben?
aMr.ag fei)n ma^^ , fo wirb berfclbe boc^ unüoUfommen
f:i)n; benn alleö xo^x'^ unö übrigt, ge|)6rt noc^ 0ott
ju: biefc6 m.ag nun \)on bem ^ujjfaframente ge,-
wugeu.
278
De unctione infirmorum, non est cur mul-
lis nunc disputemus: verba habet Scripturao
Sacrae, inlerpretationem Ecclesiae rui pii et
catliolici homines tulo filunt: nee video quid
in eo more quem recepit Errlesia, repreliendi
a quoquara possit. Videnius olini et donum
sanationis saepe afi'uisse, cujus usus nunc cum
aliis extraordinuriis benefirüs, stabilita Eccle-
&ia, infrequentior factus e-jt , semper tarnen
ne tunc quidem sanatos fuisse credendum est,
qui unge.bantur. Superest igitnr sallem hodie-
que eflicacia illa sanitatis perpetua et nunquam
fallens quae ad animam ipsam bene dispositam
pertinet , atque a Jacobo Apostolo additur,
quando liujus sacramenti usum describit, et in
peccatorum reniissione ac fidei virtuti.sque mu-
rimento colloratur, quo nunquam magis opus
est quam in vitae perirulo atque terroribus
mortis ad ignea tela Satanae , tum maxirae
ingruentia, repellenda.
Superest ut sacrificium Missae expliceniusj
quod in Euharisliae sacramento contineri sem-
per docuit Ecclesia. Est autem in omni sacri-
ficio, tum qui ofFert , tum quod oftertur,
tum causa offerendi. Offerens autem in hoc
Altaris sacramento €st saccrdos : et qnide^n
Ue6cv &ie kf^tc Dctung ifl <i^ nic^t notf^icj , V?ictc5
•u fagcn : ftc ^at bie J. (Scfjrift fiir jid) un& J)ie ^110.'
Icijung ber Äird)e, n?e(d)er fid} fromme unb fat^oli;
fd)c (£6vij^cn fid)cu auüertraucn ; cmd) fcfpe id) nid)t,
iyaß au jenem 0c(>raud)e , bcu bie ^irc{)e angenom;
men 6at, »on jemanb fcnne gefabelt werben» ^ic
fe^en, h(x^ e^cbejTen oft bte Gabe ber Teilung bamic
ycrbunbentvar; unb obfd}on biefe ^irfung, eben fo
a^ie anbere au§erorbentlid}e ^o^lt^aten, nac^ ©riin.'
bimg ber Äirc^e nid)t mefpr fo f^dufi'g ifl, fo glai'be
man jeboc^ nid)t, ba^ bamatö alle, welche bic Oelun^
cmpfiengen , gcfunb ivorbcn finb. ^enigftenö ^at fte
i^t nod) für tt)oblt>ereitete ©eelen jene fortwa^renbe
tmb niemals trügenbe ^^raft ber .J^^ilwng r welche ber
OCpof.el ^acobuö i^r beilegt, wo er ben ©ebrauc^ bie?
fcö Söframentö angibt, unb welche er in ben ©ün;
bennad)la|j unb bie iBcfejiigung im ©laubcn unb in
ber "lugenb fefit. i)iefe i»! aber niemals notbtvenbi;
gcr alö in ber 0efa6r beö iebenö unb beniBc^recfnijfen
bce'tobeö, um bie feurigen ^\dk beö (Batanö, mit
b:ncn er un6 ^0. am fpeftigften anfallt, jurücfaUtreiben,
d'S bleibt uns nec^ bic (Srflarung bcö?9^e^opfer0,
iveld;eö, nad) ber befluutigcn icBre ber ^ird)e, in
bem (Saframent ber (Suc^ariflle entbalten i)"l» ^ci
jcbem Opfer aber ifl einer welcher opfert, etivaö hi\\^
geopfert wirb, unb eine Urfad}e warum geopfert wirb.
3m "^(Itaröfafvamcnte ift ber ^rief^cr ber Dpfernbe;
280
summii.s sacprrlos est ipse Clinstas qni sesp non
tanlum seiriel in cruce obtiilit , cum pro nobis
pateretur, sed et perpetuo ad saeciili u.sqiie
consuinmationem sar erdotale suum offii iuni ex-
ercet , et nurn^ quoque se Deo Patri pro nobis
offert per niinisteriurn sarerdotis seu presby-
teri. Diciturque proinde in S» riptura sacerdos
in perpetuum secundum ordinem Melchise-
DEC , qiii (um paneni et vinum obtulisse dica-
tur, nihil manifestius esse videtur quam sacri-
firium eucharistirum in eo praefigurari ipsa
Scriptura allegoria praeeunte. Res aulem ob-
lata sive viotima aut hostia , est ipse Christus
cujus caro et sanguis sub specie srmbolorum
iitique immolationis atque libaraenti officium
subit. ISec Video quid hie desit ad veram sa-
crifii ii rationem : quidni enim id quod sub
symbolis praesens est, Deo offer ri posiil, cum
panis et vini species ad objalionem aptae sint,
et in bis constiterit oblatio Melcbisedeci et
quod sub bis in Eucharistia continetur sit om-
nium rerum pretiosissimum , Deoque ofTcrri
dignissimum. Itaque hoc pulcherrimo invento ,
divina benignitas egestatem nostram juvit ut
afferre possimus aliquod munus quod Deus
aspernari non possit : et cum ipse infinitus
sit, qui(Jquid autem alias a nobi? proficiscj
281
imb jwar \\l bct f;i5c^|le ^ricjtcr S&njluö felbft, wcf,-
cijer fid) nic^t nur einmal am Are« je barge6rad;t Nt,
Da er für m\6 litt, fonöern immerbar 6iö jum (Sitbe
ber SÖSelt fein prie)ler(icf)eö 2fmt ausübt, «nb if;t auc^
&ctt bem SÖater burc^ bcn ^rieftcr ficf) für un« auf-
opfert. Xiaber wirb er auc^ in ber @d)rift eaMcjcc
^riejlcr nac^ ber Orbnuug i5}tcld)ifebed)ö (genannt,
tt)etd)er, inbem üon i^m gefacht mtb, er {)a&e ^rob
unb ^eiu bargebrac^t, offenbar ba$ Opfer ber Su,'
d)ari(lie, baQ bic (Bd)rirt fe(b|"i jum üorauö burd) eine
QiÜegorie anbeutete, i^orgebtlbet ju 6aben fd)eint. 'X)ic
©ac^e aber, wcid)e geopfert wirb , ober baö @ü6u*
ober ^anfopfcr ijl Sbriftuö felbft, beffen gleifd} unb
SSlut unter ber ©eftalt ber Symbolen al6 Sd)(ad}t;
«nb Xranfopfer bargebrad^t wirb» ^d) fe|)e nic^t,
waö^ierfe^Ie ju einem wabren Opfer: foKtebennwobt
baö, was unter ben ^ijmbolcn jugegen ij^, 0ott
nid)t fonnen bargebrad)t werben, ba bic Öcftattctt
beö ^robö unb ^einö jum Opfer geeignet finb, unb
baö Opfer 9}iclcl)ifebed)6 barin beflanb, «nb basjenige
wa$ in ber (E«d)ari(lie entf^alten ifl, ba^ ^oftbatfle
«nb ^öürbigfle i|"i um (^ott aufgeopfert ju werben,
^urd) biefe ^errlic^e (Srfinbung alfo ijl bie g6tt(id}C
©Ute «nfrer ^ürftigfeit j« .^ülfe gefommen , bc^mit
wir im (Staube waren, ©Ott eine &ahc barjubrin?
gen, bie er nid)t verfd)mdf;en fonnte; ba er felbjt un;
enblid) ijl/ alles aber wa^ von uns berfcmmen fann.
282
polest, ad infiniUm ejus perfecllonem niül-
lam proportionem habeat, nulluni libamentUTn
placando Deo par inveniri potuit , quam quod
infinitae et ipsum perfectionis esset : mirabili
enim ratione lit ut Christus in hoc sacramento
quoties consecratio fit , se nobis semper redo-
lians , semper denuo ofFerri Deo possit , eo-
que modo perpetuam efficaciam suae primae
oblationis quae in ciuce facta est, repraesen-
tet atque obsignet. Neque enim aliqua nova
hujus sacrificii propitiatorii rcpetili ad remis-
sionem peccatorura eilicacia est efficaciae Pas-
sionis superaddila , sed vis ejus in primi illius
cruenti sacrificii quod semel omnia consumma-
vit repraesentatione atque applicatione con-
sistit , cujus fruclus divina est gratia quae ad
illos pervenit qui tremecdo huic sacrificio in~
tervenientes , oblationem cum sacerdote digne
celebrant. Et rum praeter remissionem aeter-
nse poenae et donationem meriti Christi vA vi-
tae aeternae spem , multa alia a Deo, salu-
taria petere possimus pro nobis aliisq(ie vi vis
aut mortuis , et ex bis quae peti possuM po~
tissimum sit mitigatio palernae castigatio.ijs
quae omni peccato debetur, etiamsi pocnitens
in gratiam receptus sit , utique manifestum
^&i nihil in omni cultu nostro esse prctiosius
283
in feinem ^ei'Jviftnlp jii beffon uncn&ticfjcr ^oütom?
mcnbcit f^e^t, fo fonntc fein Opfer gefunbcn tverbcn,
bci$ vermotjenb wäre ©Ott ju bcfdnftigcn, al6 was
ftiSfl eine unenblic^e ^oüfommcnf;eit bcfajjc : bcnn
eö (jcfd}icbt auf eine wunderbare ^cife, bn^ (Sbrt-
ftu6 in tiefem Saframente, fo oft coufefvirt wirb,
fic^ fclbj"^ un6 wiebcr fc^enfcnb, atljeit von neuem
©Ott fonne aufgeopfert werben , unb auf biefe ^(rt bic
immerwabrenbe ^raft feiner erflen ^lufopfcrun^ an
bem ^rcuj ijorjlelle unb bcflegl?« ^enn burd) biefe5
wieber^o^tte ^Scrfcbnungöopfer Vüivb ber Äraft beö
ieibenö ^cfuß feine neue ^raft jur 2r(ad){a|fun3 ber
©ünbcn beigefugt, fonbern beffen ^^vaft befte.^t in
ber ^arj^cllung unb ^(nwenbung jeneß erften blutigen
Opferö, weld)cö auf einmal alleö üoübrac^t §at, bef?
fen JfU^t bie göttliche ©nabe ifl , bie jenen ju %b^ii
wirb , welche biefem fc{)aubcrtiolIen Opfer beiwohnen,
unb baffelbe mit bem ^^viefter würbig barbringen.
Unb.ba wir auffer bem D7ac^la§ ber ewigen ©träfe,
unb ber Srt^eilung beö ?25evbien{leö S^ri|li jur .^off;
nung beö ewigen iebenö nod)t?ie(e6anbere^ei(famefrn:
uns, unb für viele anbere fowo[^l tebenbe alö '^obte,
von ©Ott bcgefyren fonnen, unb unter bem voa^ fanit
bpgebrt werben, vor jüglic^ bie iinberung ber üatcrli/
rf)en 3»<^tigung ifl, bie jebe (3ünbe verbient, ob-'
ijleic^ ber ^ü^'enbe jur ©nabe aufgenommen fei) : fo
\^ eö gewiß offenbar, ba^ in unferm ganjen ©ctteS;
284
et *) efficaclus quam sacrificium hu jus di\Iiii sn-
cramenli cui ipsuni corpus Domini praesens in-
tervenit. Neque enim Deo gratius quicquam
et cujus suavior odor sit , a nobis, si mundo
corde ad hanc aram a cedamus , immolari
potest. Et praeclare Bernardus, totum quod
dare possum, miserum corpus istud est, et si
minus est addo et corpus ipsius.
Porro sacrificium ]ioc ipsa Sacra Scriptura
comparatione Meldiisedeci cum Christo in
psalmo decimo cenlesimo et epistola ad Ile-
braeos manifcvSte innuit, quemadmodum jam
attigimus , ut de jugi sacrificio Damieli rue-
morato aliisque locis niliil dicam 5 et sane con-
veniens erat religionem chrislianam sine sacri-
ficio non esse , et oblationem Bostram in ve-
teris Testamenti sacrificiis tanluni praefigura-
tam , quemadmodum omnium dignissima et
perfectissima est , ita et jugem et perpetuam
e5se, cum et summi sacerdotis nostri officium
sacerdotale perpetnum esse in psalmo supra
diclo insinuetur. Et vero veteres passim ifa
interpretantur et niundam quoque oblationem
de qua MaI/Achias loquitur , jam Justiküs
martyr et Irenaeus , ut de Augustino et
*) Jd impetrandum , additum est hoc verbum ad mar-
ginem a LuBNifio. £ditio Paris.
285
^ienjl nic^tö föftUc^cr un& tvirffam?r ifl , al6 &a3 Dp«
fer biefcö göttlichen ©afcaincntö , tvo fclbfl &er ieilj
bcö ^ciTii gegcntDavtiq cifd)eint. 7(uc() fann ©Ott
nicf)t6 angcncfpmereö unb fu^ern ©eruc^eß üon unö
al0 Opfer bargc&rad^t werben , al6 wenn wir mit rei;
nem J)erjen \\\ biefem 2{(tare f^intreten* !X)abcr fagt
5Beruarb fe^r fd}6n , bciö ©anjc , was id) geben
fann, ifl biefer clenbe leib, unb wenn er nid)t
^inrcic^t, fo gebe ic^ nod) feinen eigenen leib barju.
ferner beutet bie b» (Schrift felbjt biircb ^erglei;
c^iing beö 9JZ e 1 c^ i fe b e (^ 6 mit Sbrip.o in bem Q)falmc
110, unb inbem^riefanbieJ^ebrder, offenbar auf
biefcö Opfer, wie wir fd)on furj oben erwai^nt, um
beö immerwd^renben Opferö ^anielß, tjon bem
5)ie(bung gefd)ie§t, unb anbern ©teilen ju gefc^wei«
gen ; unb gewi^lid) jiemtc eö \\6) , ^a^^ bie cbiiftlid)C
Dleligion nid)t obne Opfer fe»), unb ^(x^ unfer Op^
fer in ben Opfern beö 2(» 'X. nur vjorgebitbet, glci<^
wie cö \i(i^^ wurbigfle unb \)oll!ommenfle unter allen
ijl, fo aud) ununterbrod)en fortbaure, inbem baij
^riefleramt unferö Oberpriej^erö in bem oben ange?
führten 9)falme alö ewig angebeutet wirb. Un^
in ber *2ll;at legen bieö bie 2(lten burcbge^enbß fo
<IU5, unb fc^on ^uflin, ber SO^drtprer, wie auc^
3rendu6, obne t?on bem J. !^ugu|iin unb ^z\\
fpdtern \\\ reben , wenben bie Sßorte be$ 9^ropbeten
^O^alac^iaö von bem reinen Opfer auf bie Suchar^?
286
poslerioribus nllil dicani, Eucharistiae acrom-
modarunt. Denique innuniera sunt loca Sanc-
lonnn Patrum cjiiibus dicitur Christum quoti-
die in sacramcnto populis immolari , ut ait
Augustinus, incruentum sacrificium esse,
qnando id quoU confectum nominamus cor-
pus et sanguinem Christi, ut ait Cyrillus,
in pane supersubstantiali simul esse liolocaustuni
et medicinam, ut ait CvPHlANUS, quaeque
alia passim prostant.
Cum vero in honorem Sanctorum celebrari
missae dicuntur , hoc non cavillatorie aed. ex
mente dicentinm interpretandum est j nam uni
Deo sacrificatur, unius Dei potissimum honor
quaeriiur ; nee Sancti nisi ut amici Dei colun-
tur. Interim Sancti alicujus utique honori da-
lur, quod ahqnando illo ipso tempore et loco
potissimum et singulariter celebratur sacrifi-
cium quo et iaudes Sancti comraemoramus et
preces atque intercessionem expetimus, quibus
a Ciiristi merito et oblatione omnis dignitas
sua quahscumque conciliatur: sacrificium ergo
divinum non magis sancto tribui dicendum est
in ejus festo aut in altari vel basilica quae ab
ipso nomen habet, quam officium divinum
quod in electiono aut coronatione fit , regi di«.
287
ftie an, (SnMirf) 6aben wir iinjaGlii^c 3teUen aus ben
^(v ^dtcru, tvoriu c6 bcijn: ba^ Cßrittuö tdjjlic^ iu
bem ^Saframent füc bie 236lfcr 9efcl}laci}tet werbe,
wie ^JCuguftin fagt, bajj eö ein unbintigeö Op;
fer fci) , wann wir baö ^erwanbelte ben ici6
iinb ba^ ^h\t (Ebrijli nennen, wie (lt)x\i{ fai]t;
batj wir in bcm 6imn;IifQ)en ^rob jugleic^ ein Dp--
fer unb ein !JIrjuctmittcl fmben, nac^ (Epprianö
!Hu5fprud} ; mef;rcre Stellen jinb nod) allcnt^albcu
vor{)anben.
CÖSenn cö ()?i§t : c6 werben ^Jicffen ju (S^^en ber
»^eiligen gelefen, fo barf man biefeö ni(^t anfeine fc?
pbiftifd)e 7(rt auslegen , fonbern nac^ bem (ginne ber.-
lenigen, weld)e fic^ biefeö 7(uöbrucfe6 6ebiencn : benit
nur ©Ott allein opfert mm, ^ottc6 (S^re allein wirb
^auptfdc^licl) baburd) gefud)t; bie ^eiligen werben
nur alö Jreunbe Öotteö \)ere^vt. ^od) gef':^ie6t eg
oud} ju (Slpren einee .^eiligen, ba^ je juweilen 'gU
jener 3<^it unb an jenem Orte i^evjüglid) unb befonbcrö
ba^ £0^e§opfer gefeiert wirb, wo ba^ ic6 beö ^eiügcu
»erfünbigt unb beffen ©ebete unb Jw'^fpc^die er|Te§t
wirb , welchen loon bem ^erbienft unb Opfer (Ebriftt
alle il;re ^raft ertfpeilt wirb» ^Okn taun alfo eben fo
wenig fagen, ba^ ba^ göttlid)e Opfer, welc^eö am Seftc
ober an bem llluu ober in ber ^ird)e, bie t?on i^m
ben 9Ramcn fii^rt , gehalten wirb , bem »^eiligen juge^-
eignet werbe , alö man fagen fann , bc^% be? ©otte?;
289
catmn est , quamyls ad ejus honorem perliiiere
ron negetur.
Ferro cum jugis sarificii tanta sit digni-
tas atque ulilitas , receptum d^nlque e^t , ut
creberrime Deo ofTerretur pro üJelium neces-
situtibus , etiamsi non semper accederet dis-
pensatio. OJini quidem oinnes qui sacrifi'io
intererant , etiam communionis participes üe-
bant j paulatiin vero ad paucos redacta est
comniunio , ex quo primae pietalis fervore
diminuto , merito timeri coeptum est ne cre-
brior perceptio et promiscua distributio vene-
rationem diminueret , multisque peccandi oc*
casionem faceret : si enim nunj quoque omnes
fiJeles post celebrata mysteria , ad mensam
Domini accederent , quis dubitat plurimos in-
tljgne manducaturos : nunc autem per inter-
valla temporum ad haue coenam venientibus
praeparandi spatium datur, ne sine veste nup-
tiali reperianlur j non idco tarnen honori di-
vino aljquid detrahendum fuit , quia commu-
nicantes non semper habebantur. Quare ex
quo sanctissimum sacrificium in omnibus Ec-
clesiis quotidie celebrari laudatissima pietate
institutum est, consequens fuit ut sufficere ju-
dicaretur perceptio offerentis aacerdotis j at-
289
6ienjl/ ttJcldjei* 6ei einer Woahi ober Krönung j^att
Jat, öem Könige geroibnict fct), o6fd)on nid)t fauii
geldiignet werben , ta^ er ju feiner (S6re beitrage»
!I)a alfo bie CSBürbe unb ber ?Tlii^en beö immer^
n)a6renbcn Dpferö fo gro^ ift, fc hat man ertblid) bie
©ewo^nbeit eingefufprt, baficlOe &ott fe^r oft fiir bie
^(nlicgen ber ©laubigen barjitbringen , obfc^on nid)£
jebeömal babci bie Kommunion ert^eilt warb» 5[Babc
ifl eö, vorS^iten empfiengen alle, welche bem Dpfec
beiwohnten bk .Kommunion ; nac^ unb nac^ abec
würbe jie auf wenige eingefc^ranft, feitbem man nac^
(Srfaltung beö erftcn "JCnbad^töeiferö / mit dicd-)t ju
fürd}ten anfieng, ba^ wenn biefelbe ju ^aujig empfan/
gen unb o^nc Unterfc^ieb ai'öget|)ei(t würbe/ mochte
bie ^crejrung »erminbert, unb fielen Gelegenheit
jur @ünbe gegeben werben: benn wenn i^t noc^ alle
©laubigen nad) berj^ier ber ^fp»©e|)cimniff«? jum'^i;?
fc^e beö ^crrn ^injutreten würben, wer jweifett ba§
bie meinen unwürbig bie ^eilige «Speife gcnoiKu?
3^t aber wirb benen , welche ju biefcm 5)iablc fonu
mcn , eine ^m^djenicit jur Vorbereitung gegeben^
bamit fie nid)t obnr ^odjjeitlic^eö Äleib befunben wer#
ben ; boc^ beöwegen burfte ber g6ttlid)en S^re nic^t$
entjogen werben , weit nic^t immer ^emmunijirenbc
jugegen waren» ^af;er ^ielt man feit ber 3-'if / ^"^^^
bind) eine fe^r löbliche ?5»^6mmigfeit bie 2(nerbnung
getroffen warb, ta^lic^ in allen Äirc^en baö allcrl^ci/
19
290
que haec missaruni quas privatas vocanl , ori-
go est , quarum fructu sane maximo privari
Ecclesitim , cum divini lionoris detrimenlo ,
aequum non est : tametsi nee quia diu illis
caruit Ecciesia Christi , hodie cum summa of-
fensione ßdelium praeclara instituta sunt abo-
lenda , nee protinus ad veterem simplicitalem
in exlcrnis redeundum est , nisi forte ab bis
qui intus primorum christianorum pium ardo-
rcm sese praestare posse , non temere conG-
dunt , quales utinam multi essent !
De aquae admixtione, de azymo aut fer-
3nentato , de ]ingua qua celebretur divinum
ofücium, neque *) caeremoniis sacris pie intro-
ductis, non est quod multa dicara. Constat
enim de bis statuendi potestatem penes Eccle-
siam esse, modo decor servelur et eorum
quae submisse et lingua sacra dicuntur notitia
et interpretatio fideli populo non desit; atque
certe nunc nihil in eo genere desiderari po-
test, ex quo coniplures libelli vernaculi pro-
diere in quibus canon missae et quidquid ad
rem divinam pertinet, abunde explicalur.
* ) Forte omissum est de, aut pro atque scriptum est
ncijus. Editio Moguntiaa.
29 i
lijjjle Opfer ju begeben, eö fiir ^intanglic^, ba§ bcc
opfcruöc ^ticjlcr ^ajjclbc empfaiu]? ; iinb bic$ i\i ber
Urfpnmg ber fogenamucu^riüatmcjicn, öercn^ruc^t/.
welche gewijj fc^r qvo^ i\i , man &te ^irci)c jum ?flnd)!
t^cit ber gcttliii}cu <S^re btüiqcr Söeife nic^t beuaubctt
barf; unterbcffcn &arf man jene f;crr(ic^e Stnvid)tun)],
njcil biefclbe (ange nid)t in ber ^ird)e (£(H-ifti üblid) (je;
wefen , jum größten 2(n|lof bcr ^laubigen h\ unfcni
^agen nid^t abfc^affcn / unb nid)t pl6|lid) j«r altcti
(Einfachheit in bem auijern (Sultuö junicffef^ten ; —
bicö fönnten 6od)flenö jene vielleicht, voeldjc o^n^
iDerroegen ^u fct)n, glauben, ben frommen (Sifcr bst
crjlen (E^ri|ten wieber innerlid) aufleben mad}en ju
fönnen; unb wollte ©Ott eß gebe \jiele bergleid}en»
(£ö ifl nid)t notf^wenbig, ba^ id) über bie ^ermi^
fd)ung beö 3Beineö mit^ÖSajfer, über ba6 ungefduertc
eber gcfaucrte Q3rob , über bk Sprache in welcher bec
©otteöbienft gebalten werben foll, über bie ^. (Jerer
monien, weld}ebie2Cnbac^teingefü[ut^at, V)iele6fage»
SDenn eö i|l befannt, ba^ bie ^ird)e bie ©ewalt Me
hierüber ju verfügen , wenn man nur 2(nftanb beob?
acf)tet/ unb bem gläubigen ^olfe ba^ , \vn^ leife unb
in ber l;. @prad)e gefagt wirb , befannt mad)t unb er;:
flart ; unb gcwip fann hierin nid)t mebr tjerlangt wer;
ben, fcitbem me^^rere ^üc^er in ber 93htttcrfprad)e
^erauögefommen finb , in benen ber ^anon bcr "üOtcffe,
unb voa6 immer auf ben ©ottcßbienfl ^^e^ug bat^
ä«r ©cnügc crflart wirb* 19^"
292
Sacramentum Ordinis slve hierarcliiae ec-
clesiasticae est, quo officium et potestas eccle-
siastica sive spiritualis, suis gradibus diiilincta,
cerlis hominibus confertur quorum ministerio
utitur Deus ad sacramentorum suorum graliam
dispensandam, liominesque alios docendos,
regendos et unitate lulei et obedientia caritatis
retinendos, addita >i cujusdam jurisdiclionis
quae in clavium usu polissimum compretien-
ditur. Pertinent autem ad pastorum Ecclesiae
liierarchiam, non tanlum sacerdotium et hu-
jus praeparatorii gradus, sed et episcopalus
et ipse primatus maximi pontifiris, quae oni-
2)ia divini juris esse credendum est : quando
quidem sacerdotes per episcopiim ordinantur
et episcopus et maxime is cui universalis Ec-
clesiae cura commissa est , potestatem habet
sacerdotis munus moderandi ac limitandi ut
jus clavium in quibusdam casibus reservatis,
non tantum non licite sed nee valide exercere
possit. Praeterca episcopus, et super omnes,
qui oecumenicus dicitur ac totam Ecclesiam
repraesentat, potestatem habet excommuni-
candi et privandi sacramentorum gratia, li-
gandique, ac peccata retinendi et rursus sol-
vendi et recipiendi , neque cnim in clavium
jure tantum jurij)dictio voluntaria continetur,
293
^aö^ciframcttt bcr^ricftcrwei^e, ober Me ütcblicfy
J^icvard)ie ijl baö , woburd) bcr X)icn|t unb bie fird)lic^c
ober(jci|llid}c©ciDalt, ini^ve\>crfd)iebene'J(bftufun<3cn
i]ct{)ciit , gctvljjen 5Kenfd}cn übertrafen ivirb , bcren
n^ &on bcbicnt, um bie ©nabc feiner (gaframente
anöjufpenbcn, aubcrc ?)3ien[d)en ju lehren, ju leiten,
jTe in ber (Sin(^cit beö (^(anbenö unb in bem ©e^or;
fam ber liebe ju erhalten , mit ber 0cwalt einer QCf
njiffen ^urisbiction , voddjc üorjiiglich in bem 0e;
braud)e ber (Bc^'IülT'^l enthalten i^* 2^v »^ierard;ie
ber J^irten ber Äirc^e gefport nid)t nur baiS ^riefler^
tbum unb bie vcrrd}iebencn baju üorbereitenbcn (Stup-
fen, fonbern and) ta$ ^ifd}oftfpum, unb fclbjt ber
93rimat beö 9)ab[tcö, v>on iveld)cm allem man gtam
ben mu^, ba|? eß (jcttlic^en Dtcc^teö fei), tvcil bie
'Priej^er burc^ ben 55ifd}of orbinirt werben , unb bei*
Q3tfc^of, üorjüglid) jener, beai bie ©orcje über bie
allgemeine .^ird)e anvertraut ifl, bie (Gewalt f;at bo.ö
^riefleramt ju leiten unb ^n befc^ranfen, fo ba^ ber
priejler in gewiffcn üorbef;altcncn '^ailcn bie ©d)lüfi
fclgewalt nic^t nur nid)t rec^tlid>, fonbern uid}t ein?
mal gültig auöübcn fonne. Ucbrigenö ^at and} ber
52>ifc^of, unb vor allen jener, n)cld)er ofumenifc^
genannt tt)irb unb bie ganjc Äirc^c uorfiellt , bie Öe-'
tvalt , ben ^annfluc^ au^^ufprec^en , ber 0nabe ber
Saframenteju berauben, ju binben, bie (Bünben ju
behalten unb wieber jit lefen, unb roieber in bie ©e;
29k
quae sarerdotis est in confe.ssionali ; seil et
procedi potest ah Eccle.sia in invitos, et qui
Ecclesiam ron audit, ejusqiie niandata quan-
lum per salutem animne potest, non servat,
velut ethnious et publicanus habt-ri debet *), et
rf'^nldritef , arcedente ad terrenam coelesli
sententia , suae animae malo, vim ecclevsias-
ticae poteslatis experilur cu'i D'us ipse acrom-
modat qnod in juiiscJi('tione omni, ultimum ac
ijupiemum est, hoc est, executionem.
""• tJt autem vis hierarchiae melius intellJga-
tur, sciendum est omnem civitatem sive rem-
publiram adcoque e^rlesiasticam considerari
debere ut corpus civile sive unam personam
Bioralem: id enim interest inter coetum plu-
viurii, et unnm corpus, quod coetus per se
ex piuribus unain personam non facit, corpus
vero jjersonam constituit cui proprietates et
jura varia competere possunt distincta a juri-
bus singulorum : unde et jus corporis vel col-
legii in uno conseryatur , coetus autem neces-
sario in piuribus consistit. Porro personae si.ve
*) Mattb. XVnr, J7.
295
mclnfc^aft aufjunc^Mncti ; beim bic ^cf)IuffcU]ewa(t
fc{)(tc^t nid)t niu' eine vt)tl(fi1vlid)e 0crid)tsbarfdt in
ftc^, wie icne öeö ^^rieftcrö im ^ci(J)t(tubIe; fonbcrti
bic ^ird)e fann auc^ ^^^^ ^i^crfpcnfligc bicfclbe ötv
n>ö(t bvaud}en, uub njer bic Äirc^c nic^t f^ort, unb
if;rc ^cfc.Slc in fctvcit er cö *gU feinem (Bcc(cn^cil
r^un fann> nidjt bcobad}tet, foU für einen J^cibcn
«nb ^ublifancn gef^altcn werben, unb ba ber üvcgct
nad) ber ^(nßfpnic^ auf (Srben buce^ ben^immlifd;cu
bcfraftigt wirb , fo (3crcid}t cö jenem jum ©d^aben fei?
ner ©celc auf bem bie ©ewaU ber Äird)e (aflct, tvcL-
d)cr ©Ott fetbft baö ief^tc unb t^^oc^fic jeber 0eric^tö;j
barfeit, baö ^'ißt, bic '5^oUjic^unq, verteifpt,
X^amit man fic^ aber ein^n bejTcrn ^e^riff \>ott bec
©ewalt ber ^ierarc^ie mad}en fonnc , mu^ man tuif^»
fen, ba^ jcber (Btaat, ober jebc Ovepublif , alfo aud)
ber fird)lici)e (Staat, al6 ein (jefeUfd;aftlic^er Körper
ober eine einjicje moralifche ^eifon ju] betrad)tcn fci) ;
barin befielt ndmlid) ber Unterfcryieb unter einem ^cr;
ein von meOreren, unb einem einzigen ^^orper, ivcil
öcr ?öercin burc^ ftc^ aniy me6rcrn nid)£ eine einjitje
^erfon bilbet , ber Körper aber c'wk ^crfon außmad^t,
n>eld)er i£igenfci)aftcn unb i}ci\)if!e 9ted}tc , bie von ben
Dvec^ten ber (Sinjehicn unterfd)ieben finb, jufemmen
fcnnen: baffer wirb baö Oiec^t eineö ^crpcrö ober
^"loücgö in einem einzigen erbaltcn, ba^ diccht eineö
Vereine aber beflef^t notfpivenbig in mcbrerew. SRun
296
naturalis slve moraHs natura est, ut liabeat
aliquam volimtatem, ut nempe sciri possit quid
ipsa velit, Itaque si forma regiminis sit mo-
narchica, voluntas nionarcbae est voluntas ci-
\itatis, sin polyandrica sit, tunc alicujus col-
legii vel concilii sive id ex aliquibus, &ive ex
Omnibus civibus constet , voluntas quae sive
per numerum suffragiorum, sive per alias cer-,
tas conditioiies cognoscitur, censetur voluntas
civitatis esse.
Cum igitur Deus opfimus maximus Eccle*
siam constituerit in terris tanquam Civitatem
Sacram super montem positam, sponsam suam
immaculatam et voluntatis suae ioterpretem,
cujus unitatem per totum orbem caritate col»
ligandam usque adeo commendavit, et quam
audiri jubet ab omnibus qui ethniris aut pu-
biicanis aequiparari nolunt, consequens est,
ut modum constituerit quo voluntas Ecclesiae,
interpres voluntatis divinae, cognosci possit:
et hunc jam tum Apostoli ostendere, qui cor-
pus Ecclesiae repraesentabant. Hi enim Con-
cilio hierosolymis coacto , sententiam suam
explicantes, inqniunt, visum est Spiritui Sancto
et nobis ; neque hoc Privilegium assistentis
Ecclesiae Spiritus Sancti Apostolorum morte
cessavit, sed usque ad consummationem sae«
297
«6er liegt e6 in 6er 9"lfltur einer ^evfon , fct) cö nun
eine natiirlicfje ober moratifcI)e , bajj jic einen geiviücn
SSSitlcn f;a6e , bamit man namlic^ wijjen fonnc, njaö
fie tvotte. SÖ>cnn 5af;er bie gorm ber JXci^icrung mo.-
narc^ifd) if^ , fo ifl ber SBille bcö ?!Jicnavd)cn ber u>3i((e
beß ©taatö, i)^ jie unter \jielcn gcmeinfc^aftlid} , fo
(ic(n man bcxi Rillen eineö ^ellcgö ober eineö 9iat6ö,
möge nun biefer auö einigen ober allen Q3ürgcrn ba
^c^cn , unb ber ^Ißiile , entweber \i\XK6,) bie ^nja&l ber
Stimmen, ober burc^ anbere feflgcfc^te ^^cbingniffe
ernannt werben , al6 ben 3Billen beö (Staats an.
^a alfo ber bejle unb ^6d}fce 0ott auf Scbcn eine
^ird)e, alö bie auf bem^erge erKiute ^eilige (Stabt^
feine unbefledte Q3raut , unb bie ^(uölegcrin feine«
S[ßillen6^ gcgrunbet ^at/ bereu (Einheit, burc^ baö
^anb ber iiebe auf bem ganjcn (Srbfreife gefnüpft^
er fo foc^ angepriefcn ^at, unb uberbicö allen bie uid)t
JP)eiben unb Q)ublifanen gleid)ge)"lcllt werben wollen,
befieblt biefelbe ju f;6rcn: fo folgt barauö, ^^^ er aud)
eine ^orfc^rift geben mu^te, woburd) ber ^^ille ber
^ird^e , ber X)ollmetfd)er beö g6ttlid}en ^JßillcnS , Uxm
tte erfannt werben , unb bicfe erfa^ man fd)on an ben
Qfpofteln , welche ben Körper ber ^ird}e üorfielltcn*
ÜJJiefe uiimlic^ fprad}cn, ba fie in bem ju ^crufatcni
jufammenberufenen (Eoncilium i{)ren Dlic^tcvfprud;
funb machten : e6 fc^icn bem ^. 0ci|1 unb un6 ; unb
biefee bev ^irc^e jugeflanbene ^ei|lanbiJred)t be5 &♦
29S
culi diirare debet, at(]iie in loto corpore Ec-»
clesiae per episco^ms tanquam Apostolornm
succe.s.sores, fuit propagatum. Quoniam au-
tem non seuiper nee IVf^quenfer haberi potest
CQn<"ilium, nam episcopi populos quibiis prae-
sunt , crebro deserere neu possunt, et tarnen
sempcr persona Eccle.siae vivere ac subsistere
debet , ut voluntas ejus possit cognosci, con-
sequens fuit, ipso divino jure, et memora-
bilibus admodum Clirisli ud Petrum verbis,
(quando claves rogni coclorum speoialiter com-
misit, paritcr ac cum oves suas pascendas Iri-
bus emphatice commendavit) insinuatum, atque
in Ecclesia creditum est, ut unus inter Apos-
tolos, hujusque successor unus, inter episco-
,pos majore polestate exornaretur, ut per eum
tanquam vislbile centrum unitatis , colligari
corpus Ecclesiac, provideri communi neces-
sitati, cönvocari, si opus, concilium, et con-
vocatum dirigi, et tempore interconciliari dari
Opera posse, ne quid res lidelium publica,
detrimenli caperct (et cum Petrum Apostolum
in principe orbis terrarum uibe Roma et Ec-
clesiam guljernasse, et martyrium subiisse et
successorem sibi designasse coustanter veteres
tradunt *), neque ullus alius episcopus un-
*) Scripsisse vidtlur Leiüxitius Iradant, Edil. Par.
599
Oclflcö i)Cit mit bcm %obc bot 'Jfpoftct nlcf}t aufgc(\6rt,
fonDci'u mu^ Imö jum Su&e bcr ^c(t fovtbcftc^en ,
unö war im ganjen Äoiper &cr Äird}c buvd) Mc 051-
fd)6fc al6 9?ad}fol3er bev^fpoflcl fovrgepf^anjt ivorbcii.
^eil e6 abei- ntc^t m63tic^ ij^, ^a|i aü^cit ober oft ein
^irc^cnratb (jel;altcn werbe, — bcnn tik ^tfc-;Cfe
fonnen bo.ö ?8olf, über bciii [ic gcfcfst jlnb, lüM fö
oft verlaffcn, — ■ unb bennod} bic ^^crfon bcr 5?irc^c
aHjcit leben uub fortbc(lef;cn mu§ , bamit ibr ^i\U er;
fannt werben f önnc : fo war eö eine not^wenbige ^o^:-]?/
fcie felbjt burc^ ba^ gottltd): 9tecf)t, unb jene mcrf;
würbivje ^orte (Sbrtf^l ju <P e tr u ö (aB er ibm befon;
fcerö bie (£d)luffjl be5 J^inimelreid)':? anvertraute, unb
aud) alö er i^m breimat nac^btucfövoll empfa6l feine
(Bc^afe j« weibcn) anjjcbeutet unb in ber ^irc^e QCf
glaubt worben ijt, baf einer unter ben !Kpoftclu, unb
ein 3Rac^fcl(3er beffelben unter ben Q5ifd}cfen mit grcf;
ferer Gewalt auögeruftet würbe, bamit burd) :6n,
alö ben fid}tbaren i)3littclpunft bcr Sin^^eit, ber ^or.-
per ber ^irc^e vcrbuuben, bem gemeinfamen ^ebürf;
niffe (jcftcuert , ein Äird)enrat^ , wenn eö not^wenbig
ifl, jufammenberufcn, unb ber jufanimenberufene geg-
leitet , unb in ber 3wifc^enjcit ber .^ird}enratl;e alle
Sorge angewanbt werben fonne , um jeben (Begaben
»on ber ©cmeiufd)aft ber ©laubigen abjuwcubcn.
^a nun nac^ ctnj^immiger Uebcrliefcrung be3 Filter*
tl;uui6 bcr ^Ipofiel 93etru$ in 9iom, bcr .J^auptjlabt
300
quam ea ratione vcnciit, roirianum caetero-
runi principem inerito ngnoscimus). Itaque
sallem illud certuin esse debet in ornnibus quae
moram concilii universalis non ferunt, aut
concilium universale non mercntur , Interim
eamdem *) esse episcoporum principis sive
ponlificis niaximi potesfatein, quae totius Ec-
clesiae, per eum excomraunicari quemvis et
restitui posse, eique omnes fideles veram de-
bere obedientiam, cujus vis eo porrigilur ut
quemadmodum juranientum scrvanduin est in
Omnibus quae cum salute animae servari pos-
sunt , ita et pontifici magno tanquam uni vi-
sibili Dei vicario in terris sit obediendum in
Omnibus quae sine peccato salvaque consci-
entia fieri posse ipsi nosmetipsos interrogan-
tes, judicamus, usque adeo ut in dubio, cae-
teris paribus, obedienlia tutior sit censenda.
idque faciendum est amore uiiitatis Ecclesiae
*) Leibnitits j{a prloio scnpserat. Dcinde alio modo
senteutiam suam cxpressit, aiiuifis vnnihns qut-
husdam in^erliiifiiribus, ex qiiibus ita legi pos-
eet: inferim. siiccedere episcojjorum principis 5jVe poti-
tißcis maxime potestatem poLcslali lotius Ecclesiae.
Per eum, etc. Verba prius scripta non tamea
jpse delcvit, verum accurafe parenthesibus in-
ciusif. Editio i'aris.
301
^cr^c(t, ^ie ÄitcI)C mjirt , ben 5)iai'terto6 gelittctt
tinb \id) einen 97acI)fo((}Cv beflinmu, nnb nie ein anbrec
^ifc^of jlct) biefes ÜJed;t angemaßt bat, fo ^c)lef;ctt
wir bem r6mifd)en ^ifcl^of unter allen billig bcn
Vorrang jn. ^aöer nni^' wenigjlenö bicö als ^c^ec
angenommen werben, ba|5 in allem, n?aö biö auf ei-'
ncn allgemeinen Äird}cnratf; nic^t fann ^erfc^oben wer;
ben, ober feinen allgemeinen ^ivd)enrat^ üerbient,
ber (Srfte ber ^ifc^ofe ober ber 9)ab|l mittlerweile bie
udmlic^e ©ewait §abe , welche bie ganjc ^irc^e ^at^
ba^ bind) i^n ein jeber an^ ber Öemeinfd^aft auöge/
fd)lojfen unb in btefclbe wiebcr aufgenommen werben
fonne , unb ißm alle (5)laubige einen wahren 0e^or*
fam fc^ulbig fetten, bcffen 0ewalt fowcit fid) cx^vedt,
ba^ gleichwie in allem, waö bem (geelen^eil nic^t
uad)tl;eilig i[t , ber (£*ibfd}wur mu^ gehalten werben,
man eben fo verpfliditet i^ bem ^abfle, alö bem einji;
gen jtd^tbaren Stellvertreter 0otteö anfärben , ju ge;
forfamen, in allem wa$ wir obne (Bunbe unb mit gu.'
tem ©ewiffen , nad) eigener Ueberlegung t^un ju fon;
nen urt^eilcn, fo jwar, ba^ im S^^^i^l/ ivenn uotx
beiben (Seiten gleid) ftarfe ©runbe jinb, ber ©e^or?
fam atö ber jtc^erfie'^lbcil anjufe|)en fci), unb bieö foö
man t^un aus liebe ber Äird^enein^eit , unb bamit
wir ©Ott in benen, weld}cer gefanbt f;at, ge^ocfameuv
!^enn wir muffen lieber atleö, aud) fogar mit bem
^rc^^ren Sd)aben/ cvtragen, alö un6 von ber Äird^e
30i
et ut Deo in bis quos niisit, obediamus. Ouid-
vis eniiii libcntius pati debemus eliain cum
ma^na jaclura nostra , quam ut ab Ecclesia
divellamur at schismati causam praebeamus :
sed de prinialu et autoritale romani pontükis
poslea plunbus erit dicendura.
Haec tarnen omnia inlelligenda sunt, salvo
jure terrenarum potestatum , quod Christus
ron sustulit : ctsi enim chrisliani principes
non minus Ecclesiae obedientiam debeant qu'im
minimus quisque lidelium , tarnen uisi ipso
jure regni aliter provisum actumque esse cons-
tet, ecclesiastica potestas eo extendenda non
est ut subditos in veros dominos armetj Ec-
clesiae enim arma sunt lacrymae et preces:
et baec optima tutissiniaque saecularis atque
ecclesiasticae potestatis collimitatio est prinii-
tivae Ecclesiae exemplo, ut Deo ejusque mi-
nistris quidem potius sit obediendum, terre-
nis tarnen potestatibus non sit resistendum, äed.
si prava imperent quidvis potius patiendum ,
dummodo sine ccrta fidei pernicie fieri possit
Nee difütcor interim et principibus ac populis
christianis aliquara eamque sane maximam ,
debere esse curam sacrorum, ita tamen ut
nee manus arcae admoveant nee thuribulum
cum Osia capiant, sed auxilio suo juvent Ec^
30S
ioöreifl"en , iiwb eine ^ivc^cnfpattuug V)eruvfad)ctu
^pc^ in bei* S0I9? werben wir noc^ me&rereö über beii
9)rimat unb baö "JCnfe^en beö r6niifd}cn ^aOfleö j«
crcvtcvn §a6cn.
Qtücö biefeß jebocl) mu^ obne^cilc^unj} bcö Otecf}.'
tcß ber ivbifc^cn ^ldd}te , iDc(d)e (Xf)vi^"i;uö nic^t auf(]e>
boten , ocvj^anben werben : benn cbwof^t bie c&rijlli/
c^en durften ber ^ird)e eben fou)o{)l (5)eborfam fc^uf.'
bijj finb , al6 ber ©eringfle ber ©laubigen , fo barf
bod) bie ^irdjengewatt , au^er wenn fd}on burd) ba$
Ütcid)6red)t felbft anberß verfugt imb gebanbelt wer-
ben/ nid)t fo weit ^ci)m, ba^ jTe bie Untertfpanen c^Cf
gen ibre wahren .^errn bewaffne ; benn bie $6affen bec
Äird^e finb nur X^rdnenunbÖcbete, unb bie fid)er|'lcn
©rdnjen 5wifd)en ber weltlid^en unb fird}lic^en iSJ^ac^t
jinb, nad) bem ^Seifpiele ber erften Äird)e, ba^ man
3war \)orjugöweife ©Ott unb feinen !5^ienern gcborfa?
itien muffe , aber bod) md) gegen irbifc^e 93i'dd)te ftc^
md)t auflefpuen bürfe ; allein wenn fic ctwaß bofeö be;
fehlen / fo fülle man lieber aüeö leiben , wenn e6 nui*
o^ne offenbare ©cfa^r beö (glaubend gefd^ef^n fonne,
^od) ftelle id) aud) nid)t in 7(brebe, ba^ bie ?$urftett
wnb ba6 c|)riftlid)e ^otf eine unb fogar eine gro^e
©orge fiir ba^ J^eiligtl^um tragen muffen, fo boc^/
baj jic Weber bie ^awb an bie ^unbeölab legen/
noc^ mit D fi a6 baö Dvauc^fa^ ergreifen, fonbern
mit i^rcr »^ülfe ber i^ivc^c beifleBen, bamit |ie ibre
304
clesiam quo melius puiitatem atque unitatem
servet, ac jure suo utatur. Quibus observa-
tis, imperium in imperio, sacrum in terreno
jiine permixlione ac perlurbatione subsistet ac
fl(jrebit. Quod ad ipsorum principum securi-
tateni et subdilorum fidem , ipsa christianae
reli"ionis disciplina magis stabilitam, pertinere
negari non polest.
De discriraine episcopi et presbyteri utrum
et quatonus a jure divino proficiscatur, in Ec-
clesia quidem nulla niagnopere dubitatio aut
obsruritas est: proteslantes vero non tantnm
contra Ecclesiam contendunt, sed et inter se.
Soimus enim episcopales in Anglia et Scotia
contra presbyterianos autoritate tum Scriptu-
rae , tum veteris Ecclesiae divini privilegii
praerogativam tueri. Et sane disrrimen Apos-
tolorum ac reliquorum Discipulorum et Chris-
tus ipse instituit et post ascensum ejus in coe-
lum, communis consensus ex magistri disci-
plina servavit, et Apostolos sibi successore«
episcopos constituisse Ecclesia tenuit. Itaquc
Aerius quidam pro haeretico habitus est qucJ
episcopi ac presbyteri munera confudisset ;
Hieronymus tarnen alicubi dicere videtur dif-
ferentiam episcopi et presbyteri ab ecclesiasti-
co ease instituto , magis coDSuetudlne quam
305
Dvciu6cit unb (Sinf'clt 6cff:r cifpaUe , uitb i^re 0evcd)t;
fame imqcfiort c)euic|jc» ^cnn mau ^icfcö beobachtet,
fo wirb bas Oicid; im Ütcic^ , &a5 ^eilige im ^rbifc^eit
0§ne ^cniiifd)un(3 iinb ^cnt)ivi'un3 6c(:c^cn uii5 bliu
Jen ; ba§ öiefcö einen (Sinflu^ fpabe auf bie Sic^erBcit
bei- Jurftcn , unb bie'^veue ber Untcrj^eOenen, \vcld)c
tuvc^ bic Äiid}enjud)t bcc cjn|llid)cn Dicligion noc^
me(;r befefliqt wirb , fann nid)t gcUnicjnet werben»
^ie ^rage über ben Unterfd)ieb ber '^i^d)6\e un&
9}ric|ler, ob unb tvie weit berfelbe g6ttlid;en 9ved)te$
fep , ift in ber ^ird}e jiemlic^ außgemad^t unb eror«
tert ; bie Q)roteflanten aber jinb nic^t blöd im (Streite
gegen bie ^irc^e, fonbern aud) unter jid) felbfl: benit
wir wijjen , ba^ bie (E'piöfopalen in (Suj^fanb un^
(5d)0ttlanb gegen bie ?)re6bt}terianer fowo^l burd) ba$
^(nfefpcn ber(5d)vift, alö auc^ ber altern Äird)e, gotti
lic^e ^orrcd)te «erfechten» Unb in ber 'i^^^'at ^at
(£Jriflu6 fclbft einen Unterfd)ieb unter ben Tl'poftelit
unb ben übrigen Jüngern fej^gefe|t , unb nad) bec
^(ujfajrt (Sf^rifli in ben J^^immel warb berfelbe burc^
eine allgemeine Uebercinflimmung nac^ beö UlpxcvS
(Sinrid)tung beibehalten ; unb bie ^irc^e f;at (ictö ge?
lejrt , bajj bie ^(poftel fic^ bie ^ifc^cfe al6 Jiad.folger
beftimmt fpaben» ?hiö biefem ©runbe wtirbe !}l' e r i u $
Al'ß ein .^cf^cr angefe^en , weil er unter ben ^crr;d}>
tungen beö 5Sifd)ofö unb jenen beß ^"^ricfterö feineir
llntcrfd)ieb machte*, bcc^ fdieint »^ieroni^muö ir^
2ü
306 ,
disposillonis dominirae veritatcj et srrihit idem
facere episropum qtiod presbyter facit: aliin
tamen limitationem adjicit, quid, inquit, facit,
excepta Ordinatione, episcopus , quod non
facit presbyter? Fortasse igltur transigi cum
Hieronymo potest , ut cpiscoporum quidem
autoritas seu gubernatio qualis tunc erat et
nunc quoque est, ab Ecclesia receptaj potestas
autem spiritualis ordinaria quae potissimum in
jure ordinandi con&istit, ex Christi institulo
ut Apostoiis, ita epi^copis rcservata esse in-
ieiligatur. Nam Conlirniationis administratio-
nem facilius subinde presbyleris concessam
constat *). Licet enim fingainus nihil aposlolica
Iradilione contineri de potestate episcoporum
excommunicandi presbyteros et ligandi hos
quos presbyteri solverunt, etiam sine aliorum
presbyterorum suffragiisj quia tamen Ecclesiae
potestas supra presbyteros, divini juris est
hanc illa per episcopos exercere posset et for-
tasse debuisset- neque enim alia commoda ra-
tio apparet. (^uod si igitur Hieronynium pu-
'•'■) Noslrls quoque Icmporifaus hoc subinde fieri coe»
etat.
Ediflo !Moguntina,
301
genbroo {ai\cn jit motten, fccr Untcrfdjicö jmlfd^cu ei?
nem ^ifd;of unb chmw Q^ricfler {c\:)c ftrd)tic^er (Jin?
rid)tung , unb \W^c jid} mc^r auf bic &c\vot)ni^cit, al$
auf bie ^Ißa(n-r;cit einer gctt{id)en ^(norbniing; aiid>
faj^t er, bcv ^ifd}of thuc ba$ n.imtid)e traö bcc
^vicftcr; boc^ fu^t er anberöivo eine Sinfd}ri'nfun3
bei, inbem er fprid)t: ivaö t^ut bcr ^ifd)üf , bic (£'r;
tf;eilun(j ber ^di)c ausgenommen, tvae nic^t auc^ '
bcr 9)rie|ler t^ut? ?53ieUeid}t fann man mit .^iero*
upmuö ba^in fid) vereinigen, ba^ i>a$ von ber ^ir^
ci)e ancrfannte ^infefpen ber ^ifd)öfe ober i^re 535er^
tvaltung, njicfiebamalöwar, tt)irfnd)nod)6efle6e; ba^
aber bie orbentlid^e gci|"llid)e ©ewatt iDek^c ^auptfad)?
iid) in bcm 9ied)te bie 2ßei6en ju ert^eiten hc\\c^tf
burd) bie Tlnorbnung dbrifti ben ^ifd)öfen, fo wie ^ttk
ben ^(pofteln, vovt^e^alten worben fet). ^enn eö ift .^»i&^^Ä
b:fannt, i>c^^ man je juweilen obne grofe (Bd)ivierigr ^V^P^
' feit ben ^^rieflcrn bie ©ewalt gegeben , bvc 5*^rmun(j ^^ ^
ju ert^tcilcu» 9^e6men wir aud) an , bic apoftolifd)e
Xleberlieferung fagc i\w6 nid^tö von ber ©eroaft
bcr S^ifc^cfc , bic ^ricfier mit bcm ^annf^u^
d)e ju belegen, unb jene, vodd): bic ^ricjler gelofl
fjaben, ju binbcn, auc^ o^nc bie Q5eijlimmung aubrcc
^^rieflcr, fo fonntc unb mu^tc vielleid}t b\id) bie ^ir;
^e , weil i^vc ©ewatt über ^\z ^riefier g6ttüd)eit
SKed)t6 i[l , biefelbc burc^ bie ^ifd)6fc auö?
iiben ; benn eö fd}eint fonjt fein anderes bequemet
20 *
#
308
taremus gradns quo^dam in divlno insfiluio
agnovisse, et ubi ex ejus senlentia Ectlesiae
auloritas ad divinae tradilionis complemenlum
accedere debuit , instiluluin huinanum apel-
lasse , condonari ea libertas viro sumnio pos-
set, tarnen non temere imitanda est: et sim-
plicius est direre ipso jure divino ordinario
episcopum presbyterumque fumlionibus dis-
cerni. Caeterum quae ad eleclionem nomina-
tionemque pertinent hutnana autoritate consti-
tili possunt , modo id cum ratione et ex usu
Kcclesiae üat.
Etsi autem jus divinum ordinarium pro
certo habenduni sit, multi tarnen disputant
quid fieri possit in summa quadam necessitate.
Fingunt christianum sive presbyterum tantum
sive etiam plane laicum ejici tempestate in
littus insulae remotae, et multos ad Christum
convertere, neque illi cum reliquo orbe chris-
tiano communicandi copiam esse. Quaeritur
an presbyter ordinäre presbyteros possit, ne
ipso extincto sacramentorum admodum ad sa^
lutem necessariorum beneficio careant novi
christiani. Et quidem Frumentium narrant
309
^yi'ittd vor^an&cn ju fci}n. ^cmt wir ctlfo glauötciv
&a^ .^ i c roui) m u ö gcn>:)Te Stufen in bec 96ttttd)crt
^(norbnun(3 ancvfaunt, nnb , weil uac^ feiner 9}Jcü'
imng baö "JCnfc^ea &er ^irc^e jur <£rganjung 5cr gott?
lid)en Uebertieferung f^injnfommen nni^e , er bic$
eine mcnfd)nd)e ^(norbnung genannt ^c^bc : fo fonntc
man jene 5-rci{)eit biefem großen 9Jianne ^»crjei^cn,
böc^ füü man bicfelbe nid}t verwegen nad}a^,'
men ; unb e$ ifl \>\d naturlid)er ju fagen : ba^
fclbft nad) bem orbent(id)en göttlichen Dvec^te ber ^i;
fd)of unb ^riejler in i§ren ^errid)tungcn unterfc^ie?
ben fct}en. ^aö ubrigeuö bie (Srn).ij)lung unb (Sr;
nennung betrift, fo fann menfc^lid)c6 lin^c^cn bkfcU
ben beflimmen, wenn eö nur mit ^eiö^eit unb nac^
bem Äird}enge6rauc^e gefd)ie6t»
Obfc^on man aber baö orbentlid^e gcttlid)e Sved)t
al6 unbejweifelt galten mu§, fo f^reiten bod) mck bariu-
ber, \va6 in einer auUt'rorbentlid)en ÜTotb gefd)eben fönt
ne, (Bie fc|en ben Jall, eö WQvbc ein (£brift, cntwe;
ber ein blofer ^riefler, ober aud) fogar ein blofer Iciie
burc^ ein Ungewitter auf ba6 Ufer einer entfernten 3n/
fcl geworfen, unb befc^re vfele ju <2bri|1uö, Wvire aber
t)on aller ©emcinfd)aft mit ber übrigen c^rtjllid)en
?[ßelt abgcfd}nittcn» ^icr fuvigt jid} nun , ob ein fvla
l^cr fcnne ^ricftcr weisen , bamit ntc^t nad) feinem
!Ublcben bie (Efprijlen ber ^ot>ltl;at ber jum .^cil un.-
umgangliu; not^wenbigen (Safcamente beraubt feigen.
316
fipud Aetiiiopes quaerlam egi.sse ante epl-co-
paluni quae m;ceä6ilale exousahafitur, ( ut)i Idi-
cus esset. Quod «»i igitur Aposlolns genlis ne
jjre.sbyler quicicjn ortlinaliis sit, quaeritur an,
Dccle.üa nova Dejim implor;inte, sponrierc ille
sibi alii.sque desuper pre.',byterii et coiuiexu-
runi sa( ramentoniin gratiani po^sit. Fuere
enim quiduin velerum quibus persuasurn fuis^e
verislmile est in ne< es>i(?itis cnsu non lingeie
tantuin scd et offi^rre posse chri^lianum qiiem-
vis , qnemadtnodum i^dicare videtiir locus
Teriulliani. V^eruin milii islas quaestiones pri-
vatim defiuire neque necessarium videliir ne-
que tutum. Pracstat öupremam ciiram Ecrle-
;siae atque animarum Deo relinquere cujus mi-
fiericordia ijullis limitibus circHnns' ripta, .sem-
per agt-t quod in summa fieri praestat. Inte-
rea tutissimuni est a linea Ordinationis non
discedert", quae por Apostolorum suc cessores
continua propngalione gratiam ministerii ad
nos usque deduxit.
Pustremum .supere.st Malrirnonii sacramen-
lum quod ex iirimiliva institulione atqiie dcs-
tinatione Dei pariler et conlrahentium esse
unjus viri atque unius formjcae conjunctionem
inseparabilem Christus optimus diviaae legi^
intcrpres docuit. Niliilominus dispensatioae
311
Unb mau erjd^tt fovjac, bc^^ Jrumcutiuö in ^(e«
tt;iopicn, ci)c cu ioifc^of war, alö blofcr laie, etnü
gcö ijetfpan f^abc, öaö ivi^ßcii bcr 3Rot[nvenMi3feit cnt;
tio» ntd}t einmal jum ^licflcc geweift tvoibea
i',^, fo frajjt 16 ftd}/ ob er, n>cnn bie neue-^ird^cÖoct
anficht ^ |id) fclbfi imb anberu bie 0nabe be$ ^ricflcr?
trpiimö , uub ber baiuit verbunbenen ©aframentc v>cr.'
fpicuien füune» ^enn cö ift tüaf^rfc^cintic^ , ba^ ei?
nige 2(ttcn glaubten, jeber (S6ri|l fonue im 'Jaü bcc
D'Jotf; nid): nur taufen, fonbcrn aud) hck6 Opfer »er;
rtd^tcn, tvie eine Stelle aus bem 'l^ert Ulli an anju--
beuten fdjeint* ^lUein mir fd)eint eö webec not[^iven;
big, nod)jid}er, ba^ ein Privatmann biefe fragen
entfd)eibe. iSö ifi t>iel beffcr bie t6d)fte ©orgc ber ^ir;
c^e unb ber (Seelen ©Ott ju üOcrlaifcn , beffen grau--
jenlofc ^armbcrjigfeit allzeit ba^ )^c\ic tl;un wirb.
Unterbejfen ift e6 am )ld)erf£en, von ber ^ItSei^efolgc
ttid)t abjuiveid)cn , burc^ tvcl'i)e von ben 0^ad)folgern
ber ^(poflel ununterbrochen bie ©nabe bcß ^riefter?
amteö bis auf unö fovtgepflanjt ivorben ift.
0.$ ubvigtuniS i^t nod) ba$ (Baframent ber (Sipe, tuel;
(Iieö, — gcmd^ ber urfprungliü)cn CiiinfeipUng unb ^e;
ftimmung (^ottee, fo wie aucl) bcrjenigen, weldje ba^
(E'6ebünbnif eingeben, nad) ber 4el;re Sfprif^i beö ba
flen ^tußlegcrö b:6 gcttliQ)en &c]c^c^, — bk unjcr.-
trennliüye ^^crbinbung eincö einzigen ^X^auucö unb ei;
3n
divina in veteri Testamento roncessa est po-
lygamia, sive ut uni viro multas simul uxores
Ijabere permillerelurj itemque potestas divor-
tii, ut di^^cedere a se invicem conjuges et aliud
conjugium inire possent: Christus autem nio-
nuiL id non risi ob duritiain cordis lioniinum
fui.'^se concessum, adcoque ex divina lege rec-
ÜLis irtenni'li; merito igitur in Ecdesia sub-
lata est polyganiia quam nulia hodie inter nos
netossitalis ratio ex- usare polest. Sed quid
dicemus de nalionibus infidelibus, si quae ad
Christurn converti possent indulgentia polyga-
aniae dudum inolitae, eaque negata vel solam
hanc rationem tanto bono adhuc obstare ap-
pareret. Mihi quidem tutius videtur pontifi' i
maximo eam rem definiendam relinquere. 11-
lud tarnen pronuntiare ausim, si pontifiri e re
videretur concedere polygamiam regno Sina-
rum , 4>i quidem ad Christi fidem ea ratione
adduci possit: (constat enim hanc christiano-
lum hgem institutis eju? populi vetustissimis
contrariam inter potissima fidei impedimenta
ill. ..*) censeri ) nihil doctrinae Christi adver-
sum esse facturum: ipsum enim Dei nomine
*) Ultimae huins ver^bi littene Doa apparent. Scrip-
serat LEXErciijcs i7/a, vcl illic. Edilio Paris.
313
nc5 cinjigfn ^ci6ei5 ij>. ^oc^ würbe im ^. Z, burc^
QOttMjc X)i5pcnö Mc Vielweiberei geftattet , ober c6
würbe einem 9J^anne erlaubt, tjielc ^Ißeiber jugteic^
ju t>aben, aiid) würbe bie (S^etrennung gcj^attct,
bajj bie (^i^egatten fiit »«^n einanbcr fc^eiben unb eine
anbcre (Sbe eingeben fonnten» (£^n-ifluö aber ma^^ue
uaö, bieö fetie nur wegen ber Jperjenö^avte ber ?Oien;
fd)en 'jugegcben worben , unb werbe bem gottlidien
&ciciis gema^ be»Jer unterla)Jen ; mit Dtec^t ift a(fo
in ber Äirc^e bie Vielweiberei verboten worben; benn
in unfern Xagen ^at fte feinen ©ruub ber fRotbwen^
bigfeit ju if^rer (Sntfd)utbigung. ^(llein voa6 ift üon
ungläubigen 9"vatienen ju fagen, wenn einige berfel*
ben burd) ©eftattung ber fc^on lange ba bcflcbenben
Vielweiberei ju £^>riftu6 fonnten befe§rt werben, bie
Verweigerung berfelben aber einem fo großen ©ut at;
lein cin^inberni^ ju fei}nfd)iene? ^d) §alte eß für jTc^e;
rer, biefc@ac^e ber (Sntfd)eibung beö Dberbirtcn bcc
^ird)e ju uberlaifcn» ^oc^ getraue id} mir ju fagen,
ta^ wenn e6 bem ^ab^c nüP^lid} fc^iene, ben (Ef^ine;
fern bie Vielweiberei ju erlauben, weil fic auf biefe
^3eifcjumc^rifllid)en0lauben fonnten gebracht werben
(benn eß ift befannt, ^a^ biefeö 0cfe^ ber (£§riften,
weld^eöben dlteftenÖewofpn^citen biefe5Vo[fc5 entge-
gen ift, unter bieJpauptf^inberni'Te gegen bcnÖlaubcn
gered}net werbe), er ba nicf)t3 tf^un wüube, xt)ci6 bec
4e§re (Ebrijti juwiber wäre ; i§m fommt cß jU , im
314
salutem populorum curare convenit , quancio
nunc nova revelatio fruslra expectaretur. Ila-
que divino exeinplo praeeunte rationeque ha-
"bifa cordis Jiuuiani, rion male opinor, ob
lanlum boniim concederet iianc iion intolera-
bilem Deo visam in ip.sis Sanitis imperfectio-
reni, quando noii tani novain legem tulisse hie
Christum quam velerem recte interpretatum
ßsse constat.
De divorlio frequenlius inter christianos
difficultates iiuidunt. Saepe cnim sive ob adul-
terium, sive ob alias graves causas necessitns
conjngibus imponilur a se invicem discedendi-
et cum difficile sit efficere ut se conlineant ,
quaeritur an, majoris mali vitandi causa, in-
dulgere novum conjugium Ecclesia possit.
Quidam intuitu humariae infirmitalis faciliores
se praebent, cum melius sit nubere quam uri *),
118 lorte horaines in aeternae salulis periculuni
incidani, si districtius prohibeanJur conjugii
usu. Alii saltem duas admiltunt divortii vcri
causas, aduiterium et deserlionem, praeser-
lim cum in aduUerii casu verba Ciirisii favere
videantur. Plerique nullam ratiouem tanquam
') I. Corinlh. VlI.
315
Olamen v55otteö für öciö^cit bcr^olfcc ju forcjcn, inbcm
man if^t eine neue Offcnbarunjj umfonjt erwarten würbe»
5CBenn wir alfo baö gcttlidje Q3eifpiel unb öaö incnfc^?
lid)e Jperj in ^etradjt jie^en , fo meine id) nid}t (^anj
ebne ©runbc, wegen einem [o gro^^en 0ut fonne bicfc
Un\joUfommenf;eit, weld}e Ö)ott fclbflin ben»^tilij3ett
ertragen ju fennen glaubte, übcrfe^en werben, in;
beni (£f^ri(lu6, wie wir wi^Jen, nid)t fewc^l ein neues
&c\d^ gegeben , alö baö alte rid}tig aufgelegt f;at»
J^auftger werben unter ben S6riften (Sdjwievigfei^
ten gemacht in betreff bcr (S§efd)cibuug, 2)enn e5
ereignet jTd) oft ba^ (S^'clcutc, eutiueber wegen einem
(£*^ebruc^ , ober wegen anbern wid;tigen Uvfac^en m
bie 97ot^wenbigfeit üerfef^t werben , \td) von cinanbec
ju trennen : unb lia e6 )"d)Wer i(l ju bewerfen, ba|j jie
cnt6alifam Uhcn , fo fragt es jid) , ob um ein gro^e?
reo Uebel ju v>er^inbern, bie ^irc^e ein neue-5 (S5e?
biinbnijj ein^ngef^en geftatten foune. (Sinige jeigcn jid)
{)ier auy ^erücf|ld}tigung ber menfi){id)en0ebrccI)nc^?
feit nadigiebiger, ba eö beffer fei)c ju (^euratfpen al5
^Brunft leiben , bmit bie 93ienfd)en nid)t ©efa(:»r laur
fen ibr ewigeö .^ci( ju verlieren, wenn man UjiKn ben
©ebraud) ber (S^e ju jlreng verbietet, "Rubere ne|>men
Wenigftenö jwei Urfad}en ber wabren (S^etrennung an,
ben (S^n^brud), unb bie ^erlalJring, vorjug(id) ba im
gad be<S (Sbebruc^ö bie ^2ßorte (2f;ri)li gunfiig ju fei}n
fc^cincn, I^ie meijten glauben, man f^nne feine/
516
divina lege satis approbatam , admitlendam
rensent qua vinculum Matriinonii rali et car-
nali copula consummati ita dissolvaiur ut novi
conjugii omni modo atque omni reprehensione
carens licentia fiat, quorum hodie potior est
auloritas. Quoad indulgentiam tamen quam
Deus in genere praeceptorum sibi suaeque Ec-
clesiae servavit , variavit pia anliquitas: nam
ex imperatorum cliristianorum legibus constat
fuisse permissa divortia etiam ab oplimo im-
peratore Theodosio Magno aliisque: episcopos
tarnen aliquando desiderasse ut lege inrperiali
prohiberentur patet ex concilio milevitano.
^iliilominus metu incontinentiae ipsa Ecclesia
aliquid in hoc genere saepe indulsit: et ut
concilia eliberitanum , triburiense, atque alia
quae Gratianus citat, taceam, ipse Ambro-
Sius vir sanctissimus, viro, inquit, licet du-
cere aliam , si dimiserit uxorem peccanteni;
et nofum est quid rescripserint Zacharias et
Gregorius, pontifices roraani. Nihilominus
praevaluit tandem severior Augustini senten-
tia ad id "*).... quod reclius et melius est^
*) Vox quae hie omissa est, ob legendi difGcuItatem,
ffiibi videtur esse contendens aut conscendens.
Editio Paris.
o
17
im g6ttlid)en ©efe|c ^inlanglic^ gcbittigte, Urfad)c
anfu|>ren, n)oburd) baö ^anb &cr gefd)Ioff';ncn unb
biird) Peifd)lid)e ^ciwofpnmii} üolljogcuvii S*&e fo gex
trennt tverbe , öa^ man ein neucö i5K'i)ün&ni|} mit "oöU
(iijei- J-rci^cit, unb ofpnc allen ^ont)m-f cinn^e^en bur;
fi% ^aö Tinfc^cn blcfor ie|tera 6at (:rut }.i\ %aQc baö
UeC'eri3en)id)t. ÜDod) waö bie ^crgünfligunj^ in Q5c;
tvcft ber ©efef^e angeln, welche (^ott nd-) unb feiner
Äivd)e vorbehalten ^at, finben tvir 71enberungen in
öem e^rroürbigen ^(ItevtBum : benn auö ben Ö)efe|eii
ber cbrirtüd)en ^^aifer i(l gewi^, ba^ anc^ üon bem
bcf^en ixaifer "^ ^ e 0 b 0 ö / bem0rc^en, unbanbern,
bie Sbctrennungen erlaubt tvorben.ftnb ; ba^ aber boc^
bie ^ifd)öfe juweilen «erlangt fpaben , fic m6d)teit
burc^ ein fatferlidjeö 0efef^ »erboten werben, crbeUet
auö bem (Eonjil »on 93iile\?» 97id}t6beflon)enigec
i^at bie ^irc^e felbfi au6 '^nxdjt ber Unentbaltfamfeit
in biefem ^punftc einige 9^ad)fid)t gebrau6t: unb o^i
ne üon bem (Sonjil ju (Slvir unb Xvibur unb anbern^
njeld)e Öratian anfübrt , ju rebcn, bcmerfe id),
ba§ ber ^. iefprer ^mbrofiuö fagt: bem93iannc ifi cd
erlaubt eine anbere J^rau ju nehmen, wenn er feine
grau ber (3unbe falber entlajfen |)at ; bcfannt i)1 aud),
TOaß bie r6mifd)en ^db\ie ^ad}at\a6 unb ©rego?
riuö hierüber für einen ^efc^eib gegeben ^cibciu
9^ic^töbe)1ott)eniger überwog enblid) ber ftrengere 1in6t
fprud; beö ^. ^uguftinö/ ber baö behauptet, waö
31»
eamqiie in niilevilano concilio expressam et
praxi Ecclesiae roboratam ipsa synodus tri-
dentina, denique, nonnuUis etiam verbis re~
tcntis, conilrniavit, cujus ifa habet canon: si
quis dixerit Ecclesiam errate cum docuit et
docet (jiixla evangelicam et apostolioam doc-
trinam) projiter adulteriiim alterius ronjugum
Matrimonii vinculum non posse dissolvi, ana-
thema sit. Ubi tarnen temperamento synodus
usa estj ut non eos daninaret qui contrarium
sensere, quales fuere viri magni complures ,
sed tantum eos qui Ecclesiam hie errare dice-
rent, quorum pertinaciae merito dicitur ana-
thenia. Hoc tarnen non ita accipiendum esse
arbitror, quasi Ecclesia quae etiam ob maxi-
mas rationes, polj'^gamiam inrluJgere posset,
divortium non possef : sed Jioc statuitur se-
cundum expressam Ciiristi sententiam, divor-
tium non minus quam polygamiam divinae le-
gis primifivae scopo esse contrarium, quae
tantum duos colJigat in carnem unam, et quod
Deus conjuxit, non vult ab hoiuine separari,
ita tarnen ut ipso Cliristo teste *), ob duritiani
cordis aut infirmitattm humanam , praeeunte
') Marc. X. 5.
319
biÖiger iinb Bcffcr ifl ; ^cnfc{6cn hat ciud) &a3 (Jon-i(
von lOiiley (jcjjekn, unb t>er ©cbraud) &cr ^irc^e be;
fraftlgt, felbft Mc tnbciuinifd)C St)tio!> [\\t öcnfc(6:n,
fo3ar mit ^cibcf^attuncj einiger ^ovtc , bcftattgt ; bec
Sanon lautet a(fo : wenn einer faijt, bie Äird)e irre,
ba [\c gelehrt fpat ober leBrt (nac^ ber Ic^re beö (Süan-'
geliumö unb ber 'Jlpoi'ivi), wegen einem S*&e6ruc^ ei?
ncö ber bciben (Sbegattcn, fonne ba5 ^anb ber (S^e
nid)t anfgeloft werben , ber fet) üerjTuc^t» lJ)od) ^^at
ber ^ird}enrat§ feinen ?(u6fprud) gemäßigt , um nic^t
jene, welche anberö badeten, ju »crbammen, unter
benen mehrere grofje ?>}tdnner waren, fonbern nur je:
ue, weld)e fagten, bie ^irc^e irre (^icrin; über bcrett
^iberfpdnfliijfeit mit 3iec^t ber ^hidj gefproc^en wirb,
^iefeö aber glaube id} , barf man nic^t fo »erflehen ,
alö wenn bie ^irc^e, wcld)e auö fe^r wichtigen 0rün;
ben bei ber ^ieUveibcrei 3Rad)fid)t gebrauchen fonnte,
€3 bei ber (S^^efd)eibung nid}t fcnnte» !J(üein biefeö
©efe^ ijt nad} bem außbvücFIic^en ^(u^fprud^e (Ef^rijli
gegeben, bajj bie (S6efc^eibung eben fo fe&r alö bie
Vielweiberei bem 3wccFe beö urfprünglic^en göttliche«
©efe^eö juwiber fei), welches nur jwci in ein '^ieifdy
verbinbet, unb nid)t will, ba^ \va^ Öott oerbunben
^atf von bem 9Jicnfd)en getrennt werbe, fo bod),
^a^ nad) bem eigenen 3^"9*"fi''^ (S&rifii, wegen ber
Jp)erjen6&drte ober ber menfd}lic^en (Sc^wdd)e, wo
unö felbft lia$ göttlidjc Q5eifpiel vorangegangen i^.
320
divino exemplo , ex magna ralione vel neccs-
sifnte dispensatio concedi possit, quemadnio-
diim circa votum dispensari potest : nam cum
multo majora Ecclesiae chrislianae dederit
Deus, non est putandum aliquid ad salutem
animarum utile aut necessarium in hoc genere
negasse, aut minorem ei pott-statem relinuis.se
puam veteribus ccncesserat anle Christi ad-
ventum, licet voluerit ut majore cautione Ec-
clesia novi Tcstamenti hoc suo jure uteretur,
omnique conatu fideles a pharisaiois observa-
tionibus litterae ac justitia exteriore ad majo-
rem interioris pariter atque exterioris hominis
quritatem ac verum sensum divinae legis a se,
tum in aliis capitibus, tum circa naturam Ma-
trimonii explicatum revocaret. Scire enim de-
bent fideles etiam tolerabilia quaeda^i sibi ,
quanlum licet, vitanda esse, si vitam chris-
tiana sanctitate dignam vivere velint.
Itaque praestat in his omnibus Ecclesiae
Judicium sequi et potestatem agnoscere quae
etiam circa impedimenta Malrimonii elucet.
Proinde si olim pontifex maximus Henrico oc-
tavo, Angliae regi, etiarasi constiti^set primum
321
aiiö einer tt)icf)tiqen Urfad^e o&er OTot^wenbigfeit eine
^er(^ünftigung fönnc jngcfiCinben werben > gleid^mie
in betreff eincß ©cliibbcö biöpenftrt werben fann»
^enn ba &m ber c^>rtfttid}en ^ird)e nod) t?icl großer
re died)tc ert^eilt l^at , fo barf man nid}t glauben, er
§a&e i6r in biefer 2(rt etwas , ba$ jum (5ee(en&ci(
nii^lid) ober notBwcnbig wäre, »erfagt, ober if^r eine
geringere 0ewalt ()inter[a|Jon , atö er bcn liitcn vor
^er 2(nfunft (Ebrifti jugefianben fpatte, 9JJag eö and>
fcijn, er ^abc gewollt, bafj bie .^irc^e beö 91. X. mit
p,r6^erer ^cbntfamfeit fic^ i^reö Oiec^teö hcbkne ,
unb mit allem ©treOen ba^Muarbeite, bic ©laubige«
toon bcn p^arifaifc^cn ^eobad)tungen beö ^uc^i^abcn^
ber dujyern @cred)tigfcit, jur großem Dvcinbcit bc$
innern unb jnglcicf) be5 dujjcrn 9J^enfd)en, unb jum
walprcn (Binn beö g6tilid)en @efe|e5, ben er fclbft fo?
wo^l in anbcrn @tücfen, als and) über bie ^efd}af;
fenficit ber (S6e erfldrt 6cit , jurücfjurufcn. ^enn
feie ©laubigen follcn wifTen , ba^ iie aud) erträgliche
^inge, infoweit eö t^unlid) ifl, üermeiben muffen,
wenn (ie ein ber cbrifllidien ^ciliQhit würbigeö ieben
führen wollen.
(£6 ifi ba^er beffer in allem biefcm bem Urt[^eile
ber ^ivd)e ju folgen , unb bic 0ewnlt anjuerfennen^
welche aud) in betreff ber Sbebinberniffc jic^tbar i%
50Benn ba^er e^ebejfen ber ^c^b^, J^ ei n r i c^ bem VIII ,
iKonig von (Snglanb, — bdtte man aud) bie ©eivip.-
21
322
cum Catharina ii)airin;or»ium fuisse ob anleccs-
aoris sui dispensalionem validum divorlii facui-
tatem et novi cum Anna conjugii jus indulsis-
set, eaque facililate regnum Ecclesiae conser-
vasset, vel nunc ponlifex sinense Imperium in
fidem reciperel, permissa polygamia , quae
sine maxima rerum conversione in tanto po-
pulo subito aboleri non posset, vel eliam cum
pontifex in gradibus a Deo et Ecclesia regu-
lariter prohibilis dispensationem ex gravi causa
concedit, non pulo sine temeritate vel dispen-
sandi jus negari vel consilium ejus reprehendi
posse; licet enim protestantes Ecclesiae potes-
tatem circa interpretationem divinae legis ac
dispensationem tiaeramentorum in dubium re-
vocent , et speciatim conten«lant Matrimonia
in gradibus omnibus tapite octavo decimo et
vigesimo Levitici et capite seplimo vigesimo
Levitici et capite septiiuo vigesimo Deutero-
nomii proliibiti^i, esse contra jus divinum in-
dispensabile , cjuia Deus pronunliat se gentes
propter incestas illas conjunctiones punire :
attamen cum Deus ipse ostenderit quosdam
gradas aut bis pares indulgentiam recipere >
ut quando eamdem duobus fratribus successive
copulari etiam jubet, ut taceam quod Jaco-
bum duas sorores simal ducere permisit; Ec-
323
hcit, &a^ bte erfte (56c mit &cr ^ a t J a r i n a wegen 5ec
^iöpf n,5 feine? ^orfabrerö gültii] (jenjefen, — ■ öie (Eiv
iaubnif , bieSbe Ut trennen imD baß Diec^t eine neue
mit ber ?(nna einjuge^cn, ei*t§ei(t, unb burc^ biefe
9"Jad)gicbi(3feit ba^ dieid) ber Äirc^e erhalten f;atte,
ober tvenn mirflic^ ber <pabfl ba^ cbinejtfc^e Dteic^ jut
tt)a6ren ÜJeligion bcfebrte , XMXd) ©eftattnng ber ^ie(?
weiberei , ttjcld)c ohne bie größte Umdnberung bei ei.-
nem fo jaj)ireid)en ^olfe nic^t auf einmal fonnte auf?
gefjoben werben, ober auc^, wenn ber ^abft in bett
t)on ©Ott unb ber Äird)e ber dlcqel nad) tjerbetenett
©raben «uß einer wichtigen Urfac^e bie !^ißpenj ge?
plattet : fo glaube ic^ , man fonne o^ne ^erwegenbeit
i^m ba^ Üvec^t ju bißpcnjiren nid)t abfpred^en, noc^
feine ^(bjic^t tabehu !5)cnn obfd}cn bie ^roteftanteii
bie ©ewalt ber .^irc^e in ^Betreff ber Auslegung beß
gcttlid)en ©efe|e6 , unb ber ^(uöfpenbung ber ©afra.-
mentc in 3"^cifel jie^en , unb befonbcrö behaupten ,
bci^ bie (E*|)cn in allen ©raben, bie im XVIII. un^
XX. ^auptjtücfe beö britten , unb im XXVII. ^aupt-
jlucfe beß fünften ^ud>ß ^Jiofeß »erboten finb, ge-
gen ba^ gottlid^e Ü^ec^t fet}en, worin nicbt fonne biß;
penjtrt werben, weil ©Ott erflart, er j^rafe bie ^6U
■ f:r wegen jenen blutfc^dnberifd)en ^erbinbungen: fo
Jat büc^ bie Äird)e/ bo. ©Ott fclbft gejeigt ^at, ba^
in gewiffen ober d^nlic^en ©raben eine ^^ergünfti3ung
erhalt?« werbe , i* ^, bc^ er befiehlt, ba^ jwei ^;a?
21 "
3:24
clesia merito judicavit oiniies gradus praeter
primum dispensationem ex causa , hodieqiie
recipere posse, quae quanta esse debeat, rec-.
torum Ecclesiae et dispensationem petenlium
conscientiis permissum est. Eadem Ecclesia
etiam nova impedimenta statuere potest, quae
contractum Matrimonii irritum faciant, quod
cliam alicubi sibi potestas saecularis tribuit ;
imde lege in Gallia lata, Matrimonia libero-
rum, invitis parentibus, contracta, censen-
tur ipso jure nulla, quia scilicet consensus le-
gitimus contralientium quasi materia sacramenli
est 5 quis autcm legitimus sit a legibus civiü-
bus pendere videatur. Caeterum jure divino
ad validitatem Matrimonii requiri consensum
parenlum nuspiam extat, tametsi is sine gravi
peccato non negligatur.
Caeterum etsi Matrimonium sit sacramen»
tum et irreprehensibile censeri debeat, faten-
dum tamen est ob manifestas rationes et con-
sensum populorum er verba expressa*) Scrip-
turae Sacrae, plus laudis habere caelibatum
*) In Editioae Paris, exprecse.
Editio Moguntina^
325
^cl• x\ad} cinaubcü &ie ndmticl)e ?5rau neBmcn foUen,
obnc in crwdbncn, ba{^ er bcm 3^"^fol> erlaubt J>abe
jivei (Bc^iDcftern jugleic^ ju 6curat6cu, mit 9lc(.f;t
f3cgkubt, ba§ in allen 0ra&en, ber erfle auö^euom;
mcii, au6 Urfad^eU/ bcrcn ^eurtf^eilung iizn Werfte?
h:n\ bcv Äird)c , uni> bcm öewijTcn jener, \v:{d)C
.t^iöpenj begehren, übcrla)Jen if^, f;cut ju "^age ^i3.'
pcnj fonne crt&eilt werben, ^ie ^ird}e fann auc^
ebcnfo neue ^inberniffe fejlfef^cn , tvelc^c baö (S6e?
bünbni^ ungültig mad)en ; biefcö SKec^t ^c^t fic^ ja in
einigen (Staaten bie iveltlic^e 03iad)t jugeeignet: tat
ber burd) ein in Jranfreid) gegebenes ©efefs, bie (S^eti
bcr Äinber tveld)e wiber ben ^IßiUen ber (Eitern gefc^lof;
fcn werben , fclbfi nad) bem biirgerlid)en Üvec^t , alss
ungültig angefeben jinb, weil ndmlid) bie gefe|lid)e
CSiniviüigung b:r CEontrafpenten gteid)fam bie OJiaterie
b:6 ©aframentö ifi ; — \uc(d)e (Einwilligung ahct
gefe^lid) fei) , fd)eint von bcn bürgerlichen ©efe|,ett
ab'Ubangen. llebrigenß finben wir nirgenbs , ba^
jnr ©ültigfcit ber S^e bie (Einwilligung ber (Eltern
c.fobert werbe , obgteid) man biefelbe , o[>ne eine
fdjwere (Bünbe , nid)t üeruad)ldt5igen barf.
Db|d)ün übri(;cn6 bie (E6e ein (Baframent ifl, unb
alö untabclbaft mu|i angefcbcn werben, fo mu^^ man
bcd) wegen o^enbaren rir|aü)en, ber UeOcreinfiim.-
mung bcr "i^ölfer unb ben au0brücflid;en Porten ber C>,
(Bc^riftcingejte^cn, bajj ber(E61ibat, fe uf:l) beobad;;
326
caste servatum; nain et mens soliitior est ad
coeleslium rerum contemplaliünem et animo ac
corpore inlegro atque muiido a Jibidine et car-
nali affectu , purius dii;nius(jue sacra tractan-
tur. Itaque paulatim eo contendit ac tandem
pervenit Ecclesia maxime occidentalis *) , ut
sQcerdotcs caelibes essent, nam Oriens indul-
gentior in eo genere fuit. In i])so etiam Oc-
cidente res magnam habuit dirficultatem , prae-
serlim cum nmlti reapse ostendant se dotio
continentiae carere, unde innumerabiles qae-
relae partim ipsorum clerirorum , partim po-
pulorum natae sunt. Et pii alque calholici
principes apud pontificem maximum et triden-
tinam synodum vehementer flagitarunt conjugia
sacerdotum permitti: magnae tarnen rationes
luere, quibus hactenus inipeditum est 'quomi-
rus indulgendi voluntas effectum sortireturj
atque haec quidem divinae Providentiae relin-
quenda sunt, quae opinione nosfra citius viam
ac rationem melioris successus ostendere potest
ad restituendam Ecclesiae pacem et causas
querelarum tollendas. Interea aequum est ut
protestantes considerent quam multa in rebus
humanis sint ferenda quibus remedium statim
*") Ms. occidentii
327
tct , (cbcu$wul•^i(]cv fcn : bcnn bcr ©eifl ijt freicc
5ur Q5cfd)amin9 I)immtifd)cr X^ingc , unb bas »^eilige
n)irb mit fcnfd)cr Seele unb Körper, b'ic rein von
^iScgicrlic^fctt unb |Tcifd)nd)cn föclüftcn )Tub, veinet
unb würbißci* 6c[^anbclt, X^abcr l)at nad) unb nac^
bic ^ivd)c unb am mcificu b\c aoenblanbifd/e baf;iu ge;
ftrcbt, unb i|l auc^ cnbüc^ ba^in gelangt, ba^ bie
'prieflcr unbcivcibt bleiben ; bcnn bic mcrgenlanbifc^e
^h&,c iDar hierin nad)fichtiger, 7a\d) fclbfi im ^benbx
lanbe ^atte bte@ad)e gro'p'e@u)n>ierigfeiten, bauptfad);
lic^ ba viele in bei* %bat bciriefen , bci\^ ibnen bie &cibi
ber (Jntbaltfamfeit fe^le ; ba^cr entstauben unja^lige
^Ugen \o\vo^i von bcn (l)eifllid)cn felbft , al6 auc^ von
bcn ?336lfern. Unb fromme m\b fat6olifd)e ^urfleii
fpaben bei bem ^abfte unb bem tricntinifd)en ^irc^en;
ratb inftanbig begeprt, man möge bie "priefterejen er;
lauben: boc^ waren biöber wichtige Urfad)en, welche
\?erbinbcrten , bc§ ber -^ur 3Rad)^d)t geneigte ?Ißille
nid)t in ^I5irfliq)feit übergieng ; unb bieß mu^ man
nun ber g6ttlid)cn '35crfe(>ung überlaiTcn , welche e^er,
al6 wir eß \jermutDcn , einen ^ISeg unb ein ^Olittet cu
neö beffern (Srfolgeö jur ^errtcUung .cS' Äird)enfrie5
benö unb 'jur Hebung ber ^lageurrad)en anzeigen
fann» Unterbcfi"en crfobert bie ^illigfeit, ba^ bie ^ro.'
tejtanten erwägen, wie vieleö man bei ben menfc^lic^cit
2(ngetegen6eiten ertragen müj)"e, gegen welches man
nid)t auf bev (Stelle Mittel anwenben fann, unb b<^^
328
adhiberi non po(est: neqiie ob hoiulnum Im-
probitatem aiit dilfirullatem teniporuni, nrru-
sandüs esse Ecclesiae re torcs. Ii)si nuleni
tlerici ac religiosi sibi firmiter persuadcrc dc-
bent ad ca.siiiatem '^ei VcHidarn , vix aiia re
onus esse solere quam vitationt* olii atque )na-
larum occa-'^ionuni et .si-iia cu juiqup vc;!untale
cujus gratiani Deus dtvote jiivu« alus neiriiu
negf^it. De votis conlinenliae, paupertatJs aut
obedienliae, idem difcnduni e.^t , ad scrvan-
dam proinissionem Deo factam tantum opus
esse bona voluntate : ilaque sine gravissinio
peccato Votum ixligionls violari non polt st j
Ecclesiae tanien sua poteslas ob graves causas,
jpsius Dil nomine, dispensandi \t\ remittendi
obligationem vel commutandi, integra est. In-
terea quia mens humana multis infirmitatibus
laborat , ideo in rejigicsis societalibus opus
est prudentiösima directiune superiorum et
magna caritate fratrum , ut suavibus remediis
aegritudini minorum occurralur, ac piis gra-
tisque occupationibus ttnlationes exrutianlur.
Quoniam vero saepe oscitantia eorum ad quos
ca res perlinfJ:, mulii abusus iri'epunt, et
passim conlingit sine divina vocalione per er-
rorem aut fraudem illaqueavi simplices, imma-
tiiros, imperitosj superiores autcm esse dis-
329
man wegen ber Öotttojtijfcit öer ?01cnfd)en, ober ben
fd)tt)ieri3cn3citw»"fl^^»ößn/ ^'^ ^or|lef;cc bec ^ii-d)e
nid)t anfUiijcn burfe» :^ic 0ctf^lid)en aber fclbj^ nnb
bie DvbcuSindnncr fcücn fcfi uberjeucjt fci)u , ba|5 jui*
(X-rbalmng bei* Äenfd}6cit faiim etwas anbcvcö uoüy.
uKnbiij fc'o, a(6 bie ^^crmcibuna bc6 O^iiiüiggangö,
bei* büfcn ©clcgcn{)citcn unb ein ernfler ^IBiUe bei je?
beni/ unb biefe ©nabe verfagt ©Ott nicnianbcn, bei*
t§n eifrig bariim anruft» ^on ben ©clübben ber Snt;
^altfaiufeit, ber Tiniuu^ ober beö ©eborfamß fann man
tas nainlid}c fatjen , bajj namiic^ ,:,nr «Haltung eincö
^erfprec^enß, ba^ man ©Ott getf^an ^at, nur ein
guter vlöille notbig fen, X)a§er fann man obne bk
fd)n?erfie ©ünbe ba$ ©clübb cincö Drbenö nid^t bre;
d)en; boc^ be()dlt bie ^irc^e ibrc ©ewalt, n)id)tigec
Urfad}en falben, felbfl im 97amen ©otteö bic ^er;
binblid)feit aufjjubeben ober nad)jnlaj]"en, ober biefelbe
ju üerdnbcrn, Unterbeffen , weil ber menfd)lid)e (Binn
üiclen ^dmadjhzitcn unterworfen iijl, fo wirb in ben
vcligiofen ©cfcüfd)aften eine fe^r finge Leitung ber
Obern, unb eine grojje 9Rdd)jlcnlicbe unter ben ^ai;
bcrn evfobert, bamit burd) faufte ^Iltittel ber ^ranf,
fxit ber @d)wdd}ern geflcurrt, unb bi'.ri) fromme unb
augencbme ^cfd)dftigungen , bie u>erfnd)ungen wer;
(d)cud}t werben. 5[ßeil aber öftere burd) 3^aa^ldpigfeit
jener , weld;en bie Obforge anvertraut ijt, mk^Jli^:
brauche cinfd;(cid;en, unb es cfta'ö gefd}ief;t, ba^
330
oolos, negligentes, superbosj socios voro du-
ros, acerbos, morosos, invidos, ambitiosos,
et interdum hos pariter et illos esse dissolu-
tos, improbos et mali exempli*}: mirum non
est tot animas etiam in religjosorum societali-
bus ubi pacem spirilus sperare debebant in
suminis inquietiidinibus atque malis versari ,
ac sacpe sine solatio, et instrumentis saliitis
in exitium versis, quo nihil est miserabilius.
Orandus itaque Deus est ut bonos ac pru-
dentes dirertores Ecclesiae suae, et nuos offi-
cio suQ et munere digno ' ■ ) dedit, diu conser-
vet atque virtute ex alto confortet, tum ut
intelligere po.ssint quibus potissimum malis la-
boret Eccle^ia et quibüs remediis sit opus,
tum ut satis virium et constantiae habe-
ant ad superanda impedinnenta quae homi-
num carnaliam licentia et improbitate aut male
zelosorum imprudentia objioiuntur. Interea
manet verissimum, quod superius alia occa-
sione discernimus, rite ordinata Ecclesiae ve-
lut castroruiTij acie , distinctisque officiis ,
*) ]n Editione Paris, hie TponiluT punctum ; at sctjucn?
phrasiä manifeste apodosin periodi efficit.
**} Fortasse dignos.
Editio Moguntina.
331
obne gpttlidjen 55cruf / iv.iö ^rrt^um ober betrug ,
Öutmiit^ige, Uncrfabrnc imb Untt>ijJ"cni>e ftc^ in bic
Sd)linge locFen {a\\en : bk ^orflcber aber cigcnjinnig,
nad)ld^iij, ftol'^jutb; biciOZitgenofenbart, bitter, miuv
rifd), ncibifc^, ^^errfd)füc^tii3, unb '^uwcifeii bie einen
wie bie anbcrn aiiögelaijcii, gotttoö finb, unb ein befe?
Q3eifpie( geben: fo ijl fein 2Bunber, ba^ fo viele
©eelen auc^ in ben Ät6|l;ern, wo jie ben ^rieben §of?
fen foUten/' \)on ben grollten ^ednglltgnngen nnb
liebeln herumgetrieben werben , oft obne Xrofi finb,
unb in ben 3Berfjengcn beö ^eilö i^ren Untergang
fi'nben ; ein folc^er 3nfranb ifi gcwi^ beu clcnbefte, 3«
©Ott mn0 man baber beten, bamit er gute unb weife
^orfieber feiner Äird)e gebe, unb jene, weld)e ilprc
^f[id)t unb ii)i 2(mt wnrbig erfüllen, lang er[>atte,
unb mit Äraft von Oben jldrfe , auf ba^ jie fowobt
einfe^enm6d)ten, weld)cUcbelanf&crÄirc^eamfd)wer;
ften lajlen, unb welche 93tittcl bagegcn nerbwcnbig
fei)en, alö auc^ Gräfte unb (£tanbl;afiigfeit genug be;
jt|en , um bie ^inberniffe ju überwinben , welche bie
^ußgelaffenbeit fleifc^lic^er ?Otcnfc^en, bie ©ottloftg;
feit unb Unflugbeit eincß iibel üerftanbcncn (Eifere ib^
nen entgegen fe|en» Unterbeffcn bleibt e6 boc^ immer
wa^r , wie wir weiter oben bei einer anbern ©elegem
^eit fejl gefe|t ^aben, ba^ wenn bie @d}lad)torbnung
ber Äird)e, wie bei einem iagcr rcc^t gefiellt, bie ^o>-
ften, bie Dbforge unb ?(cmter ber 0eij^ltd)en unb 9ie;
sollicituüiiiibu» atque occupalionibus clerico-
iijin et religiosorum , si institutionum leges ser~
ventur , nihil pulclirius, nihil praestabilius»
nihil denique ad divinam gloriam, ad lucrum
animarum, ad exercendam carilatem effica-
lius, excogitari facile posse.
Finita tractatione de christianis officiis cul-
tuque divino et sacramenlis , superest ut no-
viösima quoque atlingnnui'^, sive liilnram vi-
tam. Pes«ima quoninidam (ex antitriuitariis
imprimis) sententia est aniniam quoque luima-
nam sua natura esse mortalem , nee nisi ex
gratia subsistere, et post hominis mortem dor-
mire animas ipsas omnis perceptionis cogitatio-
nisque expertes , in die demum judirü resus-
citandas j sed philosophia vera pariter et re-
velatio contra rium docent. Nam anima nostra
est substantia quaedam, nulla aulem substantia
iiiii per niirat-ulum annihilationis , penitus in-
terire potest , et cum anima careat partibus ,
ue dissolv'i quidem poierit in subslantias plu-
res ; itaque naturaliter iinmortalis est anima:
praeterea semper aclu cogital, nam et hoc pro
cerfo habendum est niillam substantiam in
natura rerum dari quae vcl uno momento pe-
nitus sit otiosa, atque actione passioneque des-
tituta. Omnis autem animae actio passioque
533
(tgiofen auögetbcilt , wum Me Dtegehi bcr Stiftungen
fccobac^tct Kvcröcn : fo fann nidjt U\d)t ettvaö fc^ene;
reö , ctwcjö Dovtretftic^eres , nod) jiir ^eföiT
fccrung ber göttlichen S§re, jum Öcivinnfle bct
(Beeten, m\b jur "JCußubung &er 3fidd}|ten(icbe mxb
famercö, au6gebad}t tverben.
^a nun Me 7(66an&lung über bie QDjTic^tcn öcs
€&riflen, fcenföotteßbienfl unb bie^aframente geenbigt
ijt , fo ubrigt un6 noc^ , iia^ mv bie legten :t)inge ober
ha^ jufünftige leben berühren» Einige (\?orji'iglid)
auö ben^reicinigfeitßfdugnern), §aben jeneoevbevblic^e
?Okinung, bie menfd)tic^e ©eele fei) i§rer9Ratur uad)
flerblid), unb hc\ic^^ nur auö 0nabe, unb nad) beö
SO^enfc^cn Xob fd)lafen bie (Seelen felbjt aüer (impfin-?
fcung unb ©ebanfen beraubt, unb werben erfl am
©eric^tötagc wieber aufgeweckt ; attein bk wabre ^6i;
lofop^ie unb aud) bie Offenbarung lebrt ba6 0egcn;
t^eil» ^enn unfcre (Becle ift eine gewi^e (Bubflanj,
feine (Subftanj aber fann o^ne ein ^^unber bcr ^er;
nic^tung gdujlid) ju ©runbe ge§en, unb iia bie ©eele
feine '^^eile ^at, fo fann jie nic^t einmal in mehrere
Subflanjen aufgelöjl werben : ba^er ift bie ©eele i§;
rer 3Ratur nac^ unflerblic^. ferner i^cwH fi'e unablaf?
flg ; benn aud; bieö muf man al5 gewi^ annehmen,
t>a^ eö in ber Olatur feine (gubjlanj gebe, bie aud)
nur einen 7(ugenbltcf gdnjlic^ unt|)dtig unb nic^t in eu
ncm 3Mi^<*»ö^ ö^ö ^Mbün^ unb ieibcne fcrje, ^^bc^
334
cogitatlonem involvit. Hoc unum tantuin ex
peculiari Dci ordinatione est, et ad Providen-
tiae supremae rationes pertinet , quod aninia
separata memoriam atque conscientiam rerum
prioris vitae retinet, ut praemii ac poenae ca-
pax esse possit. Interea de loco , natura et
fiinctionibus animarum separatarum pauca as-
seri possunt , praeter id quod Deu.s per Scrip-
turam Sacram aut Ecclesiaui suam nobis re-
velavit.
Onotiescumque anima corpore discedens,
in statu est peccali morlalis , adeoque male
alTecta erga Deum, sponte quadam sua (quem-
admodum pondus semel abruptuni neque ab
externa causa denuo retentuiii atque excep-
tum) in exitii baratrum delabitur, atque a
Deo aijalienata, sibi ipsi dainnalionera irro-
gat, quemadmodum et supra atiigimus: usque
adeo ut pii quidam viri sentiunt tantum esse
damnatorura odium erga Deum ut nolint ad
gratiam ejus confugere, ac vel ideo aeternam
sibi infelicitatem accersant prorogentve, eoquc
minus rairari debemus justi judicis severitateiii ,
Dpque ad Origenis clementiam devenire necesse
est, qui illud Pauli luysteriuni quo omnii
IsRAF.L salvus fore dicitur, pro suo arbitrio
335
t^ian&elit unb Ici&en &ec <Bcdc {d)ik^t aber einen ©«r
öanfen in fic^» X^icfeö einjige nur gefc^iefpt auö befon;
J>eter g6ttlid}cn gugung, unb gebort ju ben 7ib]id)ten
bcr ^6d)flen ^orfcj^ung , ba$ bie ©eele v>om .Körper
getrennt baö Tlnbenfen unb ^ewu^tfcrin bcr ^iuge
bcö tJor§ergc6cnben iebcnö bcbdlt, bamit jte ber ^e?
lo^nung ober (Strafe empfo.nglid) fepn fonne« S"^^§
fann man »on bem Orte , ber Olatur unb ben -Berric^?
tungen ber abgefd)icbenen Seelen wenig fagen , attjjec
fcem, tt?aö ©Ott burd) tie b. (Bdjrift / ober bie ^ird;e
«nö geoffenbaret ^au
2ßenn bie (Seele , bie au$ bem Äorper fd)eibet ,
in einer *Xobfunbe ift , baber in einer bofen (Stimmung
gegen ©Ott , \o (turjt fte einiger 5)ia^cn freiwillig in
öen 7(bgrunb beö ^erberbens (gleid) einer loögeriffe,'
nen ^TialJe, bie \)on feiner duffern Urfad)e jurucfge.-
galten, unb aufgenommen ij'l') unb einmal von ©Ott
abgewanbt, jicot \ic fid) feivfi ine ^erbammung ui,
wie wir oben fd)on gefagt ^aben , unb fo jwar , ^(s.%
einige fromme iOIdnner bafiir galten , ber S^(\^ ber
^erbammten gegen ©Ott fei) fo gro^ , ^<x^ jie ju fei?
ner ©nabe i§re 3ujlud)t gar nid)t ne{)men wollen, unb
ba$ jte beöwcgen eine ewige Unglucffeligfeit |td) jujie-
feen, ober biefelbe immer tHn-lungern» ^efloweniger
alfo bürfen wir unö über bie (Strenge beö gerechten
9iid}teri tjerwunbern , unb eß ifi nid)t not^wenbig ju
Drigeneö ©ütigfeit feine 3"f^"^}t s*^ nebmen, ber
336
interpretatus, omni denique crealiirae divinairi
misericordiam indulget, a qua sentenlia faten-
dum est etiam alios viros sanctos non fuisse
penilus alienos, imprimis Gregorium nysse-
rum, ipse Hieronynius etiam quando velut
coactus contradicit, mollius loquitur, atque
eo saltem inclinat ut impiorum , tarnen cliris-
tianorum , opera sint igne probanda et pur-
ganda , mixta clementiae judicis sententia ,
quasi scilicet nullus saltem christianus aeter-
nura perire possit: sed liaec vel condonanda
sunt summis viris , vel in meiius interpre-
tanda.
Quicumquc autem moriuntur Deo amici,
hos aeternam felicitatem manere quae maxime
in divinae pulchritudinis fruitione consistit , ex
Scriptura sacra manifestum est. Scio a qui-
busdam heterodoxis visionem Dei beatificara in
dubium vocari , sed sine causa: jam tum enim
Deus est lumen animae unumqne objectum
immediatum externum intellectus nostrij sed
nunc omnia videmus velut in speculo , quasi
radio cogitationis per corporeas qualitates re-
flexo aut refracto : unde confusae sunt cogita-
tiones nostrae. Tum demum vero cum dis-
jcncö G)c6ciimiif5 bcö 6. ^^aiiluß, wo er U\Qt: gan,^
^örael ivcv^c gerettet werben, nad) eigener ^^idfiU*"
auflegt, unb julef^t jebcö 0cfd)6pf an ber gotilichcit
5Sarmberjigfeit ?l'ntbeil nehmen ia^u ^an mu^ gej
fle.^en/ ba^ auch anbere h, ÜJidnner biefer ISieinung
nicht gau', at>geneigt waren, befonberö 0regor wou
OlpiJa, felbfi auc^ .^ i e r o n n m u 5, o6fd}on er gfeic^fam
gezwungen wibcrfpricht , linbert feine 9{cbe , unö
(ci)eint wenig|"tenö bafur geneigt ju fet^n , ba^ bie )^cvi
fe ber ©ottlofen , wofern |Te (E^ri|ten waren , iai^euec
müpten geprüft unb geläutert werben , inbem ber Diicf},-
ter feinen "^Cuörprud} bnrcl) Oute mäßigt, alö wcnti
ndmiid) fein (E5ri|t crolq fcnne ju ©runbe gef;en: al-
lein biefe6 nui^ man fo großen TOidnnern verjei^en^
ober auf eine günfligcrc ^eife auslegen,
3ener aber , weld)e als 5^«?«"^^ ©otteö f!erben ^
wartet, wie eß au6 ber J. ^d^rift erhellet, eine ewi;;
gc (S)IücFfe(igfeit, bie üorjüg(id) in bem ©enujfe ber
g6ttlid)en (Bd)en6eit befteht* ^d) weifj , baj} einig?
irrgläubige bie befeligcnbe 2(nfct}auung 0otte3 i«
gtveifel jie^en , aber ohne Urfac^c : benn alßbann ijlt
©Ott bi^^ iic^t ber @eele, m\b ber cinjige unmittelbar
re ©egenflanb unferö ^erflanbeö : i^t feben wir alleö
wie in einem (Bpie3el , gleid) alö wenn ber ©traßl beö
©cbanfenö burc^ bie forperlid)en (Sigenfdjaften juriidt
geworfen unb gebrod)en wiirbe: baber bie "i^criviri
rung unfrcr 0cbanfen» 'J^mn erft aber, wann uu?
22
338
tiacta noslra notiiia erit , polabimus füiitem
verum ac Deum facie ad facieni intuebimur.
Cum enim Deus sit ultima rerum ratio , idco
tunc utique videbimus Deum cum cognilio erit
a priori, per causam causarum , quatenus de-
monstrationes noslrae neque liypotliesibus iu-
digebunt , neque experimentis , et rationes
reddcre potcrimus usque ad primilivas Veri-
tät es.
Difficilis quaeslio mullis visa est , iitriim
animae ante diem judicii ad beatitudinem aut
etiam miseriam aeternam perveniant. Constat
JoANNEM secundum vigesimum pontificem ,
aliorsum inclinasse , iit antiquiores taceam, et
sane videri possit , hoc admisso, super vacuum
fore Judicium illud cujus forma a Christo dcs-
cribitur, nee eos qui damnandi sunt, q.uic-
quam ailegare posse, tanquam ad excusalio-
nem sui profecturum , si negotium onine
dudum transactum est, nuUa mutandi spe.
Verum res ipsa ostendit Christum ibi mentem
suam expressisse anthropologicos et cujusque
conscientiam in suprema illa die, cum anima-
bus reddentur corpora, pro accusatore ac
judice pariter ac pro reo verba facluram. In-
terea fateor Scripturae locis addendum esse
quod magis consentaneum est traditioni Eccle-
339
fcrc (Ecfciuu«ij3 fiar fct)n ioirb, ivcvt:a\inr auö bcr
wahren ClucUc triufcn, unb ©Ott üou 'JCn(}c|u-I}t jU
^Inqcfic^t fcl)auciu . '^cim ^a 0ött ble Snöurjacl)e
aUec X)in(jc i|1, fo werben wir citebann (^ott, wann
unfcre ^cnntnijj a priori fenn wivb , burc^ bie Urfacl)e
bei' Uvfad}cn fcf^en, wo nmnlicf) unfere (Si'wctfunacn
webet* ber J^inpotbcfcn uod) beu (Srfa6run(]en mebr Uf
bürfcn werben, imb wir bie 0vunbc (n5 ju ben Uv.-
wabr^eiten angeben werben fonnen»
?öic(en idjicn jene ^^ra^e fitwieri^ , c5 bie ©ee.-
ien üor bcm ©cri^ttöta^c jur ©hicffeligfeit ober
aurf) jnr ewigen ^'Bcrbanunni^ gctancjen werben, (£*i5
i|l befannt, ba^ 3 c> ^^ ^'^ '^ *^- c ö XXII. jur entgegenßc
festen iÖZeinnnij fid) genei(3t (>abe, üon 7(elterern mU
id) gar nid}t rcben ; unb in ber %\^at , wenn man bie'
fc6 jußibt, fo fd)cint cö, ^!x% jeneö ©eiidjt, bcffen
^(rt unb CCBeife (S0rifin5 befd}rieben fpat , ubcr|^u|?i«]
fei)n würbe, unb ba^ bie, xaz\(\)z üerbanuiu werben
follcn, ntd}t6 V)orbrinijen fonnen , xax^ i&nen jur Snt?
fd)ulbi.gnng biencn werbe , wenn bie ganje ^^d)z , of^-ic
irgenb eine Hoffnung berTtbdnbeining, fd)on abgetban
ifr. ^niein man \\d)t, ^(\^ ^\.d) (S^rifluß ba auf eine
menfd)(id)e ^cife aue^gebrüttt, bcji cineö jeben ©e?
wijjen an jenem legten "^age , wann bie (Beelen mit bcm
Ä'orpcr wieberwerben v>ereinigt werben , fowo[)ifür bie
^(nfidger unb 9iid)ter alö auch für ben @c^ulbigen ^<x^
^2ö ort fprec^en werbe. Ucbrigenögcflebeid), bau man,
22 *
340
siae ad Iianc conlroversiani , pariler ac nmltas
alias siniilcs, definiendas.
Limbum infantum seu locum ubi aniraae
solam poenam danini, non vero poenam sen-
sus paliantur, non ausim improbare, cum in
l^cclesia passim deftndatur a viris summao
doctrinae ac pietatis, ac justiliae divinae salis
consentaneus videalur. Neque enim -eos lau-
dare possum, qui, quemadmorlum ipsi ,' nil
risi exlrcnia iiorunt, ita eliaiii Deum laccre
aibilrantur,
Resurreclio corporum inter difficiliores
cbristianae fidei articulos cen^etur, et fingun-
lur nonnuUi casus quos putant inexplicabiles-
Ponunt cannibalem ant!.roj)ophaguin toto vitae
tempore hiimanis carnibiis fuisse nuditum, et
quaerunt quid illi cornirulae superfuturum sit,
quando suas repetiturus venerit ut olim grex
avium plumas, lioc est, quando caro cujus-
que ad pristinum dominum rcdibit. Verum
sciendum est non illud ad essentiam uniuscu-
jusque corporis pertinere qucd ei unquam
uuitum fuitj certum est enim corpus noslrum
perpetuo perraeari accipereque et amittere
partes, et si omnia nobis reddenda esscn-t
341
itiu bic\c xuxb 'olck au&erc (Btvcitfac^cn ,^u 6ecnbcu ,
mit bcu (BtcUcn bcr (Bd}xl\t, auc^ va6 iuaö mit bcu
li-abition am :r.ci»1cn ubercinilimmt, vcrbtubcn muiJtv
3c{) m6d)te mic^ mö)t erfubncu, ctmae gegen beit
iimbiiö bec .^inbcr cbev bcu Ort ju fagen, wo Mc
Seelen 6(06 bie ©tcafe bc6 ^^5ev(iij"tc6 , ntd}t ciSec bic
(Strafe beö 0efüf.l6 leiben foUen/ ba biefe icf^re in bec
^ird)e allgemein von bcn gelebrteften nnb frcmmfleit
iiJidnnern'üertbeibigt wirb, unb ^icmlic^ mit ber QotU
li:()en'0cred;tigPeit iibereinjnftimmen fc^eint, ^enn
jene fann id) nid)t [okn, weld}e, gleichwie jie fetOft
|ic^ in (Sctremcn vertieren , fid) cinbilben / auc^
(l)ott ^anble auf fokf)e ?Iöcife.
^ie 2(nfer|"te6ung ber Körper wirb unter bk fc^wie;
vigern ^(rtifel beö cbrifilid)en 0Iau6enö gerechnet, unb
(Einige erbid)ten ftc^ Jville, wcidjc fie alö unaufloöbac
anfeben, Sie nebmen an , ba'^^ ein S a n n i b a t , fein
ganjeS leben binburd) mit'3UMifd}enfTeifd} \\6:) genabrC
\^a^z, unb fragen: waö jener Ärd^e übrig bleiben wirb,
wann, voie ein)!, bi\z ^eerb bec ^ogel fommeti
wirb, um tjrc fiebern jurüd^jufobcrn, ba'o ^^zx^ii
wann ba^ ^t^M'd) eines jcben ju feinem aXizw .^crrn
wieber junicffebren wirb« '^(((ein man folt wijfen,
ba^ j^ne5 \yi(\^ je einmal mit meinem Körper vereint
war, nid)t jur ^üöefenf^eit bejjelbcn gebore, benn eg
ijl gewi^ , ba% unfer .Körper immerfort burd}brungen
werbe, ba^ er X&eile empfange unb \)ecliere; unb
iTM^
342
quae no^fra fuere, nos millecuplo et inultoi
amplius fore jnajores quam sunuis. Itaque dici
posset in unoquoque corpore esse quenidam
substanliae llortm cujus natura eliain ex chi-
micorum *) placitis illustrari posset, qui inter
tot. mutaliones servelur et pro ut nascendo
ruique obtigit, semper suböisfat neque aut
alinientis augeatur aut Iranspiratione minuatur,
quaniquam in infantibus contra ctus, in adullis
per mujorcm assumtitiae et \ariabilis maleriae
aiiassam expandatur, quod si concedalur et
illuni dissipari, tanien cum efficacia ac vir-
lute quasi seminali, non vero mole valeat>
sine aliorum detrimento cuique poterit reddi.
Itaque anthropophagus ille retinebit suum tan-
tum, queniadniodum et illi quos devoravlt ,
nulln eorum confusione quae cuique propria
per universam corporis niolem dilTusa, et a
superaddilis atque in perpetuo fluxu positis
dislincta Dcus assignavit. Verum etiam sine
tali hypothesi casus sclvi posset, si intelliga-
mus antropophagum qui sola huniana carne
vixit, de singulis aliquid, nullo ipsorum de-
*]| Fotius chemicorum,
Edilio Moguntina.
343
wenn unß aiin^, tuaöuufci* war, \mcbet mu^te junicf?
gegeben tuerbcn : fo tvürbcn wir jnc^t alö taufen&mal
gro^cv werben alö wir jinb, ^a6cr f onnte man fagcn,
in einem jebcm Äorper fei) eine gcwiiJe ^Uime ber ©uö?
f^anj, beren O^atur man fcl&ft auß ben 0runbfaj?
jcn ber (X6emic erfrdrcn fonnfe , welche fo wie fie ei.'
ncm jcben burd> bie ©cburt ju %i^di würbe , mUcr
fo üiclcn ^eranbcrungcn erhalten werbe, immer be;
flc»^e, uttb tocbct burd) bie Oia^rung üermefprt , ncc^
bnrd) bie ^(«öbiinjtimg verringert werbe, obfd)on fie
in ben ^inbern jufammengeijcgen , in ben Srtt:ad}fc.'
nen aber bnrd) eine größere ^Jvajije bes anne(^mbaren
unb \?eranbevlid)en (Btoffeö auögcber^iu wirb. @ibt
man aud) ju, bc\^ jie jid) jert^eile, fo fann biefclbe
öemungead)tet, ba ifpre ^nt^^nfit^it won ber ^irffanu
feit unb gleid)fam ber @aamenfraft , nid)t aber i^on
ber ^a^c abr^angt, einem jebcn ebne 3Rad)t6ed ber
aubern jurucfi]cgcbcn werben. "Kuf bk^e 7ixt wirb je?
ncr *i)3tenfc^enfrcj[cr nur baö (Beinige bebattcn, fo wie
and) |ene, Kicld)!: er üer*cl^rt Jat, o§ne ^ermifd)ung
bejTcn, xoa$ Q)ott einem jebcn a(ö eigen j^nget&eilt f;at,
unb nun burd) bie ganjc 5)tafle bciS ^crpcrß verbreitet,
unb von bem wai5 ^injugcfugt warb , unb in ewigem
Umlaufe jld) beivcgt, abgcfonbcrt ift. ^(Uein, aud)
oyne eine foidje Jpi)pot{*efe , f onnte bicfer galt ai\^{]c:
Icjt werben, wenn wir anne^nuen, ba^ ber^Jienfc^em
(reffet, ber bloe von '5}icnfd)enfl:tfd) gelebt, von je;
„gJItß^
344
trimento, posse tnnquam suum retinere: sa-
lis erii.n monuimus non omnii cuique reddi quae
ad corpus ejus unquam perlinuere.
Sed bis missis, veniamus ad '^) quaes-
tionem de piirgaforio sive poena temporali
post hanc vitam. Prote.stanles enim sentiunf ,
i eoTLim qui moriuntur animas .statim aiit ad
aeternam felicitatem perveiiire aiit in aeternum
damnari. itaque preces pro mortuis tanquam
.supervacuas rejiciunt, aut ad inania vota re-
ducunt, qualia etiam de rebus praeterilis et
transactis, consuetudine potius humana quam
ulla utilitale concipiuntur. Contra vetustissima
Ecclesiae sententia est orandum qssq pro mor-
tuis et mortuos precibus juvari, et eos qui
ex bac vita discesserunt , etsi in gratiam per
Christum a Deo recepti , rein^ssa aeterna
poena, haeredes vitae aeternae effecti sint,
subinde adhuc pro peccatis castigationem ali-
quara paternam sive purgationem pati, prae-
sertim si hanc labern in bac vita non satis
diluerunt et huc accommodarunt alii verba
) Vox qiiae hie deest vidcfur esse vcöiaiisiima aut
verathixma. Legendi difficuHas oritur ex lilteris
quae secundam syllabam formant. Edit. Par.
345
beut einjclncn cttvaö, o(Mtc betreiben 9Ti^d)t^ciI, atö
bau ©einige behalten foune , bcmi wir ^aben fd}on ^ut
©ciiuge (jejcijjt, ba^ nic^t jebcm olleö , was ju feinem
Körper icmalö ijc^ort bat, juvucfvjegebcn werbe.
!2l'((ein U\\cn wir bief:ö, imb fonuncn wir m bcr fo
fc[>r bcfirittenca "^tcic^c \?oin J^.^f'^i''^*^/ ober von ber
jtitlid;cn Strafe nacl) biefcm leben, ^enn bie >)uo?
tcfianten glauben, bci^ bi^ Seelen ber-^crflorbeneu
gtcici) cntweber \ivc ewigen Sciigfcit gelangen, o^ct
all] ewig ücrbammt werben. !^a&er verwerfen jtc bie
(3ibctc für bie "bebten aiü etwas übcrfllütTigcö , cber
red)nen fie unter bie uuuüf|en ^Tönnfd)e, berg(eid)en
auc^ von üerjloffenen unb gefd}ef)enen X)ingen 'me6r
auö menfd)lid)er ©ewofpnbeit a(6 anö irgenb einem bat
vaiiö entfpringcnben Olu^en im 5}Zenfd}en entfielen,
^lingegen war e6 von jef^er bie 93icinung ber .^irc^c,
bajj man für bie ^>erfiorbenen beten foUe , ba^ i^nen
biird} nnfcr Qjcbct gcbolfen werbe, unb ba^ jene,
wcld)e anö biefcm leben gefcf)icben jtnb , obfc!)on [le
üon ©Ott in ©nabcn burd) Sf^rijlum aufgenommen,
unb nad) d'rta^j bcr ewigen ©träfe , (Srben be6 ewi.'
gen lebenö geworben \i\\b , bod) juweilen noc^ für i^re
©ünbtn eine vdtcrlid^e 3iidnigung ober ^vcinigung
leiben, bcfonbcrs wenn fie ftd) v>on biefen Rieden auf
iSrbcn nic^t genugfam gereinigt j^aben ; unb einige
wanbten aii] biefeö bie 2Borte df^rijli üon ber 3^&^i'"3
bcö le|ten ^fenui<jS, unb ba^ aUeögleifd) burd) baö
34Ö
Clirisli de solvendo novissimo quadrante , et
fjiiod omnis caro igne salietur, alii locur.i
Pfiiili de liis qui fiindamenlo inaedificaverunt
lii^num, foeniim, slipulam , et salvi erunt
quasi per i^neni, alii lociim de Baptismo pro
mortuis. Sancti Patres variant quidem circa
purgationis moduni; alii enini aninias cerlo
in loco aliquandiu (quod nonnulli extenderiint
risque ad diein jiidicii, a]i(jui etiam ultra) de-
lineri ibique r.d tempiis purgari sunt arbilrati.
Casligationis niodum alii igne corporeo collo-
carunt, nonnulli in igne tribulationis quo in-
clinavit aliquando Augustinus, et hodie cjui-
dam ex Graecis : et nonnulli vero putarunt
ignem purgantem eunidem esse cum igne ge-
liennae, alii vero separatum: fiiere eliam qui
puvgatorium peculiariter collocarunt in tempus
resurrectionis, ubi omnibns etiam sanctis tran-
•seundnm b'ü per ignem, sed eos taotum com-
burendos et detrimentum passuros, quorum
opus '^) ita male compositum sit ut ardere pos-
sit. Quidqiiid hujus sit, pjeriqu«^ omnes con-
senserunt in castigationem paternam, siye pur-
gationem post haue vitam, qualiscun^que ea
esset quam ipsae animae ab excessu ex cor-
*) Ccrj:us. Editio Paris.
347
J^euer foU <)efa!jeu wev&cu , an ; anberc 6cjic Jku fpicr*
auf bie ©teile &c6 f;, ^aiiliU, wo er fagt: baf?
jene, we(d)c auf v>a6 5»»^^"'f"t ^»5^3 / "^^"z <Btop?
peln gebaut 6a6en / felitj werben , wie tmd) baö
ebener ; anbere bie (5tcUe üon bcr Xaufc für bie %ob:
ten. ^ie §. ^^ater jTnb jivar nicf)t einig über ^ie lUt
unb ^^eife bcr SKeinigung : bie einen namlicl) glaub;
ten , ba^ bie ©eclen in einem bej^imnncn Ort eine
3eitlang (wclc^eö einige bie jum ©eric^tetagc , einige
noc^ weiter (Mnau6 auögebe^nt ^abcn) cingcfa^loffen
fenen , unb ba biö auf eine gewijje '^ck gereinigt wer?
ben» 'Knbcrc liefjen bie 3ücl)tigung6art in einem for;
pcrlid;en ^cuev befielen, mehrere im ^cuer ber %\:ühi
fal, ju weld)cr iO^einung e^ebejfen "Jfuguftin jlc^
neigte , unb §eut ju "iage einige auö ben ©riechen :
mefprere aber hielten bafür , ba^ reinigcnbe ^^euer fetje
ba$ ndmlic^e als jeneö ber .^olle; anberc, eö ]cx) abi
gefonbert; c5 gab auc^, xodd)e bci6 J^gfcucr ganj
befonberö in bie 3'^it ^-»^ ^(uferfi:e(^ung fefsten , wo
alle , auc^ fogar bie .^eiligen , buvcf) ba^ ^cuer gc;
6en muffen ; bcd) würben nur jene brennen unb üual
leiben, bereu Öebaube fo fc^lec^t jufammen gefügt
fei), bci^ eö brennen fonne. ^ocf) bem fcp-wie ibm
wolle , alle beinahe fommen barin übercin , bafj-
nad) biefem ieben eine \)dterlic^e 3"^^'9"-^9 ober Diei;
nigung, wie fie auc^ befcfjaffen fe»)n mag, flatt {»abe,
welche bie (Seelen , bie nac^ bem Jj^infc^eiben au?
3/48
poro, illuminatae, et sibi "') conspecta tunc
imprimis pracleritae vilae imperfcctione, et
peccati foeclitale maxinia tristilia tactae sibi
accersunt libenter, nollentque aliter ad culinen
beatitudinis pcrvenirc. Voluntariam enim esse
purgatoriam hanc afilictionem rerogitantis acta
sua animae, praeclare multi viri nolarunt et
iiiter caeteros illustris est granatensis locus,
qui Philippo secundo in novissiina aegritudine
magnam consolationem attulit.
*) Vcrbum sili videtur ex Ms. dclcndum, inferitls
positum. Editio raria.
349
ücm Körper ei-lcuci)tef , m\b ^anu ganj beim 'Jfnblicf
ber Unv)oüfommcnbcit 5c6 v»er|Toj]eucn iebenö , unb
«bcr bie Sd)anblid)feit bei* ©linbe \)on ber größten
'llraunßfcit gcrülprt jicf) wunfd)cn, unb nicl}t anbcvö
jut b6d}flcn (Scligfcit gelangen ivcUten* X)enn »ielc
^Öhinnec f;abcn fef;r fd}cn bemerft / bajj bicfe reini;
genbe 'ivubfal ber über i^re ^anblungen nad)benfcn;
ben ©eele frcliviüig fci}e; unb unter anbern \jerbient
bie ©teüe am inbwiQ von Öranata bemerft ju wer;
ben, tt)c{d)e 9)|>ilipp bem II. in feiner legten ^rant'
feeit 9rofen %xo^ gewabrt ^au
tDJJins, getinicft tei 3. «ffiittb/ birct)i)f(ict)em SSiic^örucfer.
IBINSING
SF/""^
JUL241»
BT
70
U
1820
Leibnlz, Gottfried Wilhelm,
Freiherr vor
System der Theologie
PLEASE DO NOT REMOVE
SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO
LIBRARY